The Gospel According to St. Matthew

Enrike Irasoki — Iso Masih (ovozi — Enriko Mariya Salerno)

Margerita Karuzo — yoş Bokira Maryam

Suzanna Pasolini — kattalikdagi Bokira Maryam

Marçello Morante — Yusuf (ovozi — Janni Bonagura)

Mario Sokrate — Yahyo Çömduruvçi (ovozi — Pino Lokki)

Settimio Di Porto — havoriy Butrus

Jorjo Agamben — havoriy Filipp

Jakomo Morante — Yuhanno Ilohiyotçi

Ferruççio Nuçço — Levi Matto

Alfonso Gatto — Birinçi çaqirilgan Andrey

Alessandro Klerici — Pontiy Pilat

Otello Sestili — Yahudo Iskariot

Xuan Rodolfo Vilkok — Qayofo

Amerigo Bevilakva — Buyuk Ir od I

Enzo Siciliano — Simon Kananit

Paola Tedesko — Salomeya

Natalia Ginzburg — Vifaniyalik Maryam

Rossana Di Rokko — Rabbiy fariştasi

Ninetto Davoli — çöpon (titrlarda körsatilmagan)

1963-yilda Iso obrazi Pier Paolo Pasolinining «Ricotta» nomli qisqa metrajli filmida paydo böldi. Bu film «RoGoPaG» almanaxining bir qismi edi. Uning çiqişi katta janjalga sabab böldi, rejissyor esa filmning şarmandali va buzuq mazmuni uçun qamoq jazosiga hukm qilindi. 1962-yilda Papa Ioann XXIII çerkovning zamonaviy sanʼatga bölgan yangi munosabatini bildirdi va ijodkorlarni birgalikdagi muloqot va hamkorlikka çaqirdi. Pasolini bu taklifni qabul qildi va hatto Assizi şahridagi franciskanlar monastirida ötkazilgan seminarda iştirok etdi. Filmning ğoyasi aynan şu yerda paydo böldi: Papaning taşrifi şaharda tirbandlik keltirib çiqardi va rejissyor mehmonxona xonasida qulflanib qoldi. Xonada Yangi Ahd naşri topgan Pasolini barça Injillarni bir nafasda öqib çiqdi. Keyinçalik u şunday degan edi: bulardan birini filmga oliş fikri «boşqa barça ish rejalarimni soyaga surib qöydi». Masih haqidagi avvalgi ekranlaştirişlardan farqli ölaroq, Pasolini filmi Injil syujetini badiiy yoki dramatik ixtirolar bilan bezaşga urinmaydi va törtala Injilni sintez qiliş tajribasi emas. Pasolini özi «Injilni öxşatiş orqali qayta yaratiş»ni va barça dialog satrlari töğridan-töğri Injildan olinişini taʼkidlagan.

Pasolinining ateist, gomoseksual va marksist sifatidagi maşhur obrösini hisobga olsak, Injil matniga bunday hurmatli munosabat ayniqsa «Ricotta» bahsli bölganidan keyin kutilmagan edi. 1966-yildagi matbuot konferensiyasida Pasolinidan nega işonmaydigan odam diniy mavzuda film suratga olganini söraşganda, rejissyor şunday javob berdi: «Agar meni işonmaslik bilan tanişsangiz, menni özimdan ham yaxşiroq bilasiz. Ehtimol, men işonmayman, lekin imonga intiluvçi işonmaslikman».

