The Lord of the Rings

Christopher Guard — Frodo Baggins, xobbit

Michael Sçoles — Samwise Gamgee, xobbit, Frodoning xizmatkori

William Squire — Gandalf, sehrgar

John Hurt — Aragorn, izquvar va jangçi

Simon Çandler — Meriadoc Brandybuck, xobbit

Dominic Guard — Peregrin Took, xobbit

Norman Bird — Bilbo Baggins, keksa xobbit

Michael Graham Cox — Boromir, Gondor noibining öğli

Anthony Daniels — Legolas, elf

David Buck — Gimli, gnom

Peter Woodthorpe — Gollum, sobiq xobbit mavjudot

Fraser Kerr — Saruman, sehrgar

Philip Stone — Theoden, Rohan şohi

Michael Deacon — Grima Wormtongue, uning maslahatçisi

André Morell — Elrond, elflar şohi

Alan Tilvern — Barliman, mehmonxona egasi

Annette Crosby — Galadriel, elflar malikasi

John Westbrook — Fangorn, örmon posboni

Uşbu asosiy aktyorlar tarkibini animatsiya uçun ovoz beruvçi dublyorlarning katta guruhi qöllab-quvvatladi. Ular ekranda körsatilmadi. Bu masala gildiya arbitrajiga topşirildi.

Rejissyor Ralf Bakşi 1950-yillarning örtalarida Terrytoons studiyasida animator bölib işlaganida J. R. R. Tolkinning «The Lord of the Rings» romani bilan tanişdi. 1957-yilda yoş animator romanni animatsiyada hikoya qiliş mumkinligiga odamlarni işontirişga urina boşladi.

1969-yilda huquqlar United Artists studiyasiga ötdi. Studiya Piter Şeffer yozgan «nafis» ssenariyni rad etdi. Kinoprodyuser Denis ÖDell filmni The Beatles guruhi uçun suratga olişdan manfaatdor edi va rejissyorlar Devid Linga («Ryanning qizi» bilan band edi), Stenli Kubrikka (u filmni «suratga olib bölmaydigan» deb hisobladi) va Mikelanjelo Antonionigа murojaat qildi. 1969-yil oxirida Jon Burmanga ssenariy yoziş topşirildi, ammo 1970-yilda loyiha juda qimmat deb topildi.

Bakşi 1974-yilgi Variety naşridan Burmanning ssenariysi rad etilganini bilib, United Artists bilan boğlandi. Burman uçala qismni bitta filmga aylantirmoqçi ekanini bilgaç, Bakşi şunday izoh berdi: «Men buni aqldan oziş deb öyladim. Burman tomonidan xarakter yöqligi aniq. Nega siz Tolkin qilganini soxtalaştirmoqçisiz?» Bakşi United Artists studiyasiga «yillik yuriş»ni boşladi. Şu vaqtdan beri u katta yoşdagilar uçun multfilmlar suratga olib, prokatda muvaffaqiyatga erişdi, masalan, «The Adventures of Fritz the Cat» filmi bilan. Biroq uning sönggi filmi «Coonskin» muvaffaqiyatsiz böldi. Keyinçalik u «The Lord of the Rings» studiyasini qutqariş uçun «biroz pul topişi» mumkinligini aytdi.

1975-yilda Bakşi United Artists ijroiya direktori Mayk Medavoyni «The Lord of the Rings»ni ikki yoki uç multfilm şaklida hamda «Xobbit» prekveli sifatida prodyuserlik qilişga köndirdi. Medavoy unga Burmanning ssenariysini taklif qildi, ammo Bakşi uni rad etdi. U Burman «tuşunmagan» va uning ssenariysi Roger Kormanning filmlari kabi arzon film uçun yozilgan bölardi, deb aytdi. Medavoy esa Bakşining «kitoblarni iloji boriça Tolkinning aniq dialoglari va sahnalari bilan yaqinroq qiliş» taklifini qabul qildi.

