The Gods Must Be Crazy

# Balki, xudolar aqldan ozgandir

«Balki, xudolar aqldan ozgandir» (ingl. The Gods Must Be Crazy) — Janubiy Afrika işlab çiqarişidagi, rejissyor Jemi Uysning komediya, road-movie filmi. Film 1977–1979 yillarda suratga olingan va 1980 yil sentabrda ekranlarga çiqqan. Bu film xuddi şu nomdagi filmlar seriyasiga (1989–1994) asos böldi. Filmning nomi ingliz tiliga mustahkam kirib kelgan.

Komediya ustunlik qiladigan syujet bir-biriga kulminatsiyada birlaşadigan uçta çiziqdan iborat. Asosiy çiziq Kalaxari çölida ibtidoiy qabilada yaşaydigan buşmen Ki haqida hikoya qiladi. Uning qöliga ğaroyib buyum — kola şişasi tuşadi. «Xudolar»ning sovğasi qabila hayotiga nizo olib kiradi va boş qahramon uni dunyo çekkasiga olib borişga qaror qiladi.

Jahon prokatida film $90 million dan ortiq yiğib, Afrika kinematografiyasi tarixidagi eng muvaffaqiyatli film böldi. Muvaffaqiyatga apartеid rejimiga qarşi sanksiyalar sababli qöyilgan çeklovlar xalaqit bermadi. Film dunyoning yetakçi kinotanqidçilaridan asosan ijobiy şarhlar oldi; ular rejissyorlik va ssenariyni, uslublarning jasur aralaşuvini hamda komik tarkibiy qismni baholadi. Buşmen Nkʼxau va boşqa aktyorlarning öziga xos öyini alohida yuqori baholarga sazovor böldi.

Film tomoşabinlarda ekrandagi voqealarning hujjatli xarakteri haqida töliq tasavvur uyğotdi, boş rolda ibtidoiy qabila vakili suratga tuşgani haqida ham şunday taassurot qoldirdi, garçi syujet va badiiy olam töqima bölsa-da. Antropologlar tomonidan film jiddiy tanqidga uçradi. Mutaxassislarning fikriça, Jemi Uysning filmni yaratiş, boş qahramonni izlaş, u va uning qabilasi bilan muloqot qiliş haqidagi hikoyalari deyarli töliq uydirma edi. Eng köp tanqid rejissyorning buşmenlarni yovvoyi qabila sifatida tasvirlagan intervyulariga qaratildi, bu esa haqiqatga töğri kelmasdi. Rejissyorga apartеidni namoyon etişda va filmning syujeti mamlakat mahalliy aholisi huquqlari muammolarini qamrab olmaganida köplab ayblovlar qöyildi.

Nkʼxau — Ki

Marius Weyers — Endryu Steyn

Sandra Prinsloo — Keyt Tompson

Michael Thys — Mpudi

Lou Verwey — Sem Boga

Nik de Jager — Jek Hind

Nai — Kining xotini (titrlarda yöq)

Jemi Uys — ruhoniy (titrlarda yöq)

Paddy ÖBrien — kadr ortidagi diktor

1950–1970-yillarda, apartеid gullab-yaşnagan davrda Janubiy Afrika kinematografiyasi deyarli töliq oq tanlilarga tegişli edi, filmlar mavzusi çeklangan edi. Köp hollarda bu mafkuraviy maqsadlarda suratga olingan tarğibot filmlari edi. 1970-yillarning boşiga kelib Jemi Uys tan olingan usta va Janubiy Afrika kinosining taşkilotçisiga aylandi, Janubiy Afrika prodyuserlar assotsiatsiyasining birinçi raisi böldi. Rejissyor janrlarning keng xilma-xilligiga amal qilardi: melodramalar, myuzikllar, komediyalar, hujjatli va psevdohujjatli filmlar, ikkinçisiga afzallik berardi. Uning ilk filmlarining aksariyati davlat subsidiyalari dasturi asosida suratga olinardi, bu esa syujetlar va personajlarni tanlaşni belgilab berardi.

