The Man with the Gun

Voqealar 1917-yilda, Oktyabr inqilobi davrida Rossiyada yuz beradi. Frontlarda oğir vaziyat, poytaxtga general Krasnovning qöşinlari yaqinlaşmoqda. Sobiq dehqon, hozir esa askar Ivan Şadrin örtoqlari tomonidan nemis frontidan inqilobiy Petrogradga yuborilgan: u Leninga örtoqlarining savollari yozilgan xatni topşirişi kerak.

Filmning markaziy sahnasi — Şadrin bilan Leninning birinçi uçraşuvi. Miltiq va çoynak kötargan askar Smolniyda qaynoq suv izlab yuradi. U tasodifan past böyli, kostyum-uçlik kiygan bir kişiga duç keladi. Bu kişi unga vaqt ajratadi, uning ehtiyojlariga katta eʼtibor bildiradi va barça savollariga javob beradi. Şadrin hali kim bilan suhbatlaşganini bilmaydi, lekin qorovul unga bu suhbatdoşning V. I. Lenin ekanligini aytadi. Şadrin tasvirlab bölmas quvonçga töladi va uning oğzidan şunday sözlar çiqadi: «Birodarlar! Tovarişlar! Men Lenin bilan gaplaşdim!» Şundan söng askar frontga qaytadi.

Tsarskoye Seloga qilingan razvedka reydi vaqtida Şadrin oq general bilan deyarli asir olişga muvaffaq böladi, lekin uni qöldan çiqarib yuboradi. Leninu va Stalin bilan tasodifiy uçraşuvda Dimov uşbu epizodni ularga sözlab beradi va rahbarlarni ança kuldiradi. Şu yerda Şadrin ham tasodifan paydo böladi… Lenin va Stalin uni ruhlantirib, «Keyingi safar askar generalning oldida qörqmaydi!» deyişadi.

Şadrin yana frontda jang qiladi va Petrogradni himoya qiladi. Şaharga qaytgaç, u Putilov zavodida Leninning nutqiga guvoh böladi.

«Qörğoşin» (noyabr) işçi nomi bilan ataladigan ssenariy ustida ish 1937-yilda boşlangan. Dastlab u Yutkeviçga yoqmadi; keyin Nikolay Pogodin ssenariyni pyesaga aylantirdi va uni «Miltiqli odam» deb nomladi. Bu variant rejissyorga ham, GUK (Kinematografiya boş boşqarmasi)ga ham maʼqul keldi.

Filmning premyerasi 1938-yil 1-noyabrda bölib ötdi.

1956 va 1961-yillar oraliğida filmdan Smolniydagi Stalin iştirok etgan sahna olib taşlangan. 1965-yilda «Mosfilm»da filmni rasmiy ravişda «tiklaganidan» keyin Stalin undan butunlay olib taşlandi: Lenin, Stalin, Dimov va Şadrin kartoşka yeyiş sahnasi qisqartirildi, filmning yakuniy sahnasida ham Stalin retuş qilindi — natijada Lenin tribunada yolğiz turib nutq sözlaydi. Filmning matnidagi Stalin haqidagi barça eslatmalar ham olib taşlandi.

Maksim Ştrauh — V. I. Lenin

Mixail Gelovani — I. V. Stalin (filmning dastlabki variantida)

Boris Tenin — Ivan Şadrin

Vladimir Lukin — Nikolay Çibisov

Zoya Fyodorova — Katya

Faina Ranevskaya — malika (maʼlum emas) hovli egasi, spiritik seansning mediumi (titrda körsatilmagan)

Boris Çirkov — Yevtuşenko

Nikolay Çerkasov — general

Nikolay Sosnin — millioner Zaxar Zaxaroviç Sibirtsev

Serafima Birman — Varvara Ivanovna, uning xotini

Mark Bernes — Kostya Jigilyov

Stepan Kayukov — Andrey Dimov, matros

Pavel Suxanov — asir Matuşkin

Konstantin Sorokin — soqçi

Nikolay Kryuçkov — Sidorov

Pavel Kadoçnikov — pistasi sotuvçi askar

Mixail Yanşin — ofitser, spiritik seansdagi mehmon

Yuriy Tolubeyev — inqilobiy matros

Pyotr Aleynikov — askar

Vladimir Volçik — askar

Yelizaveta Uvarova — qaramoğidagi ayol

Vasiliy Vanin — generalning denşigi

Pavel Pervuşin — Smolniydagi askar

Filmning ijodiy guruhi:

Ssenariy: Nikolay Pogodin

Boş rejissyor: Sergey Yutkeviç

Boş operator: Jozef Martov

Rassom: Aleksandr Bleyk

Hamrejissyorlar: Pavel Armand, Mariya Itina

Kompozitor: Dmitriy Şostakoviç

Qöşiq matni va musiqasi: Pavel Armand

Tovuş operatori: Konstantin Gordon

Rejissyor yordamçisi: A. Goldbrut

Ikkinçi operator: G. Maksimov

Operator yordamçisi: Vyaçeslav Fastoviç

Rassom yordamçisi: M. Rafaloviç

Rassom-grimyor: Anton Anjan

Montajçi: Valentina Mironova

Film direktori: Yakov Ansiloviç

Maksim Ştrauh bir neçta filmlarda Lenin obraziga qöşgan hissasi uçun 1959-yilda SSSRning Lenin mukofotiga sazovor böldi.

Mark Bernes filmdagi ishi uçun «Hurmat belgisi» ordeni bilan taqdirlangan.

«Miltiqli odam» «Lenin Oktyabrda» va «Lenin 1918-yilda» filmlari bilan birga sovet kinoleninianasi va tarğibotining eng maşhur namunasi hisoblanadi. Ştrauh va Şukin yaratgan Lenin obrazlari jahon proletariatining yetakçisi haqidagi klassik timsol sifatida qabul qilingan va uning «eng insoniy inson» haqidagi idealizatsiyalangan qiyofasini mujassamlaştirgan. Krupskaya Ştrauh ijrosidagi Leninni yetakçining qiyofasini eng işonçli aks ettirgan obraz deb hisoblagan. Keyinçalik Yutkeviç ijodida Lenin mavzusi va uning tarixdagi ahamiyatiga bir neça bor qaytgan.

«Miltiqli odam» filmi aktyor Mark Bernesni keng jamoatçilikka haqiqatan oçib berdi va unga katta şuhrat keltirdi. Bu filmda Bernes maşhur bölib ketgan «Şahar ustida bulutlar paydo böldi…» qöşiğini ijro etgan.

Sovet davrida film tanqiddan holi edi va uning badiiy ahamiyati haqida qanday salbiy izohlar bölişidan qatʼiy nazar ruxsat etilmasdi. Biroq kinoşunoslar filmga sovuq munosabatda bölib, personajlarning sunʼiyligini, baʼzi syujet burilişlarining özlaştirilganini va tarixiy voqealarga mos kelmasligini qayd etişgan.

Ssenariy yuzasidan birinçi tanqidiy izohlarni N. Otten 1938-yil avgust sonidagi «Kino sanʼati» jurnalida bildirgan — film ustida ish hali davom etayotgan paytda.

2001-yilda Feliks Balonov Pogodinning pyesasida spiritik seans sahnasi yöqligini taʼkidlab, bu sahna M. A. Bulgakovning «Spiritik seans» hikoyasidan olingan degan gipotezani ilgari surdi. Hikoyada şunga öxşaş vaziyat tasvirlangan, yozuvçining opalga tuşgani sababli esa Bulgakovning familiyasi titrlarda körsatilmagan.