The New Gulliver

Filmning işiga «zamon ruhida» bir qator maqolalar tayyorlik böldi, ularda Jonathan Swift irlandiyalik siyosiy arbob sifatida tasvirlangan.

Filmning dastlabki ssenariy varianti 1933-yilda Sigizmund Krijijanovskiy tomonidan yozilgan, ssenarist nomi keyinçalik титрlardan sirli ravişda tuşib qolgan.

Sovet filmida katta odam (\"yangi formatsiya\" vakili) qöğirçoqlar (burjua dunyosi) orasida «himoya mexanizmi» uyqu motivi edi: pioner uxlab qolib, qöğirçoqlar mamlakatiga tuşib qolardi. «Yangi Gulliver» qahramoni — taqiqlangan hududga kommunistik mafkuraning yetkazuvçisi. <…> Bola sinfiy kuraşni kuzatadi va fuqarolik uruşiga tayyorlanişda işçilarga yordam beradi.

Gulliver faqat hajmli multiplikatsiya va katta miqdordagi kombinatsiyalaşgan hamda maketli suratga oliş vositalari bilan yaratilgan badiiy makonda harakat qiladi. Bunga 1930-yillardagi kinotexnologiyalarning jadal rivojlanişi, xususan, transparant suratga oliş usullari yordam berdi, uning mohiyati oldindan suratga olingan fon ustiga kerakli harakatni tuşiriş imkonida edi. «Bu suratga oliş usulini özlaştirmasdan turib, film bölmas edi», — deb keyinçalik A. Ptuşko N. Renkov bilan birgalikda yozgan «Kombinatsiyalaşgan va tryuk kinosuratga oliş» kitobida tan olgan.

«Yangi Gulliver»da transparant usuli bilan Petyaning yordamga flotiliya çaqirgan sahnasi qurilgan: kadrning uzoq planida pioner, old planida qirollik qöşinining rolini öynovçi qöğirçoqlar işlagan. Qoçiş sahnasi transparant pavilonida, kök-yaşil fonda dengiz qirğoği maketi bilan kadrma-kadr suratga olingan.

Qöğirçoqlar va jonli aktyor iştirok etgan boşqa köplab sahnalar bir neça alohida ekspozitsiyalarda — odatdagi 24 kadr/s tezlikda va barça qöğirçoqli filmlar kabi kadrma-kadr suratga olingan. Şu bilan birga, rassomlar qöğirçoqlarning harakat fazalarini özgartirayotganda, Vladimir Konstantinovga uzoq vaqt harakatsiz turişga töğri kelgan.

Tayyorgarlik jarayonida qöğirçoqlar va aktyor orasidagi masştab va fazoviy nisbatlarni hisoblaşga, qöğirçoq personajlarning harakat xarakteri va tempini şunday tanlaşga töğri keldiki, filmning qahramonlari — Lilliput aholisi — bir vaqtning özida hayotga öxşaş va grotesk bölsin. Qöğirçoqlarni kadrma-kadr suratga olişda kamerani harakatlantiriş uçun maxsus konstruksiyalar tayyorlandi, ular nafaqat yaqinlaşiş, uzoqlaşiş yoki yuriş, balki operator kranidan suratga olişni taqlid qiliş imkonini berdi. Maydon çuqurligini hisoblaşga alohida eʼtibor berildi, şunda qöğirçoqlarni suratga olişda old plandagi va kadr çuqurligidagi qöğirçoqlar örtasidagi ötkirlik nisbatlari aktyorni suratga olişdagi ötkirlik taqsimotiga mos kelsin. Aktyor va qöğirçoqlarga xarakteri bir xil, lekin intensivligi butunlay boşqaça yoruğlik çizmasini örnatiş kerak edi.

Filmda bir ming beş yuzdan ortiq qöğirçoqlar işlatildi, şu jumladan loydan yasalganlari ham bor edi. Kapitalistlarning haykalçalari öşa davr plakatlari ruhida edi: xunuk, qorni katta va ingiçka oyoqli. Şu bilan birga, har bir haykalça öziga xos va individual edi. Işçilarning haykalçalari esa kamroq xunuk edi, lekin hammasi bir andozada, bir rangli plastilindan va simli karkasda yasalgan, yuz xususiyatlari yaxşi çizilgan edi. Bu «proletarlar» parodiyaga öxşamasligi uçun maxsus qilingan edi.