Rejissyorning ijodi karyerasining boşida mamlakatning oq tanli aholisiga yönaltirilgan edi, filmlar afrikaans tilida yaratilardi. Irqiy segregatsiya şaroitida oq tanlilar va qora tanlilar uçun filmlar turli tillarda suratga olinib, turli kinoteatrlarda namoyiş etilardi. Kelajakdagi filmning boş qahramoni mamlakat mahalliy aholisi vakili bölişini tasavvur qiliş qiyin edi. 1964 yildan boşlab rejissyor Mimosa films prodyuser kompaniyasi va uning rahbari Bot Troski bilan hamkorlik qila boşladi. Aynan şu davrdan rejissyor ijodida yangi bosqiç boşlanadi. Hujjatli kinematografiya bilan ham şuğullanib, rejissyor asta-sekin mamlakat mahalliy aholisining öziga xos madaniyatiga qiziqib qoldi. Buşmenlar birinçi marta uning «Dingaka» (1964) filmida epizodik tarzda paydo böldi. Keyingi filmlar uçun material töplagan rejissyor Janubiy Afrikaning kam örganilgan hududlarini aylanib çiqdi va katta masofani bosib ötdi. Buşmenlar «Dirki» (1969) sarguzaşt filmida harakatlanuvçi şaxslarga aylandi, unda kiçkina bola Kalaxari çölida adaşib qoladi. 1974 yildagi «Çiroyli hayvonlar, gözal odamlar» hujjatli filmida San xalqi vakillariga katta ekran vaqti berildi. Ular keyingi «Kulgili odamlar» filmida ham muhim rol öynadi.

Buşmen boş rolda bölgan badiiy film yaratiş ğoyasi Jemi Uysda 1976 yilda, «Kulgili odamlar»ni suratga olgandan keyin paydo böldi. Jemi Uys filmni yaratişning sabablaridan biri Ğarb sivilizatsiyasi kelişidan oldingi, hozir deyarli yöqolib ketgan Afrika qiyofasini saqlab qoliş istagi ekanini taʼkidlagan. 1970-yillar boşidagi Jemi Uys filmlari (mamlakat mezonlari böyiça) sezilarli kassa muvaffaqiyatiga ega bölgan. «Çiroyli hayvonlar, gözal odamlar» hujjatli filmi jahon eʼtiroziga sazovor bölib, «Oltin globus» mukofotini olgan. Şu sababli Mimosa film prodyuser kompaniyasi Afrika kinematografiyasi uçun salmoqli bölgan $5 million byudjetli keyingi loyihaga rozi böldi. Loyiha darhol xalqaro prokat uçun rejalaştirildi va ssenariy ingliz tilida yaratildi. Rejissyor özi uçun şartlarni belgilaşi mumkin edi, çunki u juda ğayrioddiy syujetni tanlagan edi.

Ssenariy ustida ish 1976 yilda boşlandi. Jemi Uys kinematografik universal sifatida tan olingan edi. U rejissyor bölgan barça filmlarda ssenariy muallifi ham bölgan, köpinça prodyuserlik va rol ijro etgan, baʼzi hollarda hatto operator vazifasini ham bajargan. «Işlab çiqariş şunçalik uzoq davom etdi, çunki hamma narsani özim qilişga töğri keldi», — deb eslagan u. Ssenariy yozişni u maşaqqatli va minnatdorçiliksiz ish deb hisoblagan, lekin uni heç kimga işonib topşira olmagan. Rejissyor odatda işni hikoyaning umumiy kanvasidan boşlagan va dialoglarni faqat oxirida yozgan. Hikoyaning alohida parçalari darhol boğlanişli syujetga aylanmagan. Ularni yagona butunlikka boğlagan markaziy ğoya u böş kola şişasiga qaraganida paydo böldi. «Mana, bu bizning plastmassa sivilizatsiyamizning ramzi… Evrika! — deb xitob qildi rejissyor, — bu şaklni har kim taniydi». Şunday qilib, boş qahramonning «dunyo oxiriga» sayohati haqidagi hikoya paydo böldi.

