The Great Citizen

1920-yillarda Fridrix Ermler «Parijlik etikdöz» va «Imperiya bölagi» filmlari bilan axloq tasvirçisi rejissyor sifatida obrö qozongan edi. Keyingi «Qarşi uçraşuv» va «Dehqonlar» siyosiy mazmundagi suratlari bilan Ermler mamlakatning yetakçi kinematograflari qatoriga çiqdi va Stalin bilan şaxsiy uçraşuvga sazovor böldi; Stalinga rejissyor ijodi juda yoqdi. Kino tarixçilari Ermlerni «partiya rassomi» deb ataydi va u partiya aʼzosi sifatida işonç bilan kommunistik mafkuraga chin dildan işongan, deb hisoblaşadi.

1934-yildagi S. M. Kirovning öldirilişi butun mamlakat hayotiga jiddiy taʼsir körsatdi. Film ustida ish 1935-yil noyabrda boşlandi. Yaratuvçilarning xotiralariga köra, ularni mamlakatdagi siyosiy kuraşning real keskinlaşuvi ilhomlantirgan. Ermler rejasiga köra, surat markazida alohida olingan mamlakatda sotsializm quriş imkoniyati masalasi turişi kerak edi.

Filmning ustida öşa ijodiy guruh işladi, u Ermlerning oldingi «Dehqonlar» suratini yaratgan va, avvalo, boş rolda Nikolay Bogolyubov iştirok etdi — u deyarli bir xil bolşevik va qatʼiy sovet hokimiyati kuraşçisi qiyofasini gavdalantirdi.

Rollarga aktyorlar tanlaşda asosiy qiyinçilik sovet hokimiyati duşmanlari obrazlari bilan boğliq böldi — heç bir aktyor salbiy qahramonlarni öynaşni xohlamadi. Uzoq muzokaralardan söng Ivan Bersenev trotskiyçi Kartaşov obrazini ekranda gavdalantirişga rozi böldi. Partiya MKning vakili Maksim rolini kiçik, lekin muhim bölsa-da, Boris Çirkov ijro etdi — bu aslida «Maksim trilogiyasi» qahramoni bölib, 1930-yillarda SSSRda maşhur kinoseriya edi.

Filmning ssenariysi Stalinning bevosita iştirokida va 1935–1938-yillarda SSSRda bölib ötgan real şov-şuvli siyosiy jarayonlar taʼsirida qayta işlandi. Ssenariy ikkinçi qismi bilan tanişib çiqqaç, rahbar bir neça izoh berdi.

«Işni şunday qöyiş kerakki, trotskiyçilar va Sovet hukumati örtasidagi kuraş […] ikki dastur örtasidagi kuraş kabi körinsin: ulardan birinçi dastur inqilob manfaatlariga mos keladi va xalq tomonidan qöllab-quvvatlanadi, ikkinçi dastur esa inqilob manfaatlariga zid keladi va xalq tomonidan rad etiladi. Ammo bundan kelib çiqadiki, ssenariyni qayta işlaş kerak böladi, uni mazmun jihatidan zamonaviyroq qilib, Pyatakov — Radek jarayoni oçib bergan barça asosiy narsalarni aks ettiriş lozim».

Javoban Ermler hammualliflari bilan «Kino» jurnalidagi maqolada çiqdi va Stalinning tuzatişlarini töliq qöllab-quvvatladi. «Buyuk fuqaro» ssenariysi böyiça aniqliklar 1937-yil 27-yanvarda kiritildi — öşa paytda «Antisovet trotskiyçi markaz jarayoni» böyiça hukm hali çiqarilmagan edi.

Suratga oliş jarayonida yaratuvçilarning xotiralariga köra, ular ish jarayonini jiddiy tösadigan zararkunandalik holatlariga bir neça bor duç kelişgan. Suratga oliş kunlaridan birida yoritgiçlar kabellari boltada kesib taşlanganini yoruğlik ustalari aniqlaşgan. Film ustida işlaş davomida suratga oliş guruhining tört aʼzosi hibsga olingan, ulardan ikkitasi otib taşlangan.

Birinçi qism 1937-yilda tugallandi va 1938-yil 13-fevralda ekranga çiqdi, ikkinçisi — 1939-yil 27-noyabrda.

«Sumbur örniga musiqa» maqolasidan (1936) keyin operadagi «Mtsenskdagi Makbet xonim» tajribalari uçun işonçsiz toifaga kiritilgan bastakor Dmitriy Şostakoviç «Buyuk fuqaro» filmiga musiqa yozib, öz obrösini qayta tikladi.

