The Look of Silence

Joshua Oppenheimer birinçi marta 2001 yilda, Suharto rejimi ağdarilgandan söng, globallaşuvning bu mamlakatga taʼsirini örganiş maqsadida Indoneziyaga kelgan. 2004 yilda ikki kişi uni bir orolning qirğoqqa olib borib, qurbonlarini qayerda öldirganlarini körsatgan. Şundan söng Oppenheimer qotillik va tavba mavzusiga qiziqib qolgan, natijada sensatsion «Qotillik harakati» (The Act of Killing) filmi paydo bölgan. Yangi «Sukunat nigohi» filmining ijroçi prodyuserlari yana Verner Herzog, Errol Morris va Andre Singer bölgan, işlab çiqariş prodyuserlari esa Signe Byrge Sørensen bölgan. Ular Joshua Oppenheimerga montaj böyiça maslahat va takliflar bilan yordam berişgan. Ular filmning dastlabki variantini körgaç, loyihaga qöşilişga qaror qilişgan. Herzog uni «çuqur, başoratgöy va hayratlanarli» deb taʼriflagan. Oppenheimer boşidan beri «Qotillik harakati»ning davomini suratga olişni niyat qilganini tan olgan:

2003 yildan 2005 yilgaça Indoneziyadagi inson huquqlari jamiyatining iltimosiga binoan men ikki yil davomida topa olgan har bir jinoyatçini suratga oldim. Şunday qilib, bu oilaning öğlini öldirgan odamlarning moddiy arxivi paydo böldi, u 2003 va 2005 yillar orasida suratga olingan. Ammo filmning yadrosi — aybdorlar bilan töqnaşuv va asosiy qahramonning jinoyatçilar kadrlariga qanday munosabat bildirişi «Qotillik harakati»ni tahrir qilişni tugatgandan keyin, lekin uni çiqarişdan oldin suratga olingan. Çunki men bilardim, filmni çiqarganimizdan keyin Indoneziyaga xavfsiz qaytib bora olmasligimni.

Keyinçalik u yana qöşimça qilgan:

«Qotillik harakati» heç qaçon alohida turişi kerak bölmagan; u juftlikning birinçi filmi sifatida möljallangan edi. Bu yangi film 1965 yilda Indoneziyada öğlini kim öldirganini biliş uçun ketayotgan omon qolgan oila haqida. U men birinçi 40 nafar aybdor bilan işlaş orqali, ular bilan Anwar uçraşişdan oldin suratga olingan. Bu oiladagi kenja aka qotillikdan keyin tuğilgan va onasi tomonidan ölgan akasining örniga möljallangan. Şunday qilib, u qörqinçli yukni, qörquv va sukunat ostidagi oilada ulğaygan. Endi uning öz farzandlari bor va ular maktabga boradi, u yerda ularning miyasi yuviladi: oilalariga yuz bergan hamma narsa ularning xatosi bölgan va ular buning loyiqi edilar. Natijada u endi jim tura olmaydi. U bu sukunatni buzişga qaror qildi va akasini öldirişda iştirok etgan barça erkaklarni izlab boradi. Ular esa qörquv, tahdid va ğazab bilan javob berişadi.

Filmni montaj qiliş jarayonida, 2013 yilda Oppenheimer şunday deb tan olgan: «U köplab taqiqlarni buzmoqda. U omon qolgan akaning hayotini katta xavf ostiga qöyadi. Kutilmagan holat uçun unga va uning oilasiga, film keyingi yili çiqqandan söng, köçib ketiş rejasi mavjud». «Sukunat nigohi»ni suratga olişda hukumat bosimidan qörqib, anonim qolişni xohlagan Indoneziyalik rejissyorlar ham iştirok etgan.