Yangi filmning işçi nomi «Buşmenlar» edi. Uning ijodini tadqiq qiluvçilar qayd etişiça, u oldingi filmlardagi syujet burilişlaridan qayta-qayta foydalanişdan tap tortmagan. Melodramatik syujet çiziği deyarli töliq Uysning birinçi filmi «Buşveldda uzoqda» (1951) dan olingan. Unda ğalati olim şaharning şovqinidan uzoq qişloqqa qoçayotgan jozibali öqituvçini qadimiy avtomobilda olib boradi. Yölda juftlik turli kulgili vaziyatlarga tuşadi. Xuddi şunday syujet burilişi «Rip Van Vink» (1960) va «Professor va gözallik malikasi» (1967) filmlarida ham işlatilgan. Mahalliy aholi va oq tanlilar örtasidagi munosabatlarni Uys «Dingaka» (1964) filmida körsatgan, bu film uning xalqaro ekranga çiqiş yöli bölgan va birinçi buddi-filmga aylangan. Syujet asosida oq tanli advokatning masai qabilasi vakilini sudda himoya qilişi yotadi. Yer şarini va asta-sekin masştabni kattalaştirib boruvçi oçiliş sahnasi «Çiroyli hayvonlar, gözal odamlar» filmidan olingan.

Ğarb jamiyatida buşmenlar haqidagi romantik tasavvur sayohatçi Fransua Levalyan asarlari tufayli tarqalgan. Ular tabiat bolalari sifatida, uning inʼomlari bilan yaşaydigan, sivilizatsiyadan uzoqda yaşovçi past böyli tinç xalq sifatida tasvirlangan. Buşmenlarning hayoti haqidagi ilmiy qaraşlarni Uys Lourens Van der Post kitoblaridan, Marşallar oilasining (Jon, Lourens, Elizabet) filmlari va kitoblaridan, xususan, maşhur «Zararsiz odamlar» («The Harmless People», 1959) kitobidan olgan. Ilhom manbalari Baster Kiton, Lorel va Hardi, şuningdek Charli Çaplinning klassik komediya filmlari böldi, xususan uning «Zamonaviy vaqtlar» filmi. Kelajak film ssenariysiga boşqa haqiqiy voqealar ham taʼsir körsatdi. Qöşni davlat çegarasi orqali mamlakatga partizanlar va boşqa mensimaganlarning kirib kelişi, 1970-yillar oxiridagi joriy siyosiy vaziyatga javob: Janubiy Rodeziyadagi uruş va materikning janubidagi bir qator boğliq terror hujumlari. 1970-yillar Janubiy Afrika adabiyoti va kinematografiyasida hatto «çegaradagi uruş haqida» degan kiçik janr ham mavjud edi, bu mavzu şunçalik maşhur edi. 1977 yil fevralida Janubiy Rodeziyadagi (öşa paytda) Frensistaundagi Manama maktabidan taxminan 400 bola partizanlar tomonidan çegara orqali qöşni Botsvanaga olib ketilgan. Voqea matbuotda keng yoritildi va ssenariyda aks ettirildi.

Lokatsiyalarni izlaş va aktyorlarni tanlaş uçun Mimosa studiyasining skaut guruhi Janubiy Afrikaning janubiy qismida, yaʼni JAR, Angola, Botsvana, Namibiyada taxminan 50 ming km masofani bosib ötdi va uçdi. «Ehtimol, heç bir rejissyor Uys kabi kastingga şunçalik kuç sarflamagan», — deb qayd etdi NY Times muxbiri Judi Klemesrud. Rejissyorning özi aytişiça, uç oylik izlanişlar va agentlar suratga olgan köplab fotomateriallarni tahlil qilgandan keyin u nihoyat Botsvanada, Kalaxari çuqurligidagi qabilalardan birida Nkʼxauni topgan. Fotosuratlar ham uni Nkʼxauning vaziyatga xotirjam munosabati, qadr-qimmati va hatto xulq-atvoridagi aristokratizmi bilan öziga jalb qilgan. Rejissyorga qabila joylaşgan yerni samolyotdan topiş katta mehnat evaziga nasib etgan. Keyin tarjimon orqali sörovning maʼnosini tuşuntiriş zarur bölgan, çunki bu xalq tilida «ish» va «pul» sözlariga yaqin tuşunçalar yöq. Nkʼxau maʼnoni tuşunib, taklifga rozi bölgan, oilasi bilan xayrlaşib, samolyotga ötirgan va Jemi bilan birga Vindxukka uçib ketgan. Rejissyorning sözlariga köra, filmda iştirok etgunga qadar Nkʼxau Ğarb sivilizatsiyasi va uning qadriyatlari haqida tasavvurga ega emas edi. Film uçun ish haqi sifatida u 2000 Janubiy Afrika randi (taxminan $1700) oldi, bu uning qabilasi vakili uçun butun boylik edi. Rejissyorning taʼkidlaşiça, aktyor unga tölov berilganidan keyingi kuni pulni yöqotib qöygan. «Ularni şamol uçirib ketdi», — deb hikoya qilgan buşmen.