Keyinçalik Bakşi Burman bilan ssenariy ustida birga işlaşni istagan bölsa-da (va bu unga «Excalibur» loyihasi uçun vakolat berilgan edi), u Medavoy öşa paytda filmni prodyuserlik qilişni istamaganini, lekin agar boşqa studiya Burmanning ssenariysi xarajatlarini qoplasa, uni sotib olişga ruxsat berganini taʼkidladi. Bakşi Piter Bogdanoviçni loyihaga jalb qilişga urindi, ammo muvaffaqiyatsiz böldi. Biroq u öşa vaqtdagi Metro-Goldwyn-Mayer prezidenti Dan Melnikning qöllab-quvvatlaşini qölga kiritdi. Bakşi va Melnik United Artists bilan Burmanning ssenariysini sotib oliş böyiça kelişuvga erişdi. Keyinçalik Bakşi şunday dedi: «Burmanning ssenariysi 3 million dollarga tuşdi, şuning uçun Burman hovuz böyida xursand bölib, baqirib, kulib va içib yurdi, çunki uning ssenariysi rad etilgani uçun 3 million dollar olgan edi». Biroq Burman loyihadan norozi edi. Loyiha animatsiyaga aylangaç, Tolkin unga bir marta öz kitobi badiiy film bölişidan xursandligini yozgan edi. Burman filmni heç qaçon körmagan va çiqqandan keyin Medavoy bilan öz versiyasini qayta işlaşga urinib körgan.

Ssenariy va raskadrovkalar ustida ish boşlandi. 1976-yilda Melnik MGMdan işdan böşatilgaç, Bakşi studiyasi 200 000 dan 600 000 dollargaça sarflagan edi. Yangi rahbar Dik Shepard kitoblarni öqimagan va Bakşining sözlariga köra filmni yaratişni istamagan. Shepard esa «The Lord of the Rings» töy haqidami, deb befarqlik bilan söragan. Şundan söng Bakşi «Fritz the Cat» filmini moliyalaştirişga yordam bergan Sol Zents bilan boğlanib, undan «The Lord of the Rings»ni yaratişni söradi. Zents rozi böldi.

Işlab çiqariş boşlanişidan oldin Bakşi Tolkinning qizi Priscilla bilan uçraşib, multfilm qanday suratga olinişini muhokama qildi. Priscilla unga otasi yozgan va çizgan xonani körsatdi. Bakşi şunday deydi: «Tolkinning qiziga bergan vaʼdam — kitobga sodiq qoliş edi. Men: „Hoy, Gollumni olib taşla va bu ikki personajni almaştir“, demoqçi emas edim. Mening vazifam — „Bu dahoning aytgani“, deyiş edi».

Mik Jagger Bakşi bilan uçraşib, Frodo rolini ijro etmoqçi bölgan, ammo öşa paytda rollar allaqaçon tanlangan va yozib olingan edi. Devid Carradine ham Bakşi bilan boğlanib, Aragorn rolini öynaşni taklif qildi va hatto buni badiiy filmda qilişni taklif etdi. Bakşining şartnomasi bunga ruxsat bergan bölsa-da, u bunday qiliş mumkin emasligini va «buni doim animatsiya sifatida körganini» aytdi. Uning sözlariga köra, badiiy filmni şunday suratga oliş mumkin emasdi, aks holda u «yopişqoq» bölib qolardi.

Bakşi özi ssenariy işlab çiqişni boşladi. Loyihadan xabar topgan Kris Konkling Bakşi bilan suhbatdan ötdi, ammo dastlab u «kostyumlar qanday bölişi yoki personajlar har bir daqiqada nima qilişi kerakligini aytiş uçun tadqiqot ötkaziş» vazifasi bilan işga olingan edi. Ular birgalikda multfilmni bir neça qismga qanday bölişni avval hal qilişdi. Boşida ular uç filmlik tuzilmani möljallagan edilar, ammo «örta filmning boşi va oxirisiz qanday işlaşini bilmasdik». Konkling hatto butun asarni 3,5 soatlik bitta uzun maqola şaklida yozişni boşladi, ammo oxir-oqibat ikki 150 daqiqalik film uçun ssenariylarda töxtadi. Birinçi film «The Lord of the Rings, Part One: The Fellowship» deb nomlandi.

