The Gift to Stalin

Qozoğiston, 1949-yil. Repressiyalarning yangi tölqini — qatllar va surgun. Stalinning yetmiş yillik yubileyi. Boş qahramon — yetim yahudiy bola Sasha (Sabir) bobosi bilan birga surgun qilinganlar vagonida Qozoğistonga yöl oladi. Yölda bobo vafot etadi, bola esa hibsga olingan ota-onasi haqida bir daqiqa ham öylaşni töxtatmaydi. U ularning allaqaçon tirik emasligidan bexabar. Qozoq qişloğiga yetib kelganida, Saşani ölimdan yöl nazoratçisi Qosim qutqaradi. U — oçlik paytida xotinidan ham, bolalaridan ham ayrilgan, frontda kontuziya olgan yolğiz çol. U qöşni uyda gözal Vera bilan yaşaydi. Vera — sobiq ALJIR mahbusasi. Şuningdek, qöşnilar orasida surgun qilingan polyak şifokori Yerji va dunğan Fati ham bor.

Bolaning paydo bölişi ularning oğir kunlarini yengillaştiradi. Hayot şafqatsiz, hokimiyatga ega odamlar esa rahmsiz. Lekin bu qişloqda Sasha oila va döstlarni topadi. U endi Qosimni «ata» deb çaqiradi, bu «bobo» degani, qozoq tilida gapira boşlaydi, qozoq qöşiqlarini kuylaydi. Bolani hayotga qaytariş marosimini ötkazgan şamanka unga ikkinçi ism beradi — Sabir (qozoqça: sabrli).

Bir kuni Sabir gazetada Stalin yubileyi haqidagi maqolani köradi. Barça sovet bolalari rahbarga tuğilgan kuni uçun eng yaxşi sovğani taqdim etmoqçi. Sasha esa özining «surprizi» — sevimli qöziçoği Kipyatok (u şunday deb atagan) ota-onasini qaytarişga yordam beradi, deb öylaydi. Lekin tez orada Yerji bilan Verkaning töyi bölib ötadi. Töyga mast mahalliy militsioner Balğabay keladi va Balğabay bilan janjal paytida Yerji halok böladi. Uning ölimidan keyin kimdir Balğabayni öldiradi. Qotillikka gumon qilinib, pistoletga ega bölgan bespanoh bolalar tödasi va Balğabay şarmanda qilgan sevgilisi bor qozoq yigiti hibsga olinadi. «Gumonlanuvçilar» röyxatiga Sasha/Sabir ham tuşişi mumkin edi, agar Qosim uni Odessadagi qarindoşlari oldiga poyezdda jönatmaganda. Jönaşdan oldin Qosim Saşaga ota-onasining suratini beradi. Suratning orqa tomonida qarindoşlarining manzillari yozilgan edi. Şuningdek, bobosining eski duo kitobini ham beradi. Bu narsalarni bobo ölimidan oldin Saşaga bergan edi. Öşa paytga kelib Stalinga ulkan sovğa tayyorlangan edi. Bu — birinçi sovet atom bombasining sinovi bölib, u 1949-yil 29-avgustda Sasha, Qosim va filmning boşqa qahramonlari yaşagan qişloq yaqinida ötkazildi.

Köp yillar ötib, taxminan hozirgi kunda, u Quddusga ziyoratga borib, yana bir «ziyorat» qiladi — özining xotirasida abadiy qolgan muqaddas joyga, öşa qişloqqa boradi. Aniqroği, qişloq joylaşgan joyga boradi. Çunki yadro portlaşidan keyin qişloqdan ham, uning aholisidan ham qabrlardagi yodgorlik toşlaridan boşqa deyarli heç narsa qolmagan.