Yaşil maskan

Hikoya «Georgia Pines» qariyalar uyida yaşovçi Pol Edjkomb tomonidan dugonasi Eleyn Konnelliga aytib berilayotgan voqea sifatida boşlanadi.

1935-yil. Pol Edjkomb (prostatit bilan kasallangan) Luiziana ştatidagi «Cold Mountain» federal qamoqxonasining E blokida boş nazoratçi bölib işlaydi. Bu yerda elektr stulda ölim jazosini kutayotgan mahbuslar saqlanadi. Hukm ijro etiladigan mahbuslar blokning yölagi böylab sönggi yölga kuzatib boriladi. Bu yölak «Yaşil milya» deb ataladi, çunki poli oç yaşil rangga böyalgan.

Blokdagi boşqa nazoratçilar orasida qörqoq va nomard Persi Uetmor ajralib turadi. U mahbuslarni şafqatsizlarça haqorat qiladi va özini daxlsiz his qiladi, çunki u ştat gubernatorining xotinining jiyani. Persining doimiy xatti-harakatlari va şafqatsizligidan çarçagan Edjkomb va uning hamkasblari u bilan kelişuv tuzadilar: unga mahbusni qatl qilişga ruxsat beriladi, ammo şundan keyin u ruhiy kasalliklar şifoxonasi «Brier Ridge»da maʼmuriy lavozimga ötiş haqida ariza yozişi kerak böladi.

Bir kuni blokka bezarar va mehribon qora tanli bahaybat Jon Koffi keltiriladi. Sud uni ikki kiçik qizni zörlaş va öldirişda aybdor deb topib, ölimga hukm qilgan: uni qizlarning jonsiz jasadlari yonida uşlaşgan. Şu blokda boşqa ölim jazosiga hukm qilingan mahbuslar ham bor: hind Arlen «Boşliq» Bitterbak va fransuz Eduard Delakrua, u aqlli siçqonçani örgatib, unga «Janob Jingles» laqabini bergan. Keyinroq blokka qotil va talonçi Uilyam «Yovvoyi Bill» Uorton ham keltiriladi. U özining başorat qilib bölmaydigan xulqi bilan maşhur bölib, tört nazoratçi bilan sahnalaştirilgan janjaliga qaramay, aqli soğ deb topilgan.

Şu orada maʼlum böladiki, Jon Koffi ğayritabiiy qobiliyatga ega: qöl tekkiziş orqali u Edjkombni prostatitdan davolaydi, bu esa uning jinsiy hayotini tiklaydi. Keyin u Persi Delakruaga qasos oliş uçun oyoq ostiga bosib öldirgan «Janob Jingles»ni qayta tiriltiradi. Şu paytdan boşlab Edjkomb, ilgari ham Koffining aybdorligiga şubha qilgan bölsa-da, bunday yumşoq va mehribon odamning qotil bölişi mumkin emasligini tuşunadi.

Delakrua qatl etilayotganda sadist Persi boşiga qöyiladigan sfongni tuzli suvda höllamaydi, şu sababli tok yaxşi ötmaydi va Delakrua dahşatli azoblar bilan öladi. Nazoratçilardan biri bu sadizmdan jahli çiqib, Persining yuziga urib yuboradi. Edjkomb esa Persi qanday aloqalarga ega bölmasin, endi uni yaşirmasligini eʼlon qiladi.

Blok nazoratçilari Jon Koffini boş nazoratçining xotinini davolaş uçun yaşirinça olib borişga qaror qilişadi. Xotini operatsiya qilib bölmaydigan miya ösmasi bilan oğriydi. Koffi ayolni muvaffaqiyatli davolaydi, ammo ösma juda katta bölib çiqadi, Koffi kuçdan ketadi va qamoqxonaga butunlay kasal holda qaytarib olib kelinadi. Kamerasiga Persi yaqinlaşganda, Koffi uning nomardligi va oçközligi uçun jazolamoqçi bölib, uni uşlaydi va özining içidagi ösmani unga «ötkazadi». Persi aqldan ozadi va Yovvoyi Billni öldiradi, şundan söng uni xuddi öşa ruhiy kasalliklar şifoxonasi «Brier Ridge»ga yuboradilar, lekin endi bemor sifatida. Keyinroq Koffi Edjkombga öz kuçining bir qismini beradi va haqiqatni oçib beradi: zörlovçi va qotil u emas, Yovvoyi Bill bölgan. Jon esa, aksinça, öldirilgan qizlarni tiriltirişga urinib körgan, ammo vaqtida ulgurmagan. Edjkomb qonunni buzib bölsa ham, Jonga qoçib ketişga yordam berişga qaror qiladi. Biroq Jon nazoratçidan qatlga tösqinlik qilmaslikni söraydi, çunki u atrofidagi hayotning dahşatlaridan juda çarçagan. Jon bir vaqtning özida atrofdagi barça odamlarning oğriğini his qiladi va çindan ham ölişni xohlaydi.

