The Grapes of Wrath

Buyuk depressiya davri. Tört yillik qamoqdan söng, qotillik uçun, Tom Djoud (Genri Fonda) avtostopda ota-onasining Oklahomadagi fermasiga qaytadi va yölda yuk maşinasi haydovçisini (Irving Beykon) öz hikoyasi bilan biroz çöçitadi. Tom yöl çetida daraxt soyasida ötirgan Jim Keysini (Jon Kerradin) — sayohatçi va sobiq voiz, uni suvga çömdirgan odam, u Xudo ovozini eşitişdan töxtagan — köradi. Tom unga bir içkilikbozni belkurak bilan urib öldirgani uçun yetti yil olganini, lekin raqsda uni piçoq bilan sançgan öşa odamni öldirgani uçun şartli muddatidan oldin ozod etilganini aytadi.

Ferma böm-böş körinadi, lekin joyida ham onasining tuflisi, ham Tom bobosiga qoldirgan şlyapa turibdi. Yagona qolgan odam — yaşirinib yurgan fermer Mjuli Greyvz (Jon Kuelen). U oilasi tanazzulga uçrab, yerdan quvilganini va Tomning amakisi Jon oldiga ketganini aytadi. Şu bilan birga u öz fermasini taşlab ketişdan qatʼiyan boş tortadi. Xotiralarida u er egasining talabi bilan butun okrugdagi oilalar fermalarini tark etişga majbur bölgani, ularning uylari «Caterpillar» traktorlari bilan buzib taşlangani haqida gapiradi. Uning fermasi ham şu taqdirni kördi — u oilasini boqiş uçun traktorni boşqarib kelayotgan qöşni öğli Jo Devisga öq otişga jurʼat etmadi. Uning oilasi ğarbga ketdi, faqat u — «qabristondagi eski arvoh» — okrug böylab sarson-sargardon yuribdi. Uç kişi Mjulini qidirayotgan kelgan inspektordan yaşirinadi.

Uç avlodli katta Djoud oilasi ovqat stolida töplanadi. Tez orada Tom va Jim yetib keladi; öğlini miss Djoud (Jeyn Darvell) kutib oladi, u öğli qamoqda jahli çiqib qolmadimi, deb xavotirda. Tom uyda bor odamlarni ketma-ket salomlaydi — eng köp quvongan bobo Uilyam (Charli Greypvin), otasi Tom (Rassel Simpson), amakisi Jon (Frank Darien), otasining katta akasi, katta akasi Noy, kiçik El (U. Z. Uaytxed), homilador singlisi Roza (Dorris Bouedon) va uning eri Konni Rivers (Eddi Kuillan). Kelgan kompaniya vakili Jonga uning oilasi yerni tark etişi kerakligini aytadi. Ular paxta sotib 200 dollar yiğişgan, undan 75 dollari 1926-yil işlab çiqarilgan «Hudson» yuk maşinasini sotib olişga ketgan. Oila — 12 kişi: er-xotinlar, ota-onalar, otaning ukasi va kuyovi hamda oltita bola — Kaliforniyada yaxşiroq hayot izlaşga qaror qiladi, u yerda ish va yaxşi daromad vaʼda qilinadi. Bobo tuğilgan joyini tark etişni istamaydi, şunda uni tinçlantiruvçi dori bilan uxlatib, majburan olib ketişadi. Jim ham ular bilan birga ketadi. Uzoq yöl boşlanadi: maşinani El boşqaradi, kabinada u bilan birga buvi (Zeffi Tilberi) va onasi ötiradi, qolganlari oçiq kuzovda.

