«Çelovek niotkuda» — sovet ilmiy-fantastik komediya filmi, 1961-yil. Uni «Mosfilm» studiyasida rejissyor Eldar Ryazanov suratga olgan.
1Rollarda
Anatoli Papanov, Sergei Yursky, Yury Yakovlev
2Yaratiliş tarixi
Syujet ğoyasini rejissyor Eldar Ryazanov ssenariyçi Zoringa taklif qilgan. Filmga tayyorgarlik 1958-yilda…

Syujet ğoyasini rejissyor Eldar Ryazanov ssenariyçi Zoringa taklif qilgan. Filmga tayyorgarlik 1958-yilda boşlangan; öşa paytda film işçi nomi bilan «Toğning narigi tomonidagi kamalak» deb atalgan.
Boş rol — Çudak uçun rejissyor Leonid Bykov, Roland Bykov, Oleg Popov, Yuriy Nikulin va boşqa aktyorlarni sinab körgan. Bir qança kinosinovlardan söng rol Igor Ilinskiyga taklif qilingan; Ryazanov u bilan «Karnaval keçasi» filmida işlagan edi. Biroq Ilinskiy köp ötmay bu rolni rad etgan: yoshi unga mos kelmasligini va rol jismonan oğirligini aytgan. Suratga oliş çözilib ketgan. Kino rahbariyati allaqaçon suratga olingan materialni körib, undan norozi bölgan va ssenariyni qayta işlaş hamda bir qism epizodlarni qayta suratga olişni talab qilgan. Film bir muddat töxtatib qöyilgan.
Ssenariy qayta işlangaç, Ryazanov boş rollarga yoş aktyorlarni taklif qilgan. Bu filmda Anatoliy Papanov va Sergey Yurskiy birinçi marta boş rollarni ijro etişgan; Yuriy Yakovlev uçun esa bu, 1958-yilgi «Ahmoq» ekranlaştirilganidan keyin, ikkinçi boş rol bölgan.
Muallif rejasiga köra, film sovet voqeligini «taşqaridan kelgan odam» közi bilan körsatişi va «alohida kamçiliklarni» kinoya bilan foş etişi kerak edi. Ryazanov filmning janrini «komik ilmiy bölmagan fantastika» deb belgilagan.
3Syujet
Film Pomirdagi antropologik ekspeditsiyani körsatuvçi oq-qora prolog bilan boşlanadi. Boş qahramon — yoş…
Film Pomirdagi antropologik ekspeditsiyani körsatuvçi oq-qora prolog bilan boşlanadi. Boş qahramon — yoş antropolog Vladimir Porajayev — tapi qabilasining mavjudligiga işonadi, lekin uning eng yaqin dösti va ekspeditsiya boşliği Krohalyov buni inkor etadi. Porajayev uning gapini tinglaşni istamay, jarlikka yiqiladi va katta toşga boşi bilan urilib, huşidan ketadi.
Şundan söng rangli tasvirda asosiy syujet liniyasi boşlanadi. Porajayev qabiladagi vahşiy Çudak bilan birga ustunga boğlab qöyiladi; qabiladoşlari uni köp gunohlari uçun yemoqçi bölişadi (ular orasida, masalan, döstlarni yemaslik, nutqda qofiyali sözlarni işlatiş va qabila ayollariga nozik munosabatda böliş bor). Şu bilan birga qabila boşliği ham taşqi körinişi, ham xatti-harakati bilan Krohalyovga juda öxşaydi. Boşliqning «mening qarorim özgarmas, osmondagi yulduzlar qanday özgarmas bölsa, şunday» degan bayonotini eşitib, Porajayev bu hududdan sunʼiy yöldoş uçib ötişini eslaydi va özini hamda Çudakni qutqarişga qaror qiladi. U vahşiylarga, agar uni yesalar, ularning ustiga yulduz tuşirişini aytadi, aynan şu paytda ularning ustidan sunʼiy yöldoş uçib ötadi. Qörqib ketgan tapilar antropolog va Çudakni Moskvaga yuborib yuborişadi; u yerda Porajayev dikarning murabbiyiga aylanadi.
Butun film davomida noyob qabila vakili turli kulgili vaziyatlarga tuşadi: u milisiyada qoladi, u yerda Porajayev özini murabbiy, Çudakni esa yugurişçi deb körsatadi; u yuguriş böyiça musobaqada ğolib çiqadi; öziga yoqqan turmuş qurgan ayolga yopişib oladi; vaqtinça sport bölimi raisi bölib qoladi; şaharda butunlay adaşib qoladi. Şu bilan birga, Çudak odam bölişni juda istaydi, Porajayev esa unga faqat işlaganidagina odam bölişini aytadi. Şu paytda Krohalyov Porajayev halok bölgan deb öylaydi va uning sevgilisi Lenaning eʼtiborini qozonişga urinadi. Porajayev unga duç kelib, bu fikrni rad etadi. Çudakka bağişlangan ilmiy konferensiyada Krohalyov professorlarga tapi qabilasi öylab topilgan degan fikrni isbotlaşga harakat qiladi. Moskvada bölgan vaqti davomida Krohalyovga öxşaş «ikki kişi»ni uçratgan Çudak uni yemoqçi böladi, lekin Porajayev döstini töxtatadi. Antropolog qabila mavjudligini isbotlaşga muvaffaq böladi va konferensiyadan keyin kosmosga uçadi. Ammo Çudak ham u bilan birga raketaga çiqib oladi — u katta döstini taşlab ketişni istamaydi. Porajayev hali start boşlanmasdan uni raketadan itarib çiqarmoqçi böladi, lekin şu zahoti raketa kötariladi va ikkalasi havoda bir-biri bilan janjallaşib ketişadi. Ular Pomirga qönişadi. Çudak öz qabiladoşlarini odam bölişga örgatiş uçun ketadi va Porajayevga qöl uşlab, xat olib keladigan burgutni örgatişini vaʼda qiladi.
Oq-qora epilogda maʼlum böladiki, filmdagi barça voqealar şunçaki Porajayevning tuşi ekan. Ekspeditsiyaning boşqa aʼzolari uni topib, uyğotişadi. Lekin Porajayev baribir tapilarni topişga öz-öziga vaʼda beradi.
4Rollarda
Sergey Yurskiy — Çudak, tapi qabilasining…