«Sukunat nigohi» Venetsiya kinofestivalining 71-chi oçiliş dasturiga kiritilgan va «Oltin şer» mukofotiga daʼvo qilgan yagona hujjatli film bölgan. Matbuot konferensiyalarida Oppenheimer şunday degan: «Harbiy diktatura hali ham hokimiyatda. Indoneziyada heç narsa özgarmadi. Umid qilamizki, film buni özgartirişga yordam beradi». Asosiy qahramon Adi Rukun esa şunday degan: «Men faqat odamlar qilganlarini tan olişlarini va notöğri ekanliklarini tan olişlarini xohlardim, şunda biz qandaydir tarzda bir-birimizni keçira olamiz. Biz bir-birimizga bölgan şubha va qörquv bilan bölinib ketgan jamiyatda yaşaymiz. Bu tugaşini juda istayman». Natijada film Katta hakamlar hayʼati mukofoti — Kumuş şer bilan taqdirlangan.

Söngra premyeralar Kanadada — 39-chi Toronto kinofestivalida va AQŞda — Nyu-York kinofestivalida bölib ötadi.

Filmni prokat qiliş huquqlarini «Drafthouse Films» va «Participant Media» kompaniyalari sotib olgan.

Variety naşridan Guy Lodge şunday degan: «„Sukunat nigohi“ jinoyatdagi aybdorlardan qurbonlarga eʼtiborni köçiradi, şu bilan birga ötmişdoşining boy axloqiy murakkabliklarini saqlab qoladi», «şaxsiy tergov tuşunçasi atrofida Oppenheimer „Qotillik“dagidan köra ixçamroq, xarakterga yönaltirilgan hikoya yaratgan». Associated Press agentligidan Jill Lawless şunday deb yozgan: «Qotillarning beadab va ğalati xatti-harakatlari filmni xalqaro miqyosda ham, Indoneziyada ham şunday his qildiradiki, u yerda qotilliklar — uzoq harbiy diktatura va AQŞning, Suharto bilan sovuq uruş ittifoqçisining sanksiyasi bilan — taqiqlangan mavzu bölib qolmoqda. Venetsiyada Oltin şerga daʼvogar 20 ta filmdan biri bölib, u boşqalardan jimroq, lekin xuddi şunday hayratlantiradi. Köpçilik indoneziyaliklar kabi asosan bitta ismdan foydalanadigan Adi işonçli qahramon bölib, sukunatni xotirjamlik bilan buzadi». The New York Times naşridan Nicolas Rapold şunday degan: «Yil oldingi, bir million nafardan ortiq indoneziyalikni 60-yillarning örtalarida kommunizmdan tozalaş nomi bilan şafqatsizlik bilan öldirgan erkaklar haqidagi yangilikçi hujjatli rejissyor Joshua Oppenheimerning „Qotillik harakati“ filmi kabi oçiq va şokirovçi bölgan „Sukunat nigohi“ haqiqat izlayotgan va qotillik akasiga jasorat bilan qarşi turgan bir inson şaxsiy hikoyasiga eʼtibor qaratgani bilan, ehtimol, undan ham qimmatliroqdir… Tomoşabin uçun ham ijobiy, ham salbiy munosabat bildiriş mumkin bölgan narsalar köp. Oxir-oqibat, bu ikki filmning haqiqiy qimmati insoniy yovuzlikning eng qoronğu burçaklariga yangi nurni azobli tarzda tuşirişdadir». The Guardian naşridan Peter Bradşaw şunday deb qayd etgan:

Bu yangi film oldingisiga qaraganda ança oçiqroq va oçiqdan-oçiq töqnaşuvli, va iştirok etgan odamlar nihoyat qanday dahşat uyğotayotganini tuşungandek tuyuladi, natijada intervyu beruvçining odatdagi jangovar raqslari köproq körinadi: suratga olişni töxtatiş talablari, kamera orqasidagi rejissyorga «Josh» deb qilingan hayqiriqlar va radiomikrofonni olib taşlaş. Ammo bu film oldingisi kabi nafis va işonçli dahşatli. U xuddi şunday ajoyib vizual maʼno bilan, Indoneziya manzaralariga xuddi şunday ehtirosli muhabbat bilan suratga olingan va dialoglar xuddi şunday qörqinçli aniqlik bilan uşlangan.