Oklahoma ştati böylab 66-trassada oğir yöl davomida, Oklahoma-Siti orqada qolganda, bobo vafot etadi; uning sönggi sözlari: «Töğri… Şunçaki çarçadim… Çarçadim… Çarçadim…» Uni tunda yöl çetiga dafn etişadi, oilaviy Injil varağiga Tomning yozgan yozuvi qöyiladi: «Bu yerda yurak xurujidan hurmatli keksa Uilyam Jeyms Djoud vafot etdi. Uni bu yerga qarindoşlari dafn etişdi, çunki dafn uçun pullari yöq edi. Uni heç kim öldirmagan, u yurak xurujidan vafot etgan». Keys vidolaşuv nutqini sözlaydi. Oila 50 sentlik narxda bir keça ijaraga olingan lagerda töxtaydi, Konni gitara çalib qöşiq aytadi. Oç qolişdan bolalari ölgan migrantlardan biri janob Djoudning optimizmini ulaşmaydi va ish yöqligini aytadi: 800 kişi uçun meva teruvçilar kerakligi haqidagi 5000 ta eʼlonni taxminan 20 000 kişi olgan. Ammo Djoudlar umidini yöqotmaydi.

Yuk maşinasi Pekos daryosidan ötib, Nyu-Meksiko ştatining 66-trassasiga yetadi. Yöl böyidagi kafeda janob Djoud onasi uçun işçilardan non söraydi; sotuvçi Bert keçagi nonni 10 sentga sotişga ruxsat beradi. Kiçik bolalar, Ruf (Şirli Mills) va Uinfild, şirinliklarga qarab turganini körgan ofitsiantka ularga har biri 5 sentlik ikkita şirinlikni 4 sentga sotadi.

Arizona ştatining çorva nazorati postida qisqa töxtagandan söng, oila uzoq yölda davom etadi. Ular Kolorado daryosiga yetib, qarşi qirğoqda «asal va sut ölkasi» — Kaliforniyani köradi. Erkaklar daryoda çömişadi. Noy daryo böyida qolişga qaror qiladi. Buvi marhum eri haqida alahlaydi. Ikki yoqilği quyuvçi oilaning ayançli ahvoli haqida gaplaşadi, ulardan biri ularni odam emas deydi, çunki ular bunday ayançli hayotga çiday olmagan bölardi. Konni öz vaqtida radiomutaxassis lavozimi uçun kupon jönatmaganidan afsuslanadi. Tunda qişloq xöjaligi nazorati tekşiruv ötkazadi; ona ularni ötkazib yuborişni söraydi, çunki qöllarida kasal kampir bor; inspektorlar uning sözini işonç bilan qabul qilib, 15 mil narida şifokor borligini aytadi.

Maşina öçadi. Tez orada oila apelsin daraxtlari va somonxonalari bölgan yaşil yerlarni quvonç bilan köradi. Missi Djoud Tomga buvi nazoratçilar töxtatişidan oldin vafot etganini aytadi, ammo endi uni «yaşillik va daraxtlar orasida» dafn etiş mumkin böladi. Erkaklar yuk maşinasini şaharga sudrab kelişadi, lekin politsiyaçi barça ish janubga ötib ketganini aytadi. U ularga keçqurun köçalarda hibsga olinmaslik uçun lagerga borişni maslahat beradi. Lagerda oila faqat çarçagan lagerçilarning yuzlarini köradi. Yurak oğriği bilan ular qozondan ovqat olişadi — oçköz bolalar köz öngida, ular orasida qoraçiqqina qiz (Pegi Rayan) bor — va palatkada ovqatlanişga ketişadi. Mehribon miss Djoud ularga qolgan ovqatni beradi.

Lagerga yer ijaraçisi keladi va meva teriş uçun 30 sentlik ish taklif qiladi. Bu hiylaga ikki marta tuşgan bir fermer uning litsenziya körsatişi va şartnoma tuzişini talab qiladi, toki işsizlar yo ikki baravar arzon narxda işlaşga, yo oçlikdan ölişga majbur bölmasin. Ijaraçi tartibsizlik qözğovçisini yöqotişga qaror qiladi: şerifning yordamçisi (Garri Kordin) uni talonga uçragan turargohning atrofida aylanib yurgani uçun hibsga olmoqçi böladi va qoçayotgan migrantni otib öldirmoqçi bölganda ayolni yaralaydi. Tom politsiyaçini oyoqlaridan yiqitadi, Jim esa uning boşiga oyoği bilan zarba beradi, 45-kalibrli revolverni olib, unga örmonzorga yaşirinişni aytadi, söng qurolni öqlaridan böşatib taşlaydi. Keys hibsga olinişga ruxsat beradi. Qaytib kelgan Tom şahar aholisi lagerni yoqmoqçi ekanini aytadi, Konni çidolmay keçqurun ketib qolganini bilib, singlisini tinçlantiradi. Odamlar şoşib boşpanani tark etişadi.