Janubiy Afrika rejissyorining oldingi filmlarining xalqaro prokati distribyutorlar tomonidan çeklovlarga uçradi. Öşa paytda JAR qonuniylaştirilgan apartеid siyosatiga ega mamlakat sifatida xalqaro sanksiyalarga duç kelgan edi. Namibiya ham JAR taʼsiri ostida bölgan, şuning uçun filmni işlab çiqariş mamlakati sifatida Botsvana tanlandi. Suratga olişning asosiy lokatsiyasi JAR, Namibiya va Botsvana çegarasi yaqinidagi, Şimoliy Kap viloyatidagi Molopo Lodj qişloği böldi. Buşmen qabilasi bilan boğliq sahnalar Tsumkve (Namibiya, Oçozondjupa okrugi) hududida suratga olindi. Filmni işlab çiqariş bazasi Vindxuk edi.

Filmni işlab çiqariş 1978 yilda boşlandi. Suratga oliş guruhi imkon qadar kiçik va harakatçan edi. Rejissyor 30 kişidan kamroq odam bilan işladi. «Komediyada men heç qaçon komik aktyorlarni jalb qilmaganman, — deb eslagan Uys, — ular hammasini buzib qöyadi». Rejissyor noprofessional boş qahramon uçun ikkinçi darajali aktyorlarning qöllab-quvvatlaşi zarur bölişini taxmin qilgan. Oq tanli personajlarning asosiy rollariga Uys yaxşi teatr maktabiga ega mahalliy aktyorlar — Sandra Prinsloo va Marius Weyersni tanladi. Ular PACT teatri truppasida işlagan va bir neça spektaklda hamkor bölgan. Weyers va Prinsloo bir vaqtning özida boşqa loyihalarda band bölib qolişdi, köp vaqtlarini safarlarda ötkazişga majbur bölişdi va film ustida işlaş ular uçun oğir keçdi. Boş qahramonni suvdan qutqariş komik sahnasining özi suratga oliş uçun taxminan bir hafta talab qildi. Filmni yaratişda Uys juda talabçan edi, vaqtni va plyonkani ayamasdi, kerakli natijaga erişiş uçun: odatda bir epizod uçun taxminan 20 ta dubl suratga olinardi. Rejissyorning özi yangi öqituvçini kutib olişni söraydigan ruhoniy rolini epizodik tarzda ijro etgan.

Işlab çiqariş çözildi, rejissyordan lentaning qaçon tugallanişi haqidagi sörovlarga heç qanday prognoz berilmadi. Umuman olganda, ish taxminan 4 yil davom etdi. Mimosa film rahbari Troski eslaşiça, boşqa har qanday rejissyordan hisobot talab qilgan bölardi, lekin Uysga u töliq işongan. Suratga oliş va keyingi montaj jarayonida Jemi ikki marta miokard infarktini boşdan keçirgan. Film işlab çiqarilişining keçikişi yana şu sababli yuz berdi: 1978 yilda Tsumkve (Namibiya) hududida SVAPO partizanlariga qarşi kuraşiş uçun harbiy baza yaratilgan edi. Yaqin atrofda, Janubiy Rodeziyada suratga oliş paytida uruş hali ham davom etayotgan edi. Nkʼxau iştirokidagi suratga oliş 15 hafta davom etdi. Nkʼxauning ovozini yoziş uçun rejissyor mikrofon va tanasiga mahkamlangan portativ magnitofondan foydalangan. Har 3 haftada aborigen 1400 km narida joylaşgan oilasi oldiga, buşga qaytib uçardi. Rejissyorning fikriça, aks holda u madaniy şokka bardoş bera olmasdi. Uning qabilasini qayta topiş qiyin böldi va samolyot qönadigan joyni belgilaş uçun gulxan yoqib qöyilardi. Suratga oliş davomida aktyor yomon odatlarga berilib qoldi: çekiş va spirtli içimliklarga öç bölib qoldi. Qanday bölmasin, rejissyor Nkʼxauni ideal ijroçi deb atadi. Buşmenlar tabiatan tuğma aktyorlardir, çunki ular öz turmuşi va ovçilik sahnalarini öynaşga, bir kunda sodir bölgan barça voqealarni bir-biriga yuz ifodalari bilan aytib berişga odatlangan. Xulq-atvorning bu xususiyati aktyor va rejissyor munosabatlarini sezilarli darajada osonlaştirdi.

