The Geographer Drank His Globe Away

Boş rejissyor — Aleksandr Veledinskiy

Ssenariy mualliflari — Aleksandr Veledinskiy, Rauf Kubayev, Valeriy Todorovskiy

Boş operator — Vladimir Başta

Boş rassom — Vladimir Gudilin, Sergey Gudilin

Kompozitor — Aleksey Zubarev

Prodyuserlar — Vadim Goryainov, Leonid Lebedev, Valeriy Todorovskiy

Film nomiga (kitob nomi kabi) yangi öqituvçi haqida yaratilgan, dangasa öquvçi Gradusov öylab topgan «ritmik tartiblangan masxara» qöyilgan.

Romanni ekranlaştiriş ğoyasi prodyuser Valeriy Todorovskiyga tegişli. Dastlab u özi suratga olmoqçi bölgan, lekin keyinçalik rejissyor sifatida Aleksandr Veledinskiyni jalb qilgan. Ssenariyni Veledinskiy Valeriy Todorovskiy va Rauf Kubayev iştirokida yozgan. Roman muallifi yozuvçi Aleksey Ivanov ssenariy ustida işlaşda qatnaşmagan. Lekin suratga oliş vaqtida, Servoning kölmagida Servo Kama haqida öquvçilarga gapirib beradigan dars sahnasi suratga olinayotganda matn yetişmay qolgan. Şunda Aleksey Ivanovga yetişmayotgan matnni yozib beriş iltimos qilingan va yozuvçi öşa keçasi uni jönatgan. Film yaratuvçilari Sluzhkin obrazini Rossiya uçun arxetipik deb hisoblab, romanning voqeasini 1990-yillardan bugungi kunga köçiriş mumkin deb topişgan. Ayrim syujet çiziqlaridan voz keçişga töğri kelgan, çunki ular ikki soatlik film formatiga siğmasdi. Şu sababli filmda Sluzhkinning bolalik xotiralari yöq.

Asosiy rollar uçun aktyorlar ssenariy yoziş bosqiçidayoq tanlab olingan. Rejissyor Aleksandr Veledinskiy Konstantin Xabenskiyning romanning birinçi naşri muqovasida tasvirlangan qahramon bilan öxşaşligini köradi. Romanda boş qahramon Sluzhkinning yoshi 28 da, filmda esa Xabenskiyning qahramoni kattaroq. Roman muallifi Aleksey Ivanov aktyorni kostyum va obrazda suratga oliş paytida körib, unga butunlay işongan.

Perm maktablarining bir neça ming öquvçisi orasida 30 kişini tanlaş uçun kasting ötkazilgan. Filmda bolalar biroz kattaroq qilib olingan: ularning eng kattasi 15 yoşda emas, 16 yoşda. Xuligan Gradusov rolini oddiy permlik maktab öquvçisi Andrey Pritkov oldi. Taşqi körinişi kitobdagi Gradusovga öxşamasa-da, Aleksey Ivanovning fikriça, u «aynan nişonga tegdi».

Film 2011–2012-yillarda Permning Nijnyaya Kurya, Vodniki, Razgulyay, Raboçiy posyolok, Visim mikrorayonlarida, şuningdek Gremyaçinskiy tumanidagi Usva posyolkasida suratga olingan. Filmda qahramonlar sayr qiladigan Usva daryosi va Usvinskiye Stolbi qoyalari körsatilgan. Kaskadyorlik sahnalari Sverdlovsk viloyatidagi Iset daryosining Revun ostonasida olingan. Keyinroq daryodagi xavf hissini kuçaytiriş uçun kompyuter grafikasi imkoniyatlaridan foydalanilgan. Maktab epizodlari Vodniki tumanidagi 1-son maktabda suratga olingan.

Film jami ikki yil davomida suratga olingan, 34 suratga oliş kuni, ikkita ekspeditsiya va rejalaştirilgan beş oylik tanaffus bölgan: daryo böyidagi yuriş epizodini suratga oliş uçun faqat may oyida, taxminan ikki hafta davomida böladigan suv kutilgan, qolgan vaqtda daryo sayoz bölgan. Şu sababli qişki bölak 2011-yil noyabrda suratga olingan, keyin esa maktab interyerlarini suratga oliş uçun aprelgaça kutilgan, çunki maktab derazalaridan bahor «möralagan». Söngra suratga oliş guruhi Permdan 200 km uzoqlikka yuriş epizodlarini suratga oliş uçun köçib ötgan.

Film musiqasini «Akvarium» guruhining gitaraçisi Aleksey Zubarev yozgan. Bundan taşqari, filmda klassikadan tortib şansongaça köplab qöşiqlar yangraydi. Filmning treylerida «Kipelov» guruhining «Men erkinman!» qöşiği yangraydi. Xuddi şu qöşiq filmda ham eşitiladi, lekin uni Kipelov emas, qahramonlardan biri ijro etadi (filmning boşida elektriçkada uni Perm II stansiyasida işlaydigan, Permda haqiqatan yaşaydigan köça qöşiqçisi ijro etadi). Rus xalq qöşiği «Kabutar uçdi» filmda Yelena Frolova tomonidan ijro etiladi.

