The Master and Margarita

Moskva keng qamrovli qayta quriş jarayonida ulkan quriliş maydoniga aylantirilgan. Karyerasining avjida turgan maşhur yozuvçi adabiy janjal markazida qoladi. Uning Ponтiy Pilat haqidagi pyesasi spektakli hukumatni tanqid qilgani va diniy taʼlimotlarni tarğib qilgani uçun Moskva teatri repertuaridan olib taşlanadi. Asar Yozuvçilar ittifoqi majlisida taqiqlanadi, hamkasblari yozuvçi bilan uçraşişdan ataylab qoçadi va bir neça kun içida u çetlatilgan odamga aylanadi.

Umidsizlikka tuşgan yozuvçi tasodifan turmuşga çiqqan Margarita bilan uçraşadi. Margarita uning sevgilisi va ilhomçisiga aylanadi hamda yozuvçini «Usta» deb ataydi. Şuningdek, Usta bir ziyofatda sirli nemis maslahatçisi bilan tanişadi va u bilan xudo hamda şayton haqida suhbatlaşadi. Maslahatçi bilan uçraşuvi va Margaritaning sevgisidan ilhomlangan yozuvçi özi va atrofidagilar haqida yangi roman yozişga kirişadi.

Margarita turmuşida baxtsiz bölib, Usta bilan birga Moskvadan qoçişni taklif qiladi. Ssenariy muallifi bölgan dösti Aloizyning xabari bilan hokimiyat Ustaning yana şubhali mazmundagi hikoyalar yozayotganini bilib oladi. Yozuvçining uyiga tintuv ötkazişga kelişadi, u esa qölyozmani yoqib yuboradi. Ustani ruhiy kasalxonaga joylaştirişadi. U yerda u romanini yaşirinça tugatadi va balkondan sakrab tuşadi. Margarita hamşira Praskovya Fyodorovnadan qölyozmani yaşirinça oladi, zahar içadi, romanni öqib ulguradi va vafot etadi.

Birinçi qaraşda kommunizm va ateizm ğoyalari ğalaba qozongandek körinadigan futuristik Moskva. Şayton xorijlik maslahatçi Volan qiyofasida öz svitasi bilan şaharga taşrif buyurişga va u yerda xaos yaratişga qaror qiladi. Uning birinçi qurboni tramvay ğildiraklari ostida qolgan Berlioz böladi. Keyin svita Stepan Lixodeevning «yomon» kvartirasini egallaydi. Teatr spektaklida Volan va svitasi qora sehr namoyiş etadi, pul soçadi va modaga oid kiyimlarni pulga oçköz bölib qolgan, aqldan ozgan ideyaviy kommunistlar olomoniga tarqatadi.

Romanda Usta ham obrösizlanadi, Margarita bilan yaşirinça uçraşadi va keyin ruhiy kasalxonaga tuşadi. Margarita jodugarga aylanadi, tungi Moskva ustidan uçadi va dözax gunohkorlari iştirokidagi Şayton balida qatnaşadi. U yerda Ustaning taʼqibini boşlagan baron Maygel qurbon qilinadi. Tasodifiy baxtsiz hodisa natijasida butun Moskva böylab yotqizilgan gaz quvurlari portlaydi va şaharni olov qamrab oladi. Volan Ustani kasalxonadan ozod qiladi, uni Margarita bilan birlaştiradi va natijadan mamnun holda şaharni tark etadi.

Yahudiya, Yerşalayim, miloddan avvalgi I asr boşlari. Yahudiya prokuratori Ponтiy Pilat eski eʼtiqod ibodatxonasining yaqin orada vayron bölişi haqida başorat qilgani uçun hibsga olingan Iyeşua Ha-Notsri bilan uçraşadi. Uning nutqini qirğin çaqiruvi sifatida talqin qilişgan. Prokurator Iyeşuaning samimiy nutqi va eʼtiqodidan hayratga tuşadi, bundan taşqari, u prokuratorni boş oğriğidan xalos qilgan. Pilat uni ölimga hukm qilişni istamaydi, ammo bu talabni yahudiy boş ruhoniysi Kayafa qatʼiy turib talab qiladi. Karyerasiga zarar yetişidan qörqqan Pilat Iyeşuani keçirmaydi va uni xoçga mixlaşga hukm qilişadi. Ponтiy Pilat xoin Yahudoni yaşirinça öldirişni buyuradi.