Jon Koffi sönggi taomini yeydi, söngra qatl joyiga olib boriladi. Stulga mahkamlanganida u boşiga qopqoq kiydirilmasligini, faqat şlem qöyilişini söraydi, bunga esa rad javobi berilmaydi. Keyin Pol, odatdagidek, guvohlar oldida qatl etiladigan kişiga nima bölişini tuşuntiradigan odatiy nutq sözlaydi, ammo tokni yuboriş buyruğini berişga jurʼat etolmaydi. Pol va özi qatl ijroçilari ham Jonni öldirişga majbur bölişdan dahşatga tuşadilar, ularni yiği bosadi. Nihoyat Pol tokni yuboriş buyruğini beradi, Jon öladi va şiftdan uçqunlar oqimi uçib tuşadi.

Jon qatl etilganidan köp ötmay, Pol va Brut öz istagi bilan voyaga yetmaganlar qamoqxonasiga ötkaziladi.

Hikoyasini tugatib, keksa Pol şuni qöşib qöyadi: qatl etilgan Jon Koffi unga öz kuçining bir qismini berib, uzoq umr ato etgan. Hikoya aytilayotgan paytda Polga, maʼlum bölişiça, allaqaçon 108 yoş. «U meni hayotga yuqtirdi», deydi Pol. Bu hikoyasini tasdiqlaş uçun Pol Eleynni qariyalar uyi yaqinidagi kiçik omborxonaga olib boradi. U yerda Delakruaning siçqonçasi — Janob Jingles hanuz yaşaydi, u ança qarib qolgan, qahramon unga ovqat olib keladi. Pol öylaydi: agar siçqon oltmiş yil yaşagan bölsa, u özi qança yaşaydi? Eleyn va uning hozirgi barça döstlari öladi, u esa yaşaydi, yaşaydi va yaşaydi. Finalda Pol Edjkomb tuşuntiradi: uning uzoq umri — bu Xudoning jazosi, çunki u ajoyib va buyuk insonni, Jon Koffini qatl etilişiga tösqinlik qilmagan. Oxirida u ham tez orada vafot etadigan Eleynga şunday deydi: «Har birimiz ölişimiz kerak, istisno yöq. Ammo, Xudoyim, baʼzan «Yaşil milya» şunçalik uzun körinadiki…».

Frenk Darabont aytişiça, ssenariy yozayotganda boşda ayrim rollar uçun aniq aktyor obrazi paydo böladi, lekin uni oliş omadga boğliq.

Stiven King, Darabont Pol Edjkomb rolini gapirganda Tom Hanksni eslatganida, juda xursand bölgan, çunki u ham aktyor bu rolga «eski poyabzal kabi» mos kelişiga işongan.

Hanks bu rolni Frenk Darabontga bölgan minnatdorçiligi uçun qabul qilgan. 1994-yilda u «Forrest Gump» filmini suratga oliş bilan band bölgani uçun Darabontga «Şouenkdagi qoçiş» filmida Enди Dyufreyn rolini ijro etişni rad etişga majbur bölgan. Dastlab Tom Hanks Pol Edjkombning qarigan paytdagi rolini ham ijro etişi kerak edi, ammo grim Hanksni yetarliça işonarli qari qila olmagani uçun, bu rolga Dabbs Grir taklif qilingan.

Prodyuserlar Jon Koffi rolini topişda qiyinçilikka duç kelganlarida, Bruce Willis Maykl Klark Dunkanni taklif qildi. U bilan «Armageddon» filmida birga işlagan edi.

Dunkan özi kitobni öqib çiqqaç, öziga şunday degan: «Bu men. Nima qilişimga farqi yöq, lekin bu rolni ijro etişim kerak».

Aktyor vafot etganidan keyin Frenk Darabont esladi: «Heç qaçon heç bir aktyor Maykl kabi «Oskar» mukofotiga nomzod bölişga munosib bölmagan, uning Jon Koffi rolini ijro etgani uçun».

Dunkan taxminan Devid Morse bilan bir xil böyda bölgani va hatto Jeyms Kromvelldan 5 santimetr past bölgani uçun, Koffining qamoqxona xodimlaridan balandroq körinişini yaratiş maqsadida suratga oliş paytida maxsus rakurslar işlatilgan.

Kitobda Persi Uetmorning yoshi 21 da edi. Dug Hatçison rolini ijro etgan aktyor suratga oliş paytida 39 yoşda edi. U rejissyor Frenk Darabontga özining «30 yoşdan biroz oşgan» ekanligini aytib yolğon gapirgan va rolni olgan.

Filmni suratga oliş 1998-yil iyul oyida boşlanib, öşa yilning dekabrigaça AQŞ da, Şimoliy Karolina va Tennessi ştatlarida, şuningdek Kaliforniyada — Gollivuddagi «Warner Brothers Studios» va Berbankdagi «Warner Brothers Burbank Studios» kinostudiyalarida davom etdi.