Tunda ish topiş yölini qurollangan şahar aholisi tösadi, ular oklaxomaliklarni şimolga qaytişni va paxta pişganda qaytib kelişni talab qilişadi.

Miss Djoud bir kunlik yoğ va yana 10 ta kartoşka hamda bir neça kunlik un qolganini aytadi, ayniqsa Rozaning tez orada tuğişi yaqinligini hisobga olib. Ötayotgan janob Spenser oilani Kin ranço-fermasiga yönaltiradi, u 51-kilometrdan şarqda joylaşgan, u yerda şaftoli pişgan. Tez orada ular öxşaş ish izlovçilar ustuniga qöşilişadi. 4 erkak, 2 ayol va 2 bolalik qolgan oila 63-uyga joylaştiriladi; ularning vazifasi har bir qutiga 5 sentdan maoş evaziga qutilarni töldiriş.

Erkaklar bir dollar topib, töymaydilar, miss Djoud dökon egasi bölgan kompaniyaning okrugdagi yagona dökonidan yuqori narxlarda xarid qilişga majbur böladi. «Amerika legioni» nişoni taqqan qöriqçi Tomga keçasi köçada yurişni taqiqlaydi. Örmonda sayr qilayotganda u Keysini palatkada köradi — şahardan quvilgan va işdan çetlatilgan norozilar guruhiga qöşilgan. Jim döstini ish taşlaşga qöşilişga çaqiradi, çunki köp işçilar tufayli maoş ikki baravar tuşirilişi mumkin, ammo Tom ikkilanadi. Yaqinlaşayotgan ovozlarni eşitib, beş kişi köprik ostiga yugurişadi, lekin ularni payqaşadi. Qöriqçilardan biri Jimni tayoq bilan boşiga urib öldiradi; qasos olib Tom tayoqni tortib olib, öşa odamni öldiradi va qoçib ketadi. Lagerda signal çalinadi. Ertasi kuni ona yuzidagi jarohatdan tuzalayotgan öğliga patrullar qotilni osmoqçi ekanini aytadi. Tom oilasini xavf ostida qoldirmaslik uçun ketişga qaror qiladi, ammo parçalanib ketayotgan oila va ularning qayğuli kelajagi haqida afsus bilan gapirgan miss Djoud uni qolişga undaydi. Ular migrantning ikki yarim sentlik ish haqiga rozi bölişga majbur bölganini eşitadilar; bu hatto tuşlik uçun ham yetmaydi, Tom Keysning haq ekanini tuşunadi. Oila tunda ketişga qaror qiladi.

Qöriqçilar Djoudlarni yiğiştirayotganda topadilar, ammo El yolğon gapirib, yölda olingan, oq yuzli, past böyli odam ish haqi past bölgani uçun ketib qolganini aytadi va şu bilan matraslar ostiga yaşirilgan akasining hayotini saqlab qoladi. Biroz vaqtdan keyin dvigatel kamarning uzilişidan qiziydi, şuningdek, ularda atigi ikki litr benzin qolgan. Oxiri ular qişloq xöjaligi departamentining dehqonçilik lageriga yetib boradi, u yerda ularni mehr bilan janob Konnuey kutib oladi, u ularga suv quvurli hammomlar borligini, aholining özi politsiyani saylaşini va tartibni qömita nazorat qilişini aytadi. Tom şartnomalarni imzolaş uçun boradi va bu yerda yaşaş haftasiga bir dollar turişini, uni işlab qarzni tölaş mumkinligini bilib oladi. Beşta sanitariya binosining har birida qonunlar yaratadigan qömita raisi saylanadi. Şuningdek, bu yerda şanba kunlari okrugdagi eng yaxşi raqslar böladi, politsiya esa bu yerga ordersiz kira olmaydi.