2017-yilda rus işlab çiqariş kompaniyasi «Mars Media» romanni ekranlaştirişga qaror qildi va asar huquqlarini Bulgakovning merosxörlari — Sergey va Darya Şilovskiylardan sotib oldi, ammo tez orada AQŞdan daʼvo oldi. Maʼlum bölişiça, huquq egalari huquqlarni allaqaçon Gollivudga sotib yuborişgan, filmning prodyuseri esa Maykl Lang bölişi kerak edi. «Mars Media» kompaniyasi işlab çiqariş zararini qoplaş uçun Şilovskiylarga 115 million rubl miqdorida daʼvo arizasi berdi.

2018-yilda film «Kino jamğarmasi» davlat qöllab-quvvatlaşini oladigan kinoloyihalar röyxatiga kiritildi. Öşanda filmning byudjeti 800 million rubl ekani aytilgan edi. Filmning birinçi rejissyori Nikolay Lebedevning sözlariga köra, ssenariy, kadrlarga ajratiş va rejissyorlik tavsiflari 2018-yil martigaça töliq tayyor bölgan, çiqiş sanasi esa 2021-yilga rejalaştirilgan. Şunga qaramay, 2019-yil oktabrida u loyiha hali şakllaniş bosqiçida ekanini va suratga olişga tayyorgarlik köriş eng yaxşi holatda bir yildan keyin mumkinligini aytdi.

Köp ötmay uçta kinoprodyuser işga kirişişi eʼlon qilindi: Ruben Dişdişyan, Igor Tolstunov va Leonard Blavatnik (u ham kinoprodyuser, lekin birinçi navbatda taniqli tadbirkor). Avvaliga moliyalaştiriş masalalarini töliq hal qilib bölmadi, keyin koronavirus pandemiyasi tufayli vaziyat özgardi va Lebedev «Nyurnberg» filmi ustida işlaşni boşladi.

Filmning yangi rejissyori bölib, ilgari «Kumuş konʼki» filmini suratga olgan Mixail Lokşin tayinlandi. Film nomi «Volan»ga özgartirildi. Yangi ssenariyni Lokşin bilan birgalikda «Konʼki» va «Epidemiya» serialida işlagan Roman Kantor yozdi. Montajdan keyin prodyuserlar filmga yana «Usta va Margarita» nomini qaytarişdi.

Suratga oliş 2021-yil iyulida boşlanib, Moskva, Sankt-Peterburg va Maltada 2021-yil oktabrigaça davom etdi. Filmni prokatga çiqariş dastlab 2022-yil oxirida rejalaştirilgan edi. Tarqatuvçi kompaniya Universal Pictures filmning birinçi treylerini 2022-yil fevralida çiqardi. Keyin filmning çiqişi 2023-yilga köçirildi. Film Universal Pictures kompaniyasining Rossiyadan çiqib ketişi sababli ham köçirilgan edi. Filmning yakuniy çiqiş sanasi 2024-yil 25-yanvar böldi.

Rejissyorning sözlariga köra, film 12–15 minutga uzunroq bölişi mumkin edi. Ukraynaga Rossiya bostirib kirişi bilan boğliq qiyinçiliklar tufayli Nikanor Ivanoviç Bosoy liniyasi, Korovyevning dramatik sahnasi va svitaning boşqa sahnalari, şuningdek, Varyete teatridan keyingi libослarni yirtiş sahnasi kiritilmadi. Budjet fontanlar va maymunlar orkestri iştirokidagi bални körsatişga yetmadi.

Roman voqealari Moskvada bölsa-da, filmda körsatilgan köplab joylar Sankt-Peterburgda suratga olingan. Filmga mos joylarni tadqiqotçi va «Postkonstruktivizm. 1930-yillarda SSSRdagi hokimiyat va arxitektura» kitobi muallifi arxitektura böyiça tadqiqotçi Aleksandra Selivanova qidirgan. Yaratuvçilar 1930-yillardagi Moskvaning işonçli obrazini tiklaşni emas, balki «fantasmagoriya, kollaj, yiğindi»ni körsatişni xohlaşgan. Filmda 1938-yilda çiqqan «Yangi Moskva» filmidagi futuristik Moskva obrazini, ammo Fritz Langning «Metropolis» filmi ruhidagi yanada dözaxiy körinişda aks ettirişga intilişgan.

Selivanova va suratga oliş guruhi 1930-yillar «postkonstruktivistik» arxitekturasining yodgorliklari va şahar ansambllarini izlaşga kirişdi. Natijada köplab joylar Sankt-Peterburgda suratga olindi, çunki bu şaharning 1930-yillar qurilişlari ansambllikka xos. Filmdagi köplab binolar orqa fonda kompyuter grafikasi yordamida yaratilgan — bular Moskvani qayta quriş rejalaridan amalga oşirilmagan loyihalar edi, masalan, Sovetlar saroyi.