Konklingning ikkinçi qoralama ssenariysida asosiy syujet Merrining nuqtai nazaridan flashback orqali aytilgan bölib, bu davomga zamin yaratişi kerak edi. Bu versiyaga Tom Bombadil kirgan edi. U xobbitlarni Barrow-wights (qabr jonzotlari) dan qutqaradi. Şuningdek, unda fermer Maggot, qadimgi örmon, Glorfindel, Arwen va bir neça qöşiq ham bor edi. Bakşi bunday versiya «Tolkindan juda keskin çetga çiqiş» deb hisobladi. Şundan keyin Konkling manbaga köproq sodiq va töğri bölgan qoralamani yozişni boşladi.

Norozi bölgan Bakşi va Zents ssenariyni qayta yoziş uçun fantastika muallifi Piter Biglni çaqirişdi. Biglning birinçi qoralamasi ramkali tuzilmani olib taşladi va syujetni Bilboning xayrlaşuv ziyofatidan boşlab, Helmʼs Deep jangi bilan davom ettirib, Gollum Frodo va Samni Şelobga yetaklagan klifhenger bilan yakunladi. Qayta körib çiqilgan loyihaga Halqa tarixini oçib beruvçi qisqa prolog kiritildi. Muxlislar Bakşiga «buni töğri qilişi kerak» deb tahdid qilişgan. Rassom Mayk Plogning sözlariga köra, Bakşi bunday muxlislarning talabi bilan muayyan yirtqiç jonzotlarni kiritiş uçun syujetni doimiy ravişda qayta körib çiqqan.

Bakşi baʼzi syujet elementlari «olib taşlanişi kerak edi, ammo aslida heç narsa özgartirilmagan» deb taʼkidladi. Filmda Frodoning Bag Endan Bri şahriga sayohati ança qisqartirilgan. Fermer Maggot uyidagi töxtaşlar, Frodo uçun möljallangan Bucklanddagi uy va Eski örmon çuqurligidagi sirli Tom Bombadil uyi olib taşlangan. Şu tariqa Maggot va uning oilasi, Bombadil va uning xotini Goldberry hamda Barrow-wight bilan uçraşuv, şuningdek, Frodoga hamrohlik qilgan Fatty Bolger ham çiqarib taşlangan. Bakşining sözlariga köra, Tom Bombadil personaji olib taşlangan, çunki u «syujetni harakatga keltirmagan».

Bakşi multfilmni işlab çiqarişdagi muammolardan biri uning epik bölgani ekanini aytdi, çunki «eposlar odatda çöziladi. Eng katta muammo kitobga sodiq qoliş edi». Filmga nima bilan erişmoqçi ekanligi söralganda Bakşi: «Maqsad işga imkon qadar köproq sifat olib kiriş edi. Men haqiqiy illyustratsiyani xohlardim, multfilmni emas», dedi. Uning aytişiça, personajlarning tavsiflari kiritilmagan, çunki ularni filmda köriş mumkin. U asosiy narsa «xobbit qanday körinişda» bölişi emas, çunki har kimning bu haqda öz tasavvuri bor, balki Tolkinning «energiyasi saqlanib qolişi» ekanini taʼkidladi. Uning fikriça, muhimi, filmning işlaşi uçun animatsiya sifati yetarli bölganmi, şu edi.

Bakşi Hildebrandt akalari kabi illyustratorlarning ishi bilan taniş edi, ammo ularning uslubi uning yondaşuviga taʼsir qilganini tan olmadi. U filmda köp uslublarning töqnaşuvi aks etganini, xuddi uning boşqa filmlaridagi kabi, aytdi.

Filmning reklamasida Bakşi «kinoişlab çiqarişda butunlay yangi texnikadan» foydalanib, «birinçi film rasmini» yaratgani aytildi. Filmning katta qismida jonli kadrlar işlatilgan. Ular keyin animatsiya körinişini beriş uçun rotoskoplangan. Bu işlab çiqariş xarajatlarini tejadi va personajlarga realistikroq köriniş berdi. Animatsiya tarixçisi Jerri Bekning «Animated Films: A Guide» kitobida şarhlovçi Marea Boylan şunday yozadi: «Bu paytgaça multfilmlarda yuzlab personajlar iştirok etgan keng sahnalar tasvirlanmagan edi. Rotoskoplaş yordamida Bakşi jonli kadrlardagi juda murakkab sahnalarni kuzatib, ularni animatsiyaga aylantira oldi. Şu tarzda u badiiy filmda işlatilişi mumkin bölgan murakkablik afzalliklaridan, badiiy film işlab çiqarişning katta xarajatlariga duç kelmasdan foydalandi». Bakşi Disney yondaşuvini «multfilmona» deb rad etdi. U öz yondaşuvi anʼanaviy rotoskoplaşdan farq qilsa-da, bir sahnada minggaça personajlar iştirok etadigan realizm hissini yaratganini taʼkidladi.