Ayni örinda, öxşatiş ğoyasiga kelsak, Pasolini tarixiy Masihni emas, balki uning obrazida janubiy Italiya zamonaviy jamiyatini aks ettirişni niyat qilganini taʼkidlagan: 2000 yillik hikoya ösişidan keyingi Masih. U buni şunday tuşuntirgan:

«Öxşatiş orqali qayta tiklaş usuli bilan biz miflar va epik ğoyasiga duç kelamiz... şuning uçun Masih hikoyasini aytganimda, men Masihni haqiqatda qanday bölgan bölsa, şunday qayta tiklamayman. Agar men Masih hayotini haqiqatda bölganidek tasvirlaganimda, menda diniy film çiqmas edi, çunki men işonmayman. Men Masih Xudoning öğli bölgan deb öylamayman. Eng yaxşi holda, men pozitivistik yoki marksistik rekonstruksiya qilgan bölardim, öşa paytda Falastinda vaʼz qilgan beş-olti ming avliyolardan birining hayotini tasvirlardim. Lekin men buni qilişni istamadim, menga profanatsiya qiziq emas. Bu men nafratlanadigan örta burjua modasi. Men bu narsalarni yana muqaddaslaştirmoqçiman, çunki bu mumkin, men ularni qayta mifologiyalaştirmoqçiman. Men Masih hayotini öşa holatida qayta tiklaşni istamadim, men Masih hikoyasini ikki ming yillik xristian hikoyaçiligi bilan birga yaratmoqçi edim, çunki ikki ming yillik xristian tarixi bu biografiyani mifologiyalaştirgan, u öz holiça olinganda deyarli ahamiyatsiz bölardi. Mening filmim — bu Masih hayotining ikki ming yillik Masih hayoti hikoyalaridan keyingi hayoti. Mening niyatim şu edi».

Film muqaddas Papa Ioann XXIII xotirasiga bağişlangan. Filmni oçuvçi titrlarda şunday deyiladi:

Aziz, quvnoq, yaqin xotiraga bağişlanadi Ioann XXIII. Pasolini yangi Papa Pavel VI (1963-yilda saylangan) haqida tanqidiy fikrda edi va u Avliyo Pavel haqida film loyihasi ustida işlagan bölib, bu loyiha bir maʼnoda «Matto Injili»ni davom ettirişi kerak edi. Biroq loyiha amalga oşmadi, garçi boşlanğiç ğoyadan ança ilgarilagan bölsa ham.

Pasolini suratga oliş jarayonida italyan neorealizmi usullaridan foydalangan. Yollangan aktyorlarning köpçiligi professional emas edi. Enrike Irasoki (Masih) Ispaniyadan kelgan 19 yoşli iqtisodiyot talabasi, kommunistik faol edi, qolgan aktyorlar film suratga olingan mahalliy Barile, Matera va Massafra viloyatlari aholisidan tanlandi. Suratga oliş joylarini izlaş maqsadida Pasolini Muqaddas Yerga bordi, ammo u yerdagi joylarni suratga oliş uçun yaroqsiz va «tijoratlaştirilgan» deb topdi. Bu izlanişlar bir yil keyin çiqarilgan «Matto Injili» filmi uçun Falastinda joylar qidiruvi» nomli töliq metrajli hujjatli filmda aks ettirilgan. Bokira Maryam rolida Pasolinining onasi — Suzanna suratga tuşgan. Aktyorlar tarkibiga közga köringan ziyolilar ham kirdi: yozuvçilar Enzo Siciliano va Alfonso Gatto, şoirlar Natalia Ginzburg va Rodolfo Vilkok, faylasuf Jorjo Agamben. Filmdagi personajlarning taşqi körinişi eklektik va baʼzi hollarda anaxron bölib, turli davrlar badiiy tasvirlarini eslatadi. Masalan, Rim askarlari va farziylar kostyumlari Uyğoniş davri sanʼatidan ilhomlangan, Masih obrazi esa Vizantiya sanʼatiga va ekspressionist rassom Jorj Rouoning asarlariga işora qiladi.