1979 yil mayida filmning 20 daqiqalik tanişuv versiyasi tayyor böldi va u Kann kinofestivalida tanlovdan taşqari namoyişda taqdim etildi, şundan keyin bir neçta prokat şartnomasi tuzildi. Montaj 1979 yil dekabrida yakunlandi. Rejissyorning sözlariga köra, montaj paytida qoralama materialning uzunligi 30 marta qisqargan. Ovozni sinxronlaştiriş va musiqa yozuvi AQŞda amalga oşirilgan. Filmning JAR dagi premyerasi 1980 yil 8 sentabrda bölib ötdi.

Filmni Afrika işlab çiqarişining heç bir filmi hali erişmagan muvaffaqiyat kutgan: ham mamlakat içida, ham xalqaro prokatda. Ekranlarga çiqqandan tört kun ötib, Janubiy Afrika prokat rekordi yangilandi. Pretoriyada reliz‘dan keyin kinoteatrlardagi yaqin ikki haftalik joylarning 99 foizi oldindan sotib olingan edi. Kinoteatrlar barça istaklilarni siğdira olmadi, qöşimça seanslar taşkil etildi. Çipta sotib ola olmagan kişilar orasida norozilik kuzatildi. Qişloq joylaridan şaharlarga kinoteatrlarga avtobus turlari taşkil etildi. Kinoteatrlar imkoniyatlarini kengaytiriş uçun köçma kinoustanovkalar işlatildi. Pretoriyadagi premyerada prezident Bota va hukumat aʼzolari qatnaşdi. Filmni yakka kamerali qattiq rejimdagi qamoqda ötirgan Nelson Mandela ham tomoşa qildi. 1980 yilda lenta kassa böyiça «Musiqani töxtatib bölmaydi» amerikalik filmini ortda qoldirdi, başoratlarni rad etdi. Ekranga çiqqan yilida JAR böyiça umumiy yiğim $5 million dan oşdi.

Film şuningdek misli körilmagan xalqaro eʼtirofga ham sazovor böldi. Filmga huquqlarni 26 mamlakat sotib oldi. Mimosa Films yirik xalqaro distribyutorning xizmatlariga murojaat qilmadi va har bir alohida mamlakat bilan mustaqil şartnoma tuzdi. Prokat taşkilotlari filmni Botsvana işlab çiqarişiga tegişli deb hisobladi, ammo bu hiyla bölişiga qaramay, baʼzi mamlakatlarda film baribir çeklovlarga uçradi. JAR içida ham, çet elda ham baʼzi joylarda seanslar apartеidga qarşi piketlar va namoyişlar bilan birga ötdi. AQŞda film 1982 yilda çeklangan prokatga çiqdi va dastlab artxaus sifatida qabul qilindi. Kassa muvaffaqiyati unga faqat 1984 yilda qayta relizdan keyin keldi, filmning distribyutori XX Century Fox kompaniyasi bölganidan keyin. Bunga yetakçi tanqidçilar, jumladan Vinsent Kanbi (NY Times) va Rojer Ebertning xayrixoh şarhlari yordam berdi. Filmning amerikalik tomoşabinga tanişroq bölgan talaffuzda dublyaj qilinişi ham taʼsir körsatdi. Sandra Prinsloo ona tili bölgan afrikaans tilining urğusi amerikaliklarga ğalati tuyuldi va uning roli butunlay qayta ovozlaştirildi. Aynan Şimoliy Amerika bozori uçun özgartirilgan bu versiya hozir eng keng tarqalgan. 1986 yil mayiga kelib lenta 93 hafta davomida AQŞdagi eng kassa xorijiy filmlarining ellik talik röyxatida turdi va deyarli heç qanday jiddiy reklama kampaniyasisiz taxminan $11 million yiğdi. Janubiy Afrika komediyasi italyan-fransuz «Bemaʼni odamlar uçun qafas» filmini ortda qoldirib, eng kassa xorijiy film böldi. Yaponiyada prokat juda muvaffaqiyatli böldi: birinçi 12 kun içida $3 million dan ortiq va umumiy hisobda $40 million. Fransiya va Germaniyada ham film yuqori körsatkiçlarga erişdi.