Deyarli barça köça sahnalarida quriliş işlari tasvirlangan, bu belgilangan davrda Moskvaning faol qayta qurilişiga işora qiladi. Sahna rassomi Denis Lişçenkoning sözlariga köra, yaratuvçilar paydo bölayotgan totalitar voqelik hissini, şunçaki «Volanд taşrifini çaqirayotgan» hissini yetkazmoqçi bölişgan. Patriarxal hovuzlar sahnasi Sankt-Peterburgdagi Moskva maydonida suratga olingan. Lişçenko Moskvani qayta quriş rejasiga köra Patriarxal hovuzlar «asfalt bilan qoplangan» maydonga aylanişi kerak bölganini eslatib ötgan: «Şaharda heç narsa tirik qolmaganda, öşa yerda şayton paydo böladi». Ustaning turar joyi esa aksinça, eski va yöqolib borayotgan Moskva obrazini ifodalagan. Mos bino Minskda va Sankt-Peterburgda izlandi, natijada 1818-yilda qurilgan Moskvadagi Palibin uyi tanlandi.

Filmda Moskvaning quyidagi binolari körsatilgan: Rossiya davlat kutubxonasining boş binosi, Bauman nomidagi MDTU ning asosiy öquv binosi, Moskva Rossiya armiyasi teatrining foyesi, Lomonosov nomidagi MDU ning boş bino fasadi, Kudrinskaya maydonidagi balandlikdagi bino restoranining xonasi, Xamovnikidagi Burdenko köçasi, 23-uydagi Palibinning yoğoç turar uyi. Bir sahna Patriarxal hovuzlardagi xiyobonda, restoran sahnasi esa Lenin nomidagi kutubxonaning italyança hovlisida suratga olingan.

Sankt-Peterburgda kadrga Moskva maydonidagi arxitektura ansambli, jumladan, Sovetlar uyi va Moskva rayon kengaşi tuşgan. Birinçi may namoyişi bilan Moskvaning ertalabki sahnalari Peterburgning Kirov tumanida, Marinesko köçasida suratga olingan, Usta va Margaritaning ötiş sahnasi Saxarov maydonida olingan. «Yomon kvartira» ikki manzilda suratga olingan. Uyning fasadi Tavriçesk köçasi, 5-uydagi turar uy («Xrenov uyi») bölsa, kvartiraga olib boradigan marmar old zinapoya Çaykovskiy köçasidagi M. M. Çelişçevning daromad uyida suratga olingan. Ruhiy kasalxona sahnalari Rossiya milliy kutubxonasi binosida körsatilgan. Şayton bali sahnasi Etnografiya muzeyining marmar zalida suratga olingan.

Qadimgi Yerşalayim (Quddus) şahrida bölib ötadigan Ponтiy Pilat va Iyeşua Ha-Notsri bilan boğliq sahnalar Örta yer dengizidagi orol davlati Maltaning köçalarida suratga olingan.

Film rus matbuotida asosan ijobiy şarhlarga sazovor böldi; agregatorlar maʼlumotlariga köra, unga umuman keskin salbiy şarhlar bölmagan. Tanqidçilar filmni aktyorlik öyini, vizual gözalligi va dolzarbligi uçun maqtaşdi. Unda şunday yozilgan: «Zamonaviy mualliflar klassik bilan hammualliflikka, u bilan birga fikr yuritişga kirişgan kamdan-kam holat» (Valeriy Kiçin, «Rossiyskaya gazeta»), «Tasvirda romanga juda mos keladigan öziga xos ziravorli sheʼriyat bor» («Seans»), «Yorqin uslubga ega, sevgi kuçi haqidagi katta kino» («Mir fantastiki»). Dmitriy Sokolov «Kinomaniya» portali uçun yozgan şarhida filmni deyarli kamçiliksiz deb atadi. Kinotanqidçi Nikolay Nikulin (REN TV kanalidagi «Kadrda» dasturi boşlovçisi) özining «Kinokritik protiv» şaxsiy blogida filmga eng yuqori bahoni — 10/10 qöydi. Kinotanqidçi Anton Dolin yozdi: «Buni işoniş qiyin: ekranlaştirişga şu qadar könmagan, hatto laʼnat haqida gap yurgan roman nihoyat nafaqat munosib, balki muvaffaqiyatli, butunlay kutilmagan kinematografik talqinga ega böldi». Kinotanqidçi Liliya Şitenburg yozdi: «Tugallanmagan, ziddiyatlardan xoli bölmagan roman ekranda tuzilişning yaxlitligi va taʼsirçan hikoya uyğunligi bilan yorqinlaşdi». Kinotanqidçi Aleksey Gusev esa ayrim uslubiy kamçiliklarni qayd etgan holda şunday xulosa qildi: «Bu filmga qança daʼvo qilmang, qança kamçilik va xatolarini topmang, heç bölmaganda bir jihatdan u beğubor: ekranlaştiriş sifatida».