Filmdagi musiqa eklektik bölib, unga I. S. Baxning («Si minor Messa» va «St Matthew Passion») asarlari, Odetta ijrosidagi «Sometimes I Feel Like a Motherless Child», Villi Jonsonning «Dark Was the Night, Cold Was the Ground», yahudiylarning marosim musiqasi «Kol Nidrey», «Missa Luba» tsiklidagi «Gloria» kiradi. Pasolini dunyoning turli qismlaridan va turli madaniyatlar hamda eʼtiqodlar tizimlaridan kelgan barça musiqa muqaddas xarakterga ega deb taʼkidlagan. Filmning maʼno hosil qiluvçi elementi sifatida Pasolini Prokofyevning Eyzenşteynning «Aleksandr Nevskiy» (1938) filmi uçun maxsus yozilgan musiqasidan foydalangan. Pasolini öz filmi uçun tanlagan epizodlar «Möğul böyinturuği ostidagi Rus» va «Pskovdagi salibçilar» deb ataladi. Bu leytmotivlar kadrda qotillik va vahşiylik körsatiladigan, hokimiyat egalarining begunoh odamlarga nisbatan zöravonligi namoyon böladigan epizodlarga hamroh böladi, masalan, gödaklarni qirğin qiliş epizodi yoki Yahyo Çömduruvçining qatl etiliş sahnasi. Şuningdek, «Ah, sen keng daşt» rus xalq qöşiği va «Siz halokatli kuraşda qurbon böldingiz» rus inqilobiy qöşiği ham işlatilgan. «Ah, sen keng daşt» qöşiği filmda ikki marta, muhim lahzalarda yangraydi: birinçisi — Masih şogirdlarni birinçi marta töplab, ularga vaʼz qila boşlaganda, ikkinçisi — filmning eng oxirida, «kiçik inqilob» mağlubiyatga uçragaç, Iso qatl etilgaç, baʼzi şogirdlar Undan voz keçgaç. «Siz halokatli kuraşda qurbon böldingiz…» inqilobiy dafn marşi sifatida maşhur bölgan kuy filmning kulminatsion lahzasida, Najotkor Ibodatxonada qoralovçi nutq sözlaganda yangraydi.

25-chi Venetsiya xalqaro kinofestivalida film tanlov dasturida namoyiş etildi va OCIC mukofotiga hamda Kumuş şerga sazovor böldi. Keyinçalik film xalqaro «International Catholic Film Office» festivalida Grand-prini qölga kiritdi.

Film 21-chi BAFTA mukofotida «Birlaşgan Millatlar mukofoti» nominatsiyasiga körsatildi.

Film 1966-yilda AQŞda prokatga çiqarildi va «Oskar» mukofotiga uçta nominatsiyaga sazovor böldi: eng yaxşi rejissyorlik (Luici Skaççione), eng yaxşi kostyumlar dizayni (Danilo Donati) va eng yaxşi ssenariy.

Film köplab ijobiy baholarga, jumladan xristian tanqidçilaridan ham, sazovor böldi. Filip Frenş uni «olijanob film» deb atadi, Aleksandr Uoker esa şunday degan: «U tarixiy va psixologik tasavvurni men körgan boşqa har qanday diniy filmga qaraganda yaxşiroq uşlaydi. Va uning körinişdagi soddaligiga qaramay, u vizual jihatdan boy va Masih hamda Uning missiyasi haqida ğalati, hayajonli işoralar va yarim ohanglarni öz içiga oladi».

Sovet yozuvçisi Aleksandr Tvardovskiy filmdan şu qadar taʼsirlanganki, uni tomoşa qilgaç, rejissyorni quçoqlab olgan.

Şu bilan birga, ayrim marksistik yönalişdagi tanqidçilar filmni noqulay qabul qildilar. Osvaldo Stak filmni «reaksion mafkuraga jirkanç guzaşlar» uçun tanqid qildi. Çapdan kelgan tanqidga javoban Pasolini şunday tan oldi: «Uyatga qoladigan dahşatli lahzalar bor… Non köpaytiriş möʼjizasi va suv ustida yuriş — bu jirkanç pietizm». U şuningdek, filmning marksizmning konformizmiga qarşi reaksiya ekanini taʼkidlagan: «Hayot, ölim va azob sirlari — şu jumladan diniy… bu marksizm öylaşni xohlamaydigan narsa. Ammo bu savollar insonga doim muhim bölgan va doim muhim bölib qoladi».