«Sirli devor» — 1967-yilda suratga olingan sovet fantastik filmi.
1Rollarda
Lev Krugly
2Syujet
Taygada juda ğalati hodisa paydo böladi: diametri taxminan ikki kilometr bölgan, tuman pardasidan iborat…
Taygada juda ğalati hodisa paydo böladi: diametri taxminan ikki kilometr bölgan, tuman pardasidan iborat gumbaz şaklidagi devor. U maʼlum davriylik bilan paydo bölib, yöqoladi va, taxminlarga köra, kuçli elektrostatik zaryaddan iborat. Bu sirli Devorni örganar ekan, olimlar uni körgan odamda ötmişdan turli xil körinişlar uyğotişini aniqlaydilar.
Devor gumbazi ostida ilmiy-tadqiqot stansiyasi joylaşgan bölib, unda olim Lomov (Lev Krugliy) uç oydan beri işlamoqda. Lomov Devorni boşqa sivilizatsiya elçisi deb hisoblaydi va u bilan aloqa örnatişga harakat qiladi, ammo barça urinişlar behuda çiqadi. Harbiylardan qarzga olingan lokator yordamida u turli tasvirlarni yuboradi va Devorning ularga qanday munosabat bildirişini kuzatadi. Şu paytda lokator operatorlarida ötmişdagi hayotdan xayolotlar paydo böladi, uskunalar esa işdan çiqadi.
Stansiya rahbariyati Lomov haddan taşqari çarçoqdan xayol surib, Devorning özi aqlli bosqinçi ekanligini aytganini bilib qolgaç, olim örniga uning dösti Andrey (Iraklі Uçaneyşvili) yuboriladi. U bilan birga Lomovning fiancéeʼsi Lena (Tatyana Lavrova) va harbiy vazifa bilan lokatorni demontaj qilişga tayyorlanişi kerak bölgan katta serjant Valya (Andrey Mironov) ham keladi. Bu ğalati hodisa haqidagi natijalarni muhokama qilar ekan, qahramonlar xulosaga keladilar: xayolotlarni marsliklar uyğotadi va ular şu ğayrioddiy usulda yer odamlarining psixikasini örganmoqda.
Navbatdagi xayolot bir fikrni tuğdiradi: Devor bilan aloqa örnatiş uçun unga kiriş kerak. Lena buni amalga oşirişga urinadi, ammo ulgurmaydi: Devor yopiladi. Tajriba iştirokçilari kuzatuvlarni davom ettiradilar.
Ekspeditsiya Moskvaga qaytadi va hisobot matbuot konferensiyasi ötkazadi, unda butun dunyo jamoatçiligini hayajonga solayotgan savol yangraydi: bu sirli Devor aslida nima?
Bu hodisani keyinroq örganiş uçun olimlar yangi, yanada jihozlangan ekspeditsiyaga tayyorgarlik köra boşlaydilar.
3Rollarda
Lev Krugliy — Yegor Lomov,…
Lev Krugliy — Yegor Lomov, olim
Tatyana Lavrova — Lena, Lomovning fiancéeʼsi
Iraklі Uçaneyşvili — Andrey Iraklieviç Erdeli, olim
Andrey Mironov — Valentin Karpuxin, katta serjant
4Epizodlarda
Valentin Nikulin — kanadalik…
Valentin Nikulin — kanadalik sayyoh
Aleksandr Jorjoliani — amakivaçça Georgiy, Andrey Erdelining qişloqdoşi
Nikolay Barmin — ofitser
Elena Bratslavskaya — hisoblaş markazi xodimi
Valentin Kozlov
Mixail Orlov — komendant
Sofya Davidova
Georgios Sovçis — matbuot konferensiyasidagi olim (titrlarda — T. Sovçis)
Georgiy Tusuzov — hisoblaş markazi boşliği
Revaz Xobua — Andrey Erdelining qişloqdoşi
Evgeniy Şutov — haydovçi
Viktor Sysoev — Kukuşkin, planetariy bolasi
Sergey Golovanov — matbuot konferensiyasidagi olim
Yuriy Leonidov — matbuot konferensiyasidagi olim
Aleksandr Orlov — olim
Aleksandr Kaydanovskiy — hisoblaş markazi xodimi (titrlarda yöq)
Anatoliy Yabbarov — tankerdagi dengizçi (titrlarda yöq)
5Tanqid
Film prokatda muvaffaqiyatsizlikka…
Film prokatda muvaffaqiyatsizlikka uçradi.
Ilya Kukulinning fikriça, zamondoşlari tomonidan baholanmagan bu film «Solyaris» (1961) romani taʼsiriga uçragan. Oleg Kovalovning fikriça, bu tasma nafaqat köp jihatdan unga juda yaqin bölgan «Solyaris» (1972) filmini, balki Tarkovskiyning boşqa filmi — «Sталker» (1979) ni ham oldindan körsatgan.
Sergey Kuznetsov filmni 1990-yillar oxirida REN-TV kanalida Aleksandr Şpagin boşqargan «Premyera, kotoroy ne bylo» retrospektiv dasturida körib, unda psixodelik motivlarni aniqladi.
Matn: maqola tarjimasi «Таинственная стена» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.