Bakşi Angliyaga bordi va BBC Drama Repertory Company truppasidan aktyorlarni jalb qildi. Ular orasida Christopher Guard, William Squire, Michael Sçoles, Anthony Daniels va John Hurt bor edi. Daniels eslaşiça, «butun aktyorlar tarkibi bitta studiyada edi, ammo bizning hammamiz replikalar orasida ikki soniyalik pauza qoldirişimiz kerak edi, bu dialogni ança sunʼiy qilib qöydi». Işlab çiqarişning jonli qismi uçun Bakşi, uning aktyorlari va filmga oid guruh Ispaniyaga jönadi. U yerda aktyorlar kostyumda oçiq havoda yoki böş ovoz yoziş studiyalarida rotoskop modellari sifatida öz rollarini ijro etişdi. Qöşimça suratga oliş işlari Ölim vodiysida ötkazildi. Bakşi suratga olişda işlatilgan otlardan şunçalik qörqqanki, bu sahnalarni aravaçaning içidan turib suratga oldi.

Bakşining prodyuser Sol Zents bilan murakkab ish munosabatlari bor edi. Zents studiyaga potensial investorlarni olib kelganida, doim ularga bir xil sahnani körsatardi, unda Frodo otdan yiqiladi (aslida uning kaskadyori otdan yiqilgan edi).

Katta suratga oliş işlari örtasida kasaba uyuşmasi rahbarlari tuşlik tanaffusini eʼlon qilişdi. Şunda Bakşi orklar kostyumidagi aktyorlarning hunarmandçilik xizmati stoli tomon harakatlanayotgan kadrlarini yaşirinça suratga oldi va ularni multfilmda işlatdi. Uşbu ijro uçun ovoz bergan aktyorlarning köpçiligi rotoskopik sahnalar uçun ham öz rollarini ijro etgan. Bilbo Baggins va Samwise Gamgee harakatlarini Billy Barty bajargan, Frodo Baggins uçun model ijrosini esa Sharon Baird bajargan. Rotoskop seansida iştirok etgan boşqa ijroçilar orasida Gandalf rolida John A. Nerys, Aragorn rolida Walt Robles, Gollum rolida Felix Silla, Galadriel rolida Jerry Lee Ray va Gimli rolida Aesop Aquarius bor edi. Filmda ozgina siyoh bilan çizilgan animatsiya suratga olingan va işlatilgan bölsa-da, uning uluşi juda kam edi. Olomon va janglar sahnalarining köpçiligida boşqa texnika işlatilgan. Bunda jonli kadrlar solyarizatsiya qilingan (multfilm operatori Timothy Galfas hujjatli film «Shadow of Darkness: Ralph Bakşiʼs Vision for The Lord of the Rings» dagi intervyusiga köra) va uç ölçamli köriniş yaratilgan. Bir neçta kadrda ikki texnika birlaştirilgan.

Bakşi filmni butunlay jonli efirda suratga oliş haqida «işning haqiqatan ham şunçalik yaxşi ketayotganini körmagunça öylamagan» deb aytdi. U jarayon haqida köp yangi narsalarni örgandi, masalan, puls haqida. Bir sahnada, baʼzi figuralar tepalikda turganida, kuçli şamol esadi va kiyimdagi soyalar oldinga-orqaga harakatlanadi. Bu animatsiyada ajoyib edi. Bakşi qor yoki birovning burnidagi muzni körsatmasdan ekranda sovuqni his qildiriş mumkin deb öylamagan. Uning sözlariga köra, personajlar oğirlikka ega va töğri harakat qiladi. Ispaniyadagi film işlab çiqariş laboratoriyasi Bakşi tomonidan olingan kadrlarda telefon liniyalari, vertolyotlar va avtomobillarni körganidan keyin, ular kadrlarni yoqib yuborişga urinişgan. Ular Bakşining birinçi yordamçi rejissyoriga şunday deyişgan: «Agar bunday beparvo suratga oliş çiqsa, Gollivuddan heç kim suratga oliş uçun Ispaniyaga qaytmaydi».