Sergey Yurskiy — Çudak, tapi qabilasining vahşiysi
Yuriy Yakovlev — Vladimir Porajayev, antropolog
Anatoliy Adoskin — Mişa, şifokor
Yuriy Belov — Gavrilov, milisiyaning katta serjanti
Lyudmila Gurçenko — Lena, Porajayev va Krohalyovning sevgilisi
Nineli Myşkova — Olya, Mişaning xotini
Anatoliy Papanov — Arkadiy Sergeyeviç Krohalyov, antropologik ekspeditsiya boşliği / tapi qabilasining boşliği / teatr trigikomediyasi aktyori / sportçi-buzuqi
Antoniy Xodurskiy — Nikolay Petroviç, teatr trigikomediyasi aktyori
Vladimir Muravyov — kapitan, milisiya bölimi boşliği
Vladimir Pitsek — sartaroş
Mixail Troyanovskiy — antropologiya professori
Pyotr Savin — Dmitriy Petroviç Krilov, sport jamiyatining yangi raisi
Georgiy Tusuzov — keksa tapi
Yevgeniy Morgunov — tapi qabilasidan oşpaz
Valentin Brileyev — tapi qabilasidan odam
Yuriy Nikulin — milisiya старшинаси
Georgiy Milyar — elektromontyor
Daniil Netrebin — sport jamiyati aʼzosi
Viktor Koltsov
Georgiy Kulikov — teatrdagi rejissyor yordamçisi (titrlarda yöq)
Aleksey Lutsenko — vertolyot uçuvçisi (titrlarda yöq)
Valentin Abramov — stadiondagi hakam (titrlarda yöq)
5Suratga oliş guruhi
Ssenariy — Leonid…
Ssenariy — Leonid Zorin
Rejissyor — Eldar Ryazanov
Operator — Leonid Krayneykov
Raqs qöyuvçisi — Vladimir Varkovitskiy
Film direktori — Maks Gerşengorin
6Tanqid, senzura va taqiq
1961-yil 22-iyunda, filmning premyerasidan köp ötmay, «Sovet madaniyati» gazetasining «Tomoşabinlar xatlari»…

1961-yil 22-iyunda, filmning premyerasidan köp ötmay, «Sovet madaniyati» gazetasining «Tomoşabinlar xatlari» bölimida «V. Danilyan, ilmiy xodim» imzosi bilan xat eʼlon qilingan. Xatda filmda «ğoyaviy konsepsiya va aniq falsafiy pozitsiya yetişmasligi» aytilgan. Keyinçalik maʼlum böldiki, xatning haqiqiy muallifi şu gazetaning kino bölimi mudiri, kino tanqidçisi Vladimir Şalunovskiy bölgan. Boşqa gazetalardagi retsenziyalar ham keskin tanqidiy bölgan.
1961-yil 24-oktabrda KPSS XXII syezdida M. A. Suslov şunday deb bayon qildi:
Afsuski, bizda hali-beri mazmunsiz va befoyda kitoblar, ğoyasiz va badiiy jihatdan zaif suratlar hamda filmlar paydo bölib turibdi, ular sovet sanʼatining yuksak vazifasiga javob bermaydi. Holbuki, ularni çiqarişga davlatning katta mablağlari sarflanadi. Baʼzi bu asarlar «Heç qayerdan odam» degan sirli nom bilan çiqadi (zalda jonlaniş). Lekin ğoyaviy va badiiy jihatdan bu film, aniqki, öşa yerdan emas, öşa yerdan emas (zalda jonlaniş, qarsaklar). Film işlab çiqariş uçun mablağlar qayerdan olingani, qança (köp) va qayerga ketgani ham nomaʼlum. Nega sanʼat sohasidagi yaroqsiz mahsulotni subsidiyalaşni töxtatmaslik kerak? (Qarsaklar).
Şu kuni estrada kupletçilari P. V. Rudakov va V. P. Neçayev filmga sheʼr bilan javob berişdi:
Suslovning çiqişidan söng filmni namoyiş etiş hamma joyda töxtatildi, keyinroq esa taqiqlandi. Taqiq faqat 1988-yilda SSSR Davlat kino qömitasi va SSSR Kinematografçilar ittifoqining nizoli komissiyasi qarori bilan bekor qilindi, şundan söng film yana kinoteatrlarda namoyiş etildi.
7Kadrlar
2
1 · TMDB
2 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Человек ниоткуда (фильм, 1961)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.