«Iskusstvo kino» jurnali uçun şarhida Dmitriy Desyaterik yangi filmning oldingisidan atmosfera va kayfiyatdagi farqini qayd etadi: «„Akt…“ning makabr vodevili öldirilganlarni tanasizlantiradi, „Sukunat nigohi“ esa ularga yuz, ism va taqdir beradi, qotillar esa özlarining rolli jozibasini yöqotib, kim ekanliklarini namoyon etişadi: vahşiylar va psixopatlar». Yangi film «çuqurroq, dahşatliroq, körgazmaliroq» ekanini qayd etgan «Seans» jurnali şarhlovçisi Mariya Kuvşinova ijobiy qahramonning rolini ajratib körsatadi — «Qotillik harakati»da bunday qahramon yöq edi va bu «Sukunat nigohi»ga ilgari mavjud bölmagan puşaymonlik hissini olib kiradi. Bundan taşqari, film propaganda qanday işlaşini va inson ongi ikkiyuzlamaçilik holatiga qançalik oson botişini «ança nozik va samarali» körsatadi.

2019 yilda IndieWire naşri «Qotillik harakati»/«Sukunat nigohi» diloegiyasini ön yillikning eng yaxşi filmlari röyxatida 4-öringa qöydi.

2014 — Venetsiya kinofestivalining 5 ta mukofoti: Katta hakamlar hayʼati mukofoti, FIPRESCI mukofoti, «Oltin siçqon» mukofoti, Evro-Örta dengiz kinosi uçun «Federico» mukofoti, inson huquqlari uçun kinoteatrlar tarmoği mukofoti.

2014 — Pusan kinofestivalida «Busan Cinephile Award» mukofoti.

2014 — Amsterdam hujjatli kino festivalida tomoşabinlar simpatiyasi mukofotiga nominatsiya.

2014 — Çikago kinofestivalida tomoşabinlar simpatiyasi mukofotiga nominatsiya.

2015 — Berlin kinofestivalida «Tinçlik uçun kino» mukofoti.

2015 — Camerimage festivalining eng yaxşi töliq metrajli hujjatli film uçun «Oltin qurbaqa» mukofoti (Lars Skree).

2015 — Göteborg kinofestivalida eng yaxşi şimoliy hujjatli film mukofoti.

2015 — eng yaxşi Yevropa hujjatli filmi uçun «Bodil» mukofoti.

2015 — eng yaxşi töliq metrajli hujjatli film uçun «Robert» mukofoti.

2015 — AQŞning Milliy kino tanqidçilari kengaşi körsatgan eng yaxşi beşta hujjatli film qatoriga kiriş.

2015 — Yevropa kino akademiyasining eng yaxşi hujjatli film uçun mukofotiga nominatsiya.

2015 — Osiyo-Tinç okeani kino mukofotining eng yaxşi hujjatli film uçun nominatsiyasi.

2015 — Melburn kinofestivalida eng yaxşi hujjatli film uçun tomoşabinlar simpatiyasi tanlovida 2-örin.

2015 — Moskva kinofestivalida eng yaxşi hujjatli film uçun tomoşabinlar simpatiyasi tanlovida 3-örin.

2016 — eng yaxşi hujjatli film uçun «Sputnik» mukofoti.

2016 — eng yaxşi hujjatli film uçun «Mustaqil ruh» mukofoti.

2016 — Londonning kino tanqidçilari tögaragining eng yaxşi çet tilidagi film uçun mukofoti, şuningdek yilning eng yaxşi filmi va yilning eng yaxşi hujjatli filmi uçun ikkita nominatsiya.

2016 — eng yaxşi hujjatli film uçun «Oskar» mukofotiga nominatsiya.

2016 — eng yaxşi hujjatli film uçun «Tanqidçilar tanlovi» mukofotiga nominatsiya.

2017 — eng yaxşi hujjatli film va eng yaxşi tergov jurnalistikasi uçun yangiliklar va hujjatli kino böyiça «Emmy» mukofotiga ikkita nominatsiya.