Jonli suratga oliş tugagaç, har bir kadr çop etilib, animatsiyaga joylaştirildi. Har bir kadrning tafsilotlari köçirilib, kamera ustida çizildi. Raskadrovkalar ham jonli, ham animatsion kadrlar uçun yaratildi. Bakşi şunday deydi:

Bakşi «Pop Amerika», «Hey Good Lookin’» va «Fire and Ice» multfilmlarida rotoskoplaşni davom ettirgan bölsa-da, keyinçalik bu texnikadan foydalanganidan afsuslandi. U asl kadrlarni köçiriş örniga ulardan qöllanma sifatida foydalaniş kerak edi, deb hisobladi.

Bakşi animatsiyani tugatganda filmning qariyb 150 daqiqalik qöpol versiyasini montaj qiliş uçun atigi tört hafta qolgan edi. Gandalfning Balrog bilan jangini qayta tiklaş paytida (tayyor versiyada u fotomontaj bilan almaştirildi), Eddie Bakşi montaj xonasi polida plyonka qolmaganini payqadi. Bakşi filmni montaj qiliş uçun yana uç oy söradi, ammo rad etildi. Sinov körsatuvlaridan söng, filmni klifhenger bilan tugatmaslik uçun oxirini qayta işlaş qarori qabul qilindi. Şunga köra Gollum Frodo va Samni Şelobga yetaklaşga qaror qiladi va şundan söng Helmʼs Deepga qaytadi.

Filmda Tim Burton ham iştirok etdi. Şuningdek, Disney animatori Dale Baer va Bakşining boşqa animatsion loyihalari, masalan, «Wizards» filmi ustida ham işlagan Mike Plog iştirok etdi.

Multfilm uçun musiqani Leonard Rosenman yozgan. Bakşi Led Zeppelin musiqasini qöşmoqçi böldi, ammo prodyuser Sol Zents orkestr musiqasi bölişini talab qildi, çunki u guruh musiqasini öz labeli Fantasy Records orqali çiqara olmasdi. Rosenman 100 kişilik orkestr, 100 kişilik aralaş xor va 100 bolalar xori iştirok etadigan keng musiqa yaratişni xohlagan edi, ammo oxir-oqibat kiçikroq ansambl bilan ish tugadi. Bakşi dastlab musiqani «uluğvor» deb atagan, ammo keyinçalik Rosenman musiqasidan nafratlanişini aytdi, çunki u unga juda klişe bölib tuyulgan edi.

Ernest Mathis «Lord of the Rings: Popular Culture in Global Context» asarida Rosenman musiqasi «uning ilgari yozgan, sadoli, ammo diссонант musiqasi bilan yanada anʼanaviy (va murakkab bölmagan) tovuşli musiqasi örtasidagi oltin örtalik» ekanini yozadi. Uning sözlariga köra, «oxir-oqibat Rosenman musiqasida Örta yerga xos xususiyatlarni ajratib turadigan narsa kam. U Tolkin tasavvur qilgan yerlar va xalqlarning musiqiy manzarasini çizişga qaratilgan har qanday maxsus urinişga qaraganda köproq musiqiy anʼanalarga (jumladan, film musiqasiga) tayanadi». Film musiqasi ikki diskli saundtrek albomi sifatida çiqarildi. 1979-yil 24-fevralda albom RPM Magazine Kanada albom çartlarida 33-örinni egalladi.