Vizual yeçimning yangiligi va ğayrioddiyligi filmning ovoz palitrasidan ham şunday proporsional masştab talab qildi (ovoz operatori A. Korobov, ovoz bezovçisi Ya. Xaron): musiqa, ovozlar, şovqinlar; lilliputlar karnayining çivinnikiga öxşaş çinqiriği artekçilarning karnaylari bilan uyğunlaşmaydi. Ovozlaştirişda ovozning tembr sifatini özgartirişning yangi usuli qöllandi: ovoz faktura taxminan 3—3,5 tonga kötarildi. Natijada, ovoz yozilgan plastinka ança köp aylaniş bilan aylantirilayotgandek taassurot paydo böladi.

Natura suratga oliş «Artek»da ötkazildi. Plyajdagi sahnada Adalarning egizak qoyalari aniq körinadi.

Asosiy rol

Vladimir Konstantinov — Petya Konstantinov, Gulliver

Epizodik rollarda

(titrlarda körsatilmagan)

Qöğirçoqlarni ovoz berişgan

(titrlarda körsatilmagan)

Kinoşunos Sergey Asenin fikriça, film 30-yillar sovet multiplikatsiyasining eng muhim hodisalaridan biri bölgan va köp mamlakatlar tomaoşabinlarining eʼtiborini tortgan.

Texnik yangiligi uçun filmni Charli Chaplin maqtab gapirgan. Ilya Ilf va Yevgeniy Petrov «Bir qavatli Amerika» kitobida Brodvey böylab sayr qilganda Amerika prokatida «Yangi Gulliver»ni körganliklarini eslatib ötişadi.

Çex multiplikatsiyasining rivojlanişiga yordam bergan filmga yuqori baho çex multiplikatsiyasining asosçilari — çex rejissyorlari Karel Zeman, Irji Trnka va Germina Tyrlova berişgan. Film ular uçun «mult-ekranning, xususan qöğirçoq sanʼatining yangiça işlatilişi namunasi bölib xizmat qildi va ularning işidagi bevosita ilhomlantiruvçi turtki böldi».

Filmning muvaffaqiyati ğayrioddiy böldi. Matbuot uni nafaqat sovet, balki butun jahon kinematografiyasi uçun ham ajoyib hodisa sifatida yozdi. Film, avvalo, qöğirçoqlar öyinining ajoyib fazilatlari va ommaviy sahnalarning ulkanligi bilan hayratga soldi…

Köpgina zamondoş tanqidçilar filmni kommunizm tarğibotida va jamiyat tuzumini notöğri aks ettirişda ayblaşga ulgurişgan.

Biroq önlab yillar ötgaç, «Yangi Gulliver»da boşqa maʼnolar ravşan körindi, uning mafkuraviy xabari beqaror bölib çiqdi va bugun mualliflar tomonidan, ehtimol, kiritilmagan yangi semantik assotsiatsiyalar maydoni paydo böldi: burjua dunyosi köp qirrali, rang-barang, uning vakillarida artistlik boşlanişi ataylab taʼkidlangan, Petya va işçilar esa faqat tavsiyalar va buyurilib yozdirilgan qöşiqlarning ijroçilari.

1934 — 2-Xalqaro Venetsiya kinofestivali, «Eng yaxşi dastur uçun» mukofoti.

1935 — 1-Sovet kinofestivali, Moskva:

«Mosfilm» studiyasining faxriy diplomi.

Sarra Mokilga faxriy diplom — «Ifodali tiplar uçun».

1960-yilda filmning töliq qayta ovozlaştirilgan va qisman qayta montaj qilingan, davomiyligi 65 daqiqa bölgan yangi tahriri çiqdi. Partituraning katta qismi qayta orkestrlaştirildi; musiqaning bir qismi almaştirildi yoki butunlay olib taşlandi. Filmdan yakuniy qöşiq çiqarib taşlandi. Petya ovozi pastroq böldi; şovqinlar sezilarli darajada özgardi (baʼzi joylarda yangilari qöşildi). Qayta montaj natijasida bir qator kadrlarning ketma-ketligi özgardi; köp kadrlar, xususan, matnli kadrlar (Lilliput parlamenti yiğilişi bayonnomasi, Petyaning daftar muqovasi) olib taşlandi. Qolgan matnlar kadr ortidan öqib berildi. Lilliputlar replikalari soni deyarli uç baravar oşdi, ayniqsa ommaviy sahnalarda. Bundan taşqari, yangi tahrir uçun titrlar qayta suratga olindi.