Filmning jahon böyiça yiğimi 1986 yil oxiriga kelib $90 million dan oşdi. Kian Tomaselli maʼlumotlariga köra, yiğim $100 million dan oşgan. JAR da filmning 2001 yilgaça umumiy yiğimi (huquqlarni sotişdan va raqamli naşrlardan tuşgan daromadlarni hisobga olgan holda) bir milliard randdan oşdi. VHS formatida film 1986 yilda CBS Fox Video kompaniyasining bölimi bölgan Playhouse Video tomonidan çiqarildi. DVD da filmning birinçi naşri 2004 yilda bölib ötdi.

Film mutaxassislar orasida keskin munozaralarga sabab böldi. Tanqidga uning syujeti ham, film atrofidagi muhokamalar ham, rejissyorning ijodiy tarix haqidagi intervyulari ham uçradi. Antropolog va etnograf mutaxassislar filmga juda salbiy munosabat bildirdilar, çunki u buşmenlar xalqi tarixini şunçalik erkin talqin qilgan edi. Psevdohujjatli bayon uslubi salbiy taassurot qoldirardi. 1984 yilda Amerika antropologik assotsiatsiyasi film bağişlangan maxsus majlis ötkazdi. Mutaxassislar filmni «etno-fentezi» (ethno-fiction) deb atadilar. Şuningdek, «osmondan tuşgan kola şişasi» degan ibora paydo böldi — yaʼni vaziyatni soddalaştiradigan va idealizatsiya qiladigan havaskor antropologiya. Professor Tomaselli filmni «mifologik töplam» deb atadi, uning markazida Janubiy Afrikadagi buşmenlarning tinç hayoti haqidagi «pastoral fantaziya» yotadi. «Jannat bolalari» obrazi reklama materiallarida ham faol işlatildi. Buşmenlar qabilasining Ğarb sivilizatsiyasi bilan uçraşuvdan oldingidek yaşayotgani haqidagi tinç tasavvur mutaxassislar tomonidan murakkab sinizm sifatida qabul qilindi.

Buşmenlar yoki San (San) xalqi, ingliz tilidagi anʼanaga köra, afrika materigining janubidagi qadimiy aholidir. Ularning xalq sifatidagi ilk belgilari 30–40 ming yil oldin paydo bölgan va şunday sanalanadi. Ular XVII–XVIII asrlarda gollandiyaliklar Janubiy Afrikani mustamlaka qilgan davrdan boşlab zulm körgan. XIX asr oxiridan buşmenlar boşqa afrika xalqlari tomonidan dahşatli genotsidga uçradi: ularni hayvon kabi ov qilişdi va ularning soni keskin kamaydi. XX asrning ikkinçi yarmida muammolar buşmenlarning tarixiy yaşaş joylaridan qöşni herero xalqi tomonidan siqib çiqarilişi tufayli davom etdi. 1950-yillarga kelib Afrika janubida atigi bir neça ön ming buşmen yaşardi. Ular Zimbabve va Botsvana şaharlari va qişloqlari atrofidagi truşçobalarda yaşab kelardi. 1959 yilda Tsumkve hududida missioner Klod Makintayr faoliyatini boşladi, u buşmenlarning ayrim xalqlari orasida vaʼz qilardi. Ilgari ovçilar va termaçilar bölgan ular majburan ötroq hayot tarziga ötdilar. Baʼzi hollarda köçiriş zöravonlik bilan amalga oşirildi. 1970 yilda Buşmenlend bantustani aniq çegaralarga ega böldi va JAR apartеid davlat tizimiga kiritildi. Şahar aholi punkti vujudga keldi. Rejissyor kelajakdagi qahramonlari yaşaydigan joyni topişi qiyin bölmagan. Film Tsumkveda suratga olingan, u yerda taxminan 1000 buşmen ixçam yaşardi. 1970-yillar oxirida Jon Marshall Tsumkvede «Ngai, Kung xotinining hikoyasi» hujjatli filmini suratga olgan. Unga «Balki, xudolar aqldan ozgandir» filmining epizodlari qisman tuşib qolgan, bu Uys filmi postanovka ekanini va haqiqiy buşmenlar hayotiga uzoqdan aloqasi borligini bilvosita tasdiqlaydi.