Oila nihoyat, şunça sinov va maşaqqatdan söng, yangi uyga ega böladi. Kiçik Djoudlar avval faqat katalogda körgan hojatxonani qiziqiş bilan közdan keçiradilar. Mehnatkaş erkaklarga şanba kuni keçqurun lagerda migrantlar lagerlarini tugatişni istaydigan, ularni «qizillar» uyuştirayotganiga işongan kuçlar bilan janjal bölişi haqida xabar berişadi.

Djoudlar raqsga borişadi, u yerga bir neça kişi Jekson taklifi bilan kelib qoladi. Yigit Villi lager yonida bir maşinada beşta, boşqasida törtta politsiyaçi borligini aytadi, hammasi qurollangan. Tom onasi bilan raqs tuşadi. Mahalliy aholi tahrikçilarni jim zararsizlantiradi; hujum qilişga tayyor politsiyaçilar hammani tinç körib, orqaga qaytib ketişadi.

Hamma yotişga tayyorlanganda Tom politsiyaçilarning ularning yuk maşinasining raqamini — «Oklahoma, L-204» — yozib olayotganini köradi va ordер oliş uçun ketişadi. Erkak sekin yiğiştirib, ketmoqçi böladi, lekin uyğongan miss Djoud uni köradi. Ona bilan köçaga çiqib, u Keysning missiyasini davom ettirişni, ijtimoiy islohotlar uçun kuraşişni istaşini aytadi. U tuşunadiki, uni erta yoki keç qölga olişadi, lekin şu paytgaça u adolat izlaydi.

«Men qayerga qaramang, zulmatda bölaman. Qayerda janjal bölsa, oçlar ovqat yeyişi uçun, öşa yerda bölaman. Politsiyaçi oddiy odamni kaltaklayotgan joyda bölaman. Meni xafa bölganlarning faryodida va oçiqqan bolalarning kulgisida tanirsiz, lekin ular bilişadiki, keçki ovqat tayyor. Men odamlar öz hosilini yeydigan, özlari qurgan uylarda yaşaydigan joyda bölaman. Men öşa yerda bölaman».

Miss Djoud öğli bilan xayrlaşadi va uni öpadi, garçi bu ularning oilasiga xos bölmasa-da.

Oila boşqalar bilan birga Fresnoda 20 kunlik paxta yiğim-terimi işiga yiğiladi. Ota, ona va kenja öğil keyingi istiqbollarni muhokama qilişadi. Film miss Djoudning sözlari bilan tugaydi:

«…Endi meni heç narsa qörqita olmaydi. Holbuki, oldin qörqardim. Bir payt menga hammasi tugagandek, biz halok bölgandek tuyulardi, göyo butun dunyoda atrofimizda faqat duşmanlar bor va bitta döst ham yöq. Mana şu qörqinçli edi — biz heç kimga kerak emasdek his qiliş. Lekin hozir heç narsa… Bilasizmi, dada — ayollarga moslaşiş osonroq. Erkaklar esa sakrab yaşaydilar. Kimdir tuğiladi, kimdir öladi — sakraş. Ferma sotib oladi va uni yöqotadi — sakraş. Ayolning hayoti esa ariqdek silliq oqadi. Kiçik girdoblar, şarşaralar bor, lekin ariq oqişda davom etadi. Ayollar hayotga şunday qaraşadi… Boylar keladi va öladi, ularning bolalari befoyda, ular bilan butun avlod yöqoladi. Biz esa yöqolmaymiz, bizni yöq qilib bölmaydi, bu befoyda. Biz doim yaşaymiz, dada, çunki biz „xalqmiz“».

Yuk maşinalari ustuni yölda bir maromda harakatlanadi.