Boşqa tomondan, aynan asl manbadan çetga çiqiş köpgina şarhlarda filmning kamçiligi sifatida qayd etilgan. Masalan, Lidiya Maslova «Kinopoisk» uçun yozgan şarhida filmni kitobdan çetga çiqqani uçun tanqid qildi, ammo aktyorlarning ajoyib işini taʼkidladi. «Kommersant» naşri ham mualliflar romanning «Moskva» çiziğiga eʼtibor qaratganini tanqid qildi: «Ularning unçalik omadli bölmagan oldingilari — 1994-yilgi filmdagi Yuriy Kara va 2005-yilgi serialdagi Vladimir Bortko singari, mualliflar Yerşalayimda bölayotgan voqealardan köra, sirli xorijlik iştirokidagi Moskva voqealariga köproq eʼtibor qaratişgan».

Uruşga qarşi çiqqan, AQŞda yaşovçi rejissyor işiga rus amaldorlari va tarğibotçilari eʼtibor qaratdi; ular orasida Kino jamğarmasini loyihani moliyalaştirgani uçun jazolaşni talab qilişdi. Öng qanot publitsisti Yegor Kolmogorov filmni «şaytonparastlik va terrorizm tarğiboti» deb atadi.

Film Ryaxovskiy «Oq fil» mukofotiga (Rossiya kinoşunoslari va kinotanqidçilari gildiyasining mukofoti) 14 ta nominatsiyaga, rekord darajada, nomzod böldi va 6 ta ğalaba qozondi, jumladan, «Eng yaxşi badiiy film» nominatsiyasida. «Nika» kinematografiya mukofotida film 7 ta nominatsiyada taqdim etildi va «Eng yaxşi film» asosiy mukofotini qöşib hammasida ğalaba qozondi. Şu bilan birga, rasmiy davlat mukofoti «Oltin burgut» uruş bilan boğliq rejissyor pozitsiyasi tufayli filmni öz nominatsiyalaridan butunlay çetlab ötdi. «Nika» mukofoti topşiriş marosimida mukofot olgan laureatlar sahnadan rejissyor nomini tilga olmaslikka majbur bölişdi. Keng kölamli bosimga qaramay, film Rossiya prokati tarixidagi eng köp daromad keltirgan filmlardan biriga aylandi va 18+ reytingli filmlar orasida kassa böyiça birinçi örinni egalladi.

Yil yakunlariga köra, ayrim rus naşrlari «Usta va Margaritani» yilning eng yaxşi filmlari röyxatiga kiritdi, jumladan, «Afişa», «Sanʼat kino», «Kinopoisk», «Seans», «Filʼm.ru». «Mir fantastiki» jurnali «Usta va Margaritani» yilning filmi deb atadi.

Filmning byudjeti 1,2 milliard rubl böldi. Kino jamğarmasining yagona avtomatlaştirilgan axborot tizimi maʼlumotlariga köra, film prokatning dastlabki ikki haftasida 1 milliarddan ortiq rubl yiğdi.

2024-yil martida «Usta va Margarita» 18+ yoş reytingi bilan birinçi bölib rus prokatida 2 milliarddan ortiq rubl yiğgan reliz böldi.

2024 — «Kiber Best» mukofoti, «Yilning rus filmi» nominatsiyasida.

2024 — «Kinopoisk»dagi rus kinematografçilari fikriga köra, 2024-yilning eng yaxşi filmi.

2024 — «Oq fil» mukofoti quyidagi nominatsiyalarda: «Eng yaxşi badiiy töliqmetrajli film», «Eng yaxşi ssenariy» (Roman Kantor, Mixail Lokşin), «Rassomning eng yaxşi ishi» (Denis Lişçenko), «Eng yaxşi musiqa» (Anna Drubiç), «Eng yaxşi ikkinçi darajali erkak roli» (August Dil) va «Yilning voqeasi».

2025 — «Nika» mukofoti quyidagi nominatsiyalarda:

Eng yaxşi badiiy film.

Eng yaxşi erkak roli — Yevgeniy Tsiganov.

Eng yaxşi ayol roli — Yuliya Snigir.

Eng yaxşi operator ishi — Maksim Jukov.

Eng yaxşi rassom ishi — Denis Lişçenko.

Eng yaxşi kostyum rassomi ishi — Galina Solodovnikova, Ulyana Polyanskaya.

Eng yaxşi tovuş rejissyori ishi — Aleksey Samodelko.