Uys uydirma film suratga oldi. Istalgan kişi film suratga olişi mumkin. Biroq meni juda xavotirga solgani şuki, u buşmenlar haqiqatan ham ov va termaçilik bilan yaşaşini daʼvo qila boşladi. Uys buni butun dunyo böylab takrorladi.

Haqiqatga mos kelmaslik filmning birinçi kadrlaridanoq boşlanadi: buşmenlar sivilizatsiyadan uzilgan ibtidoiy qabila sifatida tasvirlangan. Ular çölda erkin yaşaydi, tabiat bilan töliq uyğunlikda. Haqiqatda buşmenlarning vahşiy qabilalarining sönggi qoldiqlarini Jon Marshall 1950-yillarning boşida topgan. 1970-yillarga kelib ular ovçi va termaçi bölişni töxtatgan edi. Aholi punktlarida qaşşoqlik, alkogolizm, sil va yuqori bolalar ölimi odatiy hol edi. 1970-yillarning boşidanoq buşmenlar armiyaga çaqirila boşlandi. Mahalliy qabilalar JAR harbiy bazasining mavjudligidan, SVAPO partizanlariga qarşi turiş qalʼasidan xabardor edi. Buşmenlar, albatta, oq tanlilar va Ğarb sivilizatsiyasi bilan taniş edi. Bantustanlarda doimiy aholi punktlari bor edi, maktablar, çerkovlar, dökonlar işlab turardi. Şuning uçun Ki oilasi yaşagan kulba körinişi ham postanovka edi. Uys, şu bilan birga, kinodokumentalist Robert Flaerti yöriqnomasiga amal qilganini taʼkidlagan, u «Nanuk şimoldan» filmi uçun postanovka qilingan eskimos «iglusi»ni qurgan edi. Flaerti şunday degan edi: «Köpinça narsaning haqiqiy ruhini uşlaş uçun uni buzib körsatiş kerak» (one often has to distort a thing in order to catch its true spirit).

Boş rol ijroçisi Nkʼxauning suratga oliş boşlanguniga qadar hayoti haqida işonçli maʼlumotlar kam. Işonilişiça, u 1943–1944 yillar atrofida tuğilgan va Kung qabilalaridan birida ösgan, u yerda çöponlik qilgan. 1976 yilda Buşmenlendga, Tsumkve hududiga köçib kelgan va mahalliy maktabda oşpaz bölib işga joylaşgan. Aynan u yerda Jemi Uys özining kelajakdagi yulduzini va boşqa noprofessional ikkinçi darajali aktyorlarni topgan. 1996 yilda professor Kian Tomaselliga bergan intervyusida Nkʼxau Uysni bantustanda turistlarga suvenir sotadigan daraxt ostida birinçi marta körganini tan olgan. U filmdagi qahramoni kabi tuğma ovçi emas edi. Buşmenlar orasida yaxşi ovçilar va izquvarlar köp, çunki köpçilik ular ovçilik bilan kun körgan, lekin Nkʼxau ularga mansub emas edi. Nkʼxau özini yetarliça sivilizatsiyalaşgan inson deb hisoblaşini aytgan, heç qaçon hayvon terisi kiymagan, kamon va öq işlatmagan. NY Times gazetasi uçun bergan intervyular seriyasida Jemi Uys Nkʼxau u bilan uçraşguniga qadar faqat bitta oq tanli odamni — mahalliy missionerni körgani haqida xabar bergan — bu ham haqiqat bölişi mumkin emas. Mulk tuşunçasi va pulning qadrini Nkʼxau yaxşi bilgan. Suratga oliş uçun tölangan pulni unga tölangan kuniyoq yöqotib qöyganligi haqidagi rang-barang hikoyalar haqiqatga töğri kelmadi. Filmdagi ish uçun 2000 rand haqiqatan ham katta summa edi. Öşa paytda çöponning oylik maoşi taxminan 190 rand ($175) edi. Bu yerda Tsumkvedа ikkinçi darajali personajlar, Kining oilasi, uning qabiladoşlari ham topildi. Marşallning hujjatli filmining boş qahramoni, titrlarda tilga olinmagan Ngai «Balki, xudolar aqldan ozgandir» filmida boş qahramonning xotini rolini ijro etgan. Suratga oliş kuni uçun ayol 3 rand olgan.