Tanqidçi Yuliya Kessidi yozadi: «„Buyuk fuqaro“ Stalin mifologiyasi doirasida Kirovning şahid ölimi qançalik muhim bölganini körsatadi va sotsialistik realizm paradigmasiga aylangan». Kirov — butun xalq sevgan partiya rahbarining qotilligi tarixi ssenariy uçun boşlanğiç nuqta böldi va oxir-oqibat film özi sovet kinematografida sotsialistik realizm anʼanalarining poydevorini quriş uçun material bölib qoldi. Filmning ekranga çiqişi SSSR OAVdagi tanqidiy maqolalar qatori bilan kuzatildi; ular ekranda namoyon bölgan ziddiyatni — insoniyatning eng yaxşi, eng olijanob va yuksak vakillari bilan insoniyatning axlat-çiqindilari, tarix tomonidan rad etilgan kimsalar örtasidagi ziddiyatni töliq qöllab-quvvatladi, trotskiy-buxarinçi bandit va faşizmning hujum otryadiga aylangan jinoyatçilar yölini qoraladi. Ssenariyda «ijobiy» va «salbiy» qahramonlarga bir maʼnoda ajratilgan, biroz sunʼiy qahramonlar, şunga qaramay, uruşgaça bölgan sovet tanqidining eʼtiborini ham tortdi, ayniqsa Şaxov-Kirov obrazini gavdalantirgan Nikolay Bogolyubov ijrosi.

XX syezddan keyin film tanqid ostiga olindi va 1950-yillarda deyarli ekrandan yöqoldi. Faqat 1980-yillarning oxiridan, qayta quriş tölqinida SSSRda bu suratga qiziqiş qayta tiklandi va unga bir neça maqola hamda körsatuvlar bağişlandi.

Zamonaviy tanqidçilar asosiy ziddiyatda «Jinlar» romanining taʼsiri sezilişini qayd etadi, film esa kinematografiya klassikasi — Rifenştal, Uells va Xiçkok asarlari qatorida munosib örin egalladi.

Filmning aniq körinib turgan tarğibotçilik boşlanişi uning badiiy fazilatlarini yaşira olmaydi. Ssenariy ustida işlaş bosqiçidayoq Fridrix Ermler yangi material yaratayotganini payqagan edi: bu ovozli sovet kinematografi uçun butunlay yangi janr — dispute film, unda asosiy rolni dialoglar, bahslar va qahramonlar nutqlari öynaydi. Şu bilan birga, qahramonlarning bahslari ritorik va aniq maʼnodan xoli. Şaxov ğoyaviy bahsda raqiblarini yöq qilar ekan, aniq heç narsa taklif qilmaydi. Şu sababli qahramonlar mavhum bölib qoladi, bu esa filmga xos bölgan irratsional saspens muhitini kuçaytiradi. Stalin ssenariyni öqigandagi boşqa tuzatişlari qatorida undan özi haqidagi barça eslatmalarni olib taşlaşni (uni MK bilan almaştirişni) va Şaxovning aniq qotillari haqidagi maʼlumotlarni olib taşlaşni ham söradi. G. Maryamovning fikriça, filmning yakuni talqin uçun joy qoldiradi va oğir aytilmagan gaplarni qoldiradi: tomoşabin faqat qotilning soyasini köradi va kim bölişi mumkinligini özi taxmin qiladi.

Harakat va voqealarning yetişmasligi söz bilan almaştiriladi. Rejissyor va operator muhim mizansenalarni kadr içidagi montaj, kamera va aktyorlarning birgalikdagi harakatiga asoslab qurişgan. Bu usul ekrandagi voqealarga qöşimça haqiqiylik baxş etdi va bu 1960-yillardagi kinomontaj tajribalarini oldindan körsatdi.

Filmda 1930-yillar oxirining barça dolzarb mavzulari aks etgan: stalinçi harakat, kanalquriliş (Belomorkanalga işora).

RGGU professori Leonid Kozlovning fikriça, film öz davridan oldinda edi.

«Buyuk fuqaro» nima? Bu ajoyib konglomerat. Qatʼiy aytganda, bu töliq totalitar film emas… garçi biz hozir yaxşi bilamiz, öşa paytda ham bilardik, ki bu mohiyatan barça gaplar yolğon, Trotskiy ham, Buxarin ham çet el razvedkalarining agentlari bölmagan. Hammasi buning yolğon ekanini taxmin qilgan bölsa-da, Dostoyevskiy poetikasi va estetikasiga, «Samgin» tipidagi ziyoliy ongini tahlil qilişga tayanib, Ermler tarixiy polotno yaratadi. Haqiqat bilan soliştiriş nuqtai nazaridan u yetarliça soxta, lekin men fikrimça, sanʼat asari içidagi psixologik işonçlilik nuqtai nazaridan bugungi kungaça qiziqişini yöqotmagan.

1941 — Stalin mukofoti I darajali — Nikolay Bogolyubovga, Aleksandr Zrajevskiyga, Fridrix Ermlerga.

Qora-oq, ovozli, 2 qism (12 bölim, 3211 metr va 14 bölim, 3640 metr)