«Geograf globus propil» romani muallifi Aleksey Ivanov: «Bu filmda roman tirik. Albatta, köp narsa yöqoldi, çunki bir badiiy tizimni boşqasiga ötkaziş maʼlum yöqotişlar bilan boğliq yöl, lekin ikkinçi tomondan, bu yölda yutuqlar ham bor. Menimça, hammasi eng yaxşi tarzda çiqdi, çunki romanning ruhi ham, asosiy syujeti ham saqlab qolindi».

Yozuvçi va jurnalist Dmitriy Bykov «Geografni» «sönggi yillardagi eng muhim xristian bayonoti» deb taʼriflab, şunday yozgan: «„Geograf“ni köp maqtaşadi va maqtaşda davom etişadi, bu esa aynan quvonarli emas, çunki film yaxşi va sodda odamlar haqida emas, uning kuçi şundaki, viloyatdagi rus ziyolisining turmuşi haqida köp yillardan keyin birinçi marta aqlli, professional va kulgili tarzda gapirilgan. Veledinskiy kartinani şakli böyiça komediya, mohiyati böyiça çuqur fojiaviy janrlar çorrahasida suratga olgan: „Duşanbagaça yaşaymiz“ bu yerda şanba kuni boşlanadigan duşanba bilan uçraşadi».

Kinotanqidçi Yuriy Gladilşçikov ssenariy uçun romanning qayta işlanişini muvaffaqiyatli deb hisoblaydi va uni Le Karrening «Josus, çiq!» romanining qayta işlanişi bilan soliştiradi, u yerda hamma narsa qayta yozilgan, lekin şunga qaramay roh, syujet va ruh paradoksal tarzda saqlab qolingan. «Roman va film örtasidagi asosiy farq mana şunda. Roman yoşlik umidlari qanday qilib açinarli, tez va istiqbolsiz sönişi haqida, u maktab davrlarida mahkam örnaşib olgan. Aynan şuning uçun romanda maktab mavzusi muhim. Aynan şuning uçun unda qahramonning öz maktab yillari haqidagi köp xotiralari bor (filmda ular yöq). Film esa umuman hayotning istiqbolsizligi haqida, birinçi navbatda, jahon ziyolilari hayotining umumlaşmasi bölgan rus hayoti haqida. Film — ziyolilar haqida». Tanqidçining fikriça, «Geograf globus propil» filmining ildizlarini Çexovning «Dyadya Vanya» asarida, şuningdek «Tuşda va öngda parvozlar», «Sentyabrdagi marafon» va «Sentyabrda taʼtil» kabi sovet ziyoli kartinalarida izlaş kerak.

Madaniyatşunos Daniil Dondurey şunday qayd etadi: «„Geograf“ — klassik meynstrim! Unda gap qadriyatlar haqida boradi: xotin sizni ajoyib odam ekaningizni tuşunadi va agar döstingiznikiga ketsa ham, baribir keyin qaytib keladi. Maktab öquvçisi bilan yotiş mumkin emas. Agar siz ziyoli odam bölsangiz, diplomsiz ham maktabda işlaşingiz va bolalarga eng muhim narsani örgatişingiz mumkin — hayotda öz örningizni qanday topiş kerakligini… Sovet davrida bölgani kabi, Rossiyada yilda 20–25 ta şunday film çiqişi kerak».

Kinotanqidçi Andrey Plaxov roman 2003-yilda, birinçi marta naşr etilgan paytda ekranlaştirilmaganidan afsuslanadi. Tanqidçining qayd etişiça, romanda «1990-yillarning, ötiş davrining aynan öşa asab nuqtasi uşlab olingan, u şu qadar tez ötib ketadiki, jonli dolzarblikni eng yaxşi holda nostalgik retroga, eng yomon holda arxaikaga aylantiradi. Yöq, „Geograf“ hozir ham yoqimli qabul qilinadi, lekin filmda körsatilgan bunday öquvçilarga, ularning özlaridan ham bolaroq körinadigan öqituvçi bilan munosabatlariga işoniş qiyin. Hamma narsaning vaqti bor, agar ekrandagi „Geograf“ ön yil oldin çiqqanda, u qimmatga tuşmas edi. Xabenskiy esa öşa paytda yanada yoş edi…».

Kinotanqidçi Yelena Stişova filmning «qattiq kontseptualizatsiya qilinganini va adabiy asliyatda — Aleksey Ivanovning „Geograf globus propil“ romanida, menimça, mavjud bölmagan diskursga kiritilganini» körsatadi, «rejissyor harakati povest maʼnolarini siljitadi va xuddi şu materialda va xuddi şu qahramonlar bilan boşqaça hikoyani taklif etadi». U, şuningdek, özi uçun filmning «kaşfiyoti» boşqa, tubdan muhimroq narsa ekanini aytadi: «qaroqçilarning xiyonati va yoş karyeristning razilligi emas, balki rus madaniy kodi — bu şunday doimiylikki, undan taşqarida Rossiya yöq va bölişi ham mumkin emas».