Filmning muhim tarkibiy qismi personajlarning kiyimlari edi. Darabont ilgari «Black Cat Run» telefilmida birga işlagan kostyumer Karin Vagner, 1935-yilda AQŞ qamoqxonalarida, Sing-Sing bundan mustasno, qamoqçilarning formasi yöqligini aniqladi. Şunga qaramay, rejissyorning niyatiga köra, tomoşabin nazoratçilar hokimiyat, mahbuslar esa mahbus ekanligini aniq tuşunişi kerak edi, şuning uçun Vagner qisman harbiy modellarga, qisman Sing-Sing qamoqxonasi formasiga asoslanib, forma işlab çiqişga majbur böldi.

Dunkan Koffi Edjkombni «davolayotgan» sahnada Hanksning jinsiy aʼzosidan uşlaşi kerak bölgani uçun juda uyalgan edi. Dunkanning uyalişini yengiş uçun Hanks şimiga böş şişa solib olgan.

Filmda Janob Jinglesni ijro etiş uçun bir vaqtning özida öttiz siçqon iştirok etgan. Barça siçqonlar aktyorlar va suratga oliş guruhi aʼzolari şarafiga nomlangan.

AQŞ va Kanadada film 1999-yil 10-dekabrda 2875 kinoteatrda namoyiş etilgan va birinçi uik-endda 18 million dollar yiğib, prokatda ikkinçi örinni egallagan. Bu körsatkiç «Oyinçoqlar hikoyasi 2» filmining 18,2 million dollaridan keyin edi. Şunga qaramay, hafta davomida film 23,9 million dollar bilan birinçi örinni egalladi, «Oyinçoqlar hikoyasi 2» esa hafta davomida 22,1 million dollar yiğdi. «Yaşil milya» ikkinçi uik-endda ham ikkinçi örinda qoldi va 10 hafta davomida eng kassa filmlar önligida turdi, ammo dam oliş kunlarida birinçi örinni heç qaçon egallay olmadi. Film AQŞ va Kanadada 136,8 million dollar, boşqa hududlarda 150 million dollar yiğdi, natijada butun dunyo böyiça umumiy summa 286,8 million dollarga yetdi, byudjeti esa 60 million dollar edi. Bu Yaponiyada bir yil içida ikkinçi eng yuqori kassa körsatkiçi bölib, yalpi daromadi 55,3 million dollar böldi.

Tanqidçilar filmni umuman olganda ijobiy qabul qilişdi. Rotten Tomatoes agregator saytida kartina 134 ta tanqidiy şarh asosida 78 % reytingga ega. Saytning umumiy xulosasi şunday: «“Yaşil milya” filmi ança uzun bölsa-da, tanqidçilar uni hayajonli va hissiy jihatdan kuçli tajriba deb hisoblaşadi». Metacritic saytida filmning reytingi 36 ta şarh asosida 100 ballik şkalada 61 ballni taşkil etadi. Rocer Ebert kartinaga 4 yulduzdan 3,5 yulduz qöydi va bu holatda filmning uzunligi kamçilik emas, balki afzallik ekanini taʼkidladi.

2022-yil fevralda Bangor Daily News gazetasiga Stiven King «Yaşil milya» va «Şouenkdagi qoçiş» filmlarining remeykini körişni istamasligini aytdi.

Film köplab mukofot va nomzodliklarga sazovor böldi, jumladan:

2000 — «Oskar» mukofotiga 4 ta nomzodlik: eng yaxşi film (David Valdes, Frank Darabont), eng yaxşi erkak yordamçi rol (Maykl Klark Dunkan), eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy (Frank Darabont), eng yaxşi ovoz (Robert J. Litt, Elliot Tyson, Michael Herbick, Willie D. Burton)

2000 — «Saturn» mukofotining 3 ta mukofoti: eng yaxşi sarguzaşt, jangari yoki triller film, eng yaxşi erkak yordamçi rol (Maykl Klark Dunkan), eng yaxşi ayol yordamçi rol (Patricia Clarkson), şuningdek 2 ta nomzodlik: eng yaxşi rejissyor (Frank Darabont), filmga eng yaxşi musiqa (Thomas Newman)

2000 — «Sputnik» mukofotiga nomzodlik, eng yaxşi erkak yordamçi rol — drama (Doug Hutçison)

2000 — «Oltin globus» mukofotiga nomzodlik, eng yaxşi erkak yordamçi rol (Maykl Klark Dunkan)

2000 — «Tanqidçilar tanlovi» mukofotining 2 ta mukofoti: eng yaxşi erkak yordamçi rol (Maykl Klark Dunkan), eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy (Frank Darabont), şuningdek eng yaxşi film uçun nomzodlik

2000 — AQŞ Aktyorlar gildiyasi mukofotiga 2 ta nomzodlik: eng yaxşi erkak yordamçi rol (Maykl Klark Dunkan), eng yaxşi aktyorlar tarkibi

2000 — AQŞ Rejissyorlar gildiyasi mukofotiga nomzodlik, badiiy film uçun eng yaxşi rejissura (Frank Darabont)

2000 — Bram Stoker mukofotiga nomzodlik, eng yaxşi ssenariy (Frank Darabont)

2001 — «Nebula» mukofotiga nomzodlik, eng yaxşi ssenariy (Frank Darabont)