The Man Who Shot Liberty Valance

Styuart va Marvindan taşqari, aktyorlar tarkibi Jon Ford filmlari uçun anʼanaviy. Dastlab rejissyor yoş Stoddard rolini boşqa aktyorga işonmoqçi bölgan, ammo Ueynning yoshi oşganligi tomoşabinning eʼtiboriga tuşib qolişidan xavotirlanib, bu fikridan voz keçgan.

Işlab çiqaruvçi: Paramount Pictures, John Ford Productions

Rejissyor: Jon Ford

Prodyuserlar: Jon Ford, Willis Goldbeck

Ssenariy mualliflari: James Warner Bellah, Willis Goldbeck, Dorothy Johnson

Operator: William Clothier

Kompozitor: Cyril Mockridge

Byudjet çeklangani sababli texnikolordan voz keçib, monoxromda suratga oliş qaroriga kelindi. Studiya interyerlaridan foydalaniş bilan birga (Fordni maşhur qilgan çuqur manzarali fonlar juda kam), bu kadrga «eskiça» tus beradi va filmning asosiy mavzusiga mos elegik kayfiyatni kuçaytiradi.

Filmni reklama qilişda asosiy eʼtibor şunga qaratildi: ilk bor ekranda vesternning ikki afsonasi — Jon Ueyn va Jeyms Styuart birga çiqadi. Şu bilan birga, suratga oliş maydonida rejissyor odatiga köra aktyorlarni bir-biriga «qarşi qöyişga» intilardi, bu kadrda hissiyotlarning kerakli darajasiga erişiş uçun edi. Masalan, u Ueynga doim eslatib turardi, u Gollivudda aynan harbiy yillarda boyigan, Styuart esa öşa paytda frontda hayoti xavf ostida qolgan edi.

Kompozitor Bert Baçaraçga filmda işlatiş uçun kantri uslubidagi şu nomli qöşiq buyurilgan edi. Gene Pitney ijrosidagi ballada AQŞ çartlarining eng yaxşi önligiga kirgan bölsa-da, rejissyor uni yakuniy versiyada joylaştiriş uçun joy topmadi.

Jon Fordning keksayiş davrida Ğarbning vahşiylikdan tsivilizatsiyaga ötişi mavzusi unga yaqinlaşdi, yaʼni qurol hokimiyatidan qonun hokimiyatiga ötiş. Şu mavzuga murojaat qilib, rejissyor öz ğamginligini yaşira olmaydi. Çunki XIX asr oxirida qonunsizlik bilan birga romantik qahramonlik va manmanlik ham qaytmas tarzda ötmişga ketayotgan edi. Styuart qahramoni Ğarbning «tsivilizatsiyalaşgan» kelajagini, Ueyn qahramoni esa frontirdagi eski turmuş tarzini ifodalaydi. Doniphon eski Ğarbning anaxronizmga aylanayotganini va u bilan birga özi ham şunga aylanayotganini tuşunadi. Şunga qaramay, u «eski Ğarb»ni Liberty Valance timsolida qabrga jönatiş tarafini tanlaydi. Uning uçun ştatning ijtimoiy piramidasi tepasida Stoddardga öxşaş munosib va halol odam hukmronlik qilişi muhim.

Hissiy jihatdan rejissyor mamlakat tarixining allaqaçon ötib ketgan bosqiçiga butunlay mansub bölgan Doniphon tarafini oladi. Gullagan kaktus haqidagi siğimli metafora Vera Miles ijro etgan qahramonning yuragida yöqolgan dunyo uçun soğinç saqlanayotganini va köp yillar ötsa ham eski ковбойni sevişda davom etayotganini anglatadi. Reporterlarning 30 yil avvalgi haqiqiy faktlarga befarqligini körsatar ekan, Ford tomoşabinni Yovvoyi Ğarbning kanonik obrazini şakllantirişda mifologiyaning rolini öylab körişga çaqiradi. U jamiyatning qahramonlarga ehtiyojini tan oladi, ammo sözning anʼanaviy maʼnosidagi qahramonlikni şubha ostiga qöyadi.

Monoxrom palitraga qaramay, film prokatda muvaffaqiyat qozondi va faqat birinçi yilning özida $3 million yiğdi. Tanqidçilar uni Fordning oddiy asari deb baholadi, çunki unda rejissyor uçun odatiy mavzular kötarilgan edi: avlodlar qadriyatlari töqnaşuvi, vahşiylik va tsivilizatsiyaning qarama-qarşiligi, frontirning mifologikligi. «Liberty Valanceʼni otib taşlagan odam» atigi ikkita arzimas mukofotga sazovor böldi:

1963 — Laurel Awards mukofoti, Jon Ueynga eng yaxşi aksion janridagi film roli uçun,

1963 — Western Heritage Awards mukofoti, eng yaxşi badiiy film uçun,

şuningdek, qora-oq filmdagi eng yaxşi kostyum rassomi ishi uçun «Oscar» mukofotiga nomzod böldi (Edith Head).

Köpçilikni filmning ataylab eskiça va «sunʼiyligi» bezovta qildi: boş rollarga qarib qolgan aktyorlarni tanlaş. Yoş advokatni 55 yoşli Styuart ijro etadi, undan ham ança katta yoşli Ueyn esa hali oila qurişga shay turadi. Dave Kehr va boşqa bir qator kinoşunoslar bunday nomuvofiqliklarni elegiya kinosining öziga xos afzalligi sifatida baholaydi. Bu elegiya rivojlantirilgan flesh-bek tamoyili asosida qurilgan, unda ötgan yillar voqealari xotira sitidan ötkazilgan va detallar vaqt tumanida erib ketgan.

Filmni oldindan körsatuvda tomoşa qilgan Piter Bogdanovich keyinçalik şunday degan edi: «…men Gollivudning „oltin davri“ning sönggi şohkorini körganimni angladim. Öşanda öyladim: mana bu poyezd ketadi, demak Ford ham ketadi, Ford ketsa, butun bir davr tugaydi».

«Vesternlar qiroli»ning eng pessimistik filmi Serxio Leonega taassurot qoldirdi. U 6 yildan keyin Amerika frontirining qoyil bölişi mavzusida özining «Bir zamonlar Yovvoyi Ğarbda» filmini suratga oladi, unda şunga öxşaş motivlar yanada kam optimistik ruhda talqin qilinadi.