Multfilm tijorat muvaffaqiyatiga erişdi. Byudjet haqidagi maʼlumotlar 4 dan 8 million dollargaça, baʼzilari esa 12 million dollargaça bölgan. Film Şimoliy Amerika prokatida 30,5 million dollar yiğdi. Şunday qilib, u xarajatlarni past darajada uşlab, foyda kördi. Buyuk Britaniyada film 3,2 million dollardan ortiq daromad keltirdi. Şunga qaramay, muxlislarning reaksiyasi duşmanona böldi. Jerry Beck yozişiça, ular «filmning arzon effektlari va yöq tugallanişini» qattiq yoqtirmagan, çunki sarlavha ularni butun kitobni qamrab oladigan film kutişga majbur qilgan.

Film «Hugo» mukofotiga eng yaxşi taqdimot nominatsiyasiga tanlangan. U «Saturn» mukofotiga eng yaxşi fentezi film nominatsiyasiga tanlangan. Leonard Rosenmanning musiqasi «Golden Globe» mukofotiga eng yaxşi film musiqasi nominatsiyasiga tanlangan. Bakşi esa Giffoni Film Festivalda filmi uçun «Golden Griffin» mukofotini olgan.

Tanqidçilar multfilmga aralaş baho berişdi, ammo umuman olganda uni «xato, lekin ilhomlantiruvçi talqin» deb hisoblaşdi. Rotten Tomatoes saytida film 45 ta şarh asosida 49 % reytingga ega, örtaça baho esa 10 dan 5,5. Saytning umumiy xulosasi şunday: «Ralf Bakşining Tolkinning magnum opusini rotoskop orqali aks ettirişga bölgan jasur urinişi heç qaçon manba materialining buyukligiga yetmaydi. Qisqartirilgan vaqt syujetni tekislaydi, eksperimental animatsiya esa sehrli bölişdan köra köproq ajoyib».

The Hollywood Reporter naşridan Frank Barrow filmni «konsepsiya jihatidan dadil va ğayrioddiy» deb yozgan. Newsday naşridan Jozef Gelmis yozişiça, «filmning asosiy mukofoti — boşqa multfilmlar hozir qilayotgan heç narsaga öxşamaydigan vizual tajriba». Roger Ebert Bakşining saʼy-harakatlarini «aralaş nemat» va «butunlay munosib, baʼzan taassurot qoldiruvçi ish... [u] hali ham asl hikoyaning jozibasi va kölamiga yetmaydi» deb atagan. The New York Times naşridan Vincent Canby filmni «ham hayratlanarli, ham taʼsirli» deb atagan.

New York naşridan David Denby film kitobni oldin öqimagan tomoşabinlar uçun maʼno kasb etmaydi, deb his qilgan. Denby filmning juda qoronği ekanini va unda hazil yetişmasligini yozib, «Bu filmning dahşatli, maʼnosiz zöravonligi meni oxiriga kelib çarçatdi va kasal qildi», degan xulosaga kelgan. Animatsiya tarixçisi Maykl Barrier «The Lord of the Rings» filmini Bakşining «öz çeklovlarini yengişga imkon beradigan badiiy öz-özini intizom» yetişmasligini körsatgan ikki filmdan biri sifatida tasvirlagan.

J. R. R. Tolkien Encyclopedia muallifi Barry Langford filmning kamçiliklarini, jumladan rotoskoplangan animatsiyadagi «yaqqol sezilarli» zaif tomonlarni qayd etgan. Jonli sahnalardan rotoskop sifatini aktyorlik mahorati çeklaydi. Repetitsiya va qayta yoziş uçun vaqt yöqligi sababli, bu sifat yuqori bölmagan. Prolog rotoskoplanmagan, balki «qizil filtrlar orqali siluetli, nodon şou» sifatida suratga olingan. Unda noqulay mim va çalkaş ovoz borligi, Mordor Dagorlad jangida elflar va odamlarni mağlub etganini eʼlon qilişi Langfordning fikriça, qolgan harakatni tuşunarsiz qilib qöyadi. Kiçik byudjet Moriyadagi kabi jang sahnalarini hafsalasizlantirgan: unda Birodarlik orklarning juda kiçik kuçiga öxşaş narsa bilan töqnaş keladi. Rotoskoplaş juda ehtiyotkorlikdan deyarli yöqligaça özgarib turadi, bu esa plyonka orqali sezilarli darajada notekis işlovga olib keladi. Langfordning fikriça, personajlar tavsifi ham yaxşi emas.