"Qaytib keluvçi" (Ulanuvçi arava) yoki "Şarpali arava" (şved. Körkarlen) — Viktor Şöström tomonidan suratga olingan, 1920-yilda çiqqan falsafiy sukut saqlagan kino allegoriyasi. Jorj Sadulning taʼrifiça, bu «uning eng maşhur filmi, garçi eng mukammal asari bölmasa-da».
1Rollarda
Victor Sjöström, Hilda Borgström, Concordia Selander
2Syujet
Yangi yil keçasi boşlanadi. Najot Armiyasining opasi Edit sil kasalligidan vafot etmoqda. Hayotining sönggi…
Yangi yil keçasi boşlanadi. Najot Armiyasining opasi Edit sil kasalligidan vafot etmoqda. Hayotining sönggi soatlarida u uzoqdan kelib şahrida «örnaşib qolgan» alkogolik Dövid Xolmni çaqirişni söraydi. Iltimosni bajariş uçun Gustavsson degan odam yölga çiqadi.
Xolm ikki içkilikbozi bilan qabristonda bayram qilmoqda. Yangi yilga beş daqiqa qolganda Xolm döstlariga özining marhum dösti Georg haqida hikoya qiladi — Georg katta hazilkaş bölgan, lekin har yangi yilda ğamgin bölib qolar edi, çunki soat zarbi ostida yangi yil keçasi ölişdan qörqardi. Afsona bor: ötgan yilda sönggi bölib vafot etgan odam keyingi yil davomida arvohlar aravasini haydaydi, bu aravada ölganlarning ruhlari oxirgi manzilga yetib boradi. Keyinçalik Georgning boşiga aynan şu ish tuşdi — u ötgan yilda sönggi bölib vafot etgan, şuning uçun hozir nazariy jihatdan aravakaş vazifasini bajarmoqda.
Şu gap ustida Gustavsson uçalasiga yaqinlaşib, Xolmdan opasi Editning oldiga borişni söraydi. Xolm rad etadi. Gustavsson ketadi. Döstlar Xolmni köndirişga urinadi. Janjal boşlanadi va unda Xolm soat zarbi ostida tasodifan öldiriladi. Nima qilib qöyganlarini anglagan içkilikbozlar qoçib ketadi. Xolmning ruhi tanasidan çiqadi. Uning oldiga arvohlar aravasi yaqinlaşadi, kuçida Dövidning dösti — öşa Georg ötirgan. U Xolmlar oilasiga qilgan işidan puşaymon ekanini aytadi. Ular eslaydilar: Georg va uning döstlari bilan uçraşgunça Xolm yaxşi odam va namunali oila boşliği bölgan, xotini bilan birga ikki farzandni katta qilgan. Lekin bir kuni ular kompaniyasiga tuşib qolib, ular bilan içişni boşlagan va öz akasini ham öziga ergaştirgan; akasi mast holatda odam öldirgan. Natijada ikkalasi ham qamoqqa tuşgan. Dövid tez orada ozod qilinadi. Uyiga qaytib, xotini va bolalari nomaʼlum tomonga qoçib ketganini köradi. U ularni butun Şvetsiya böylab izlaydi va bir muddatdan söng asosiy voqea bölib ötadigan şaharga yetib keladi. Aynan şu yerda uning oilasi yaşirinib yurgan edi. Xolm Najot Armiyasining xayriya tadbiriga kirib qoladi, u yerda uning xotini va bolalari bor. Xonim Xolm ham erini köradi (u esa uni payqamaydi). U tadbir taşkilotçisi opa Editdan uni Dövidga topşirmaslikni söraydi. Xolm Editning işlaydigan tungi turar joyida töxtaydi. Edit uni tarbiyalaşni öz burçi deb biladi, lekin u könmaydi va filmning boşlanişigaça içişda davom etadi.
Xotiralardan söng Georg Dövidni ölim oldidagi Edit huzuriga olib boradi, Edit uni körib xursand böladi. U tabassum bilan vafot etadi va Georg Dövidga «uning ruhiga boşqalar ğamxörlik qiladi» deydi (ehtimol, fariştalar). Dövid puşaymon bölib, Georgdan uning ruhini olmaslikni söraydi. Georg unga tanasiga qaytişga ruxsat beradi.
Tirilgaç, Dövid uyiga, xotiniga yuguradi. Uning depressiyasi va içkilikbozlikka berilgan eridan qörqişi öz joniga qasd qiliş niyatiga olib keldi. U suvga zahar eritadi va bolalarni uyğotib, ular bilan birga içmoqçi böladi. Şu paytda uyga Dövid yugurib kirib, puşaymonligini aytadi. Uning köz yoşlarini körgan xotini unga işonadi.
3Rollarda
Viktor Şöström — Dövid…
Viktor Şöström — Dövid Xolm
Hilda Borgström — xonim Xolm, Dövidning xotini
Tor Svennberg — Georg
Astrid Xolm — Edit
Konkordiya Selander — Editning onasi
Liza Lundxolm — Mariya, Editning dösti va hamkasbi
Tor Viden — Gustavsson
Aynar Aksellsson (titrda Aynar Akselson deb körsatilgan) — Dövid Xolmning akasi
Nils Aren — qamoqxona nazoratçisi
Simon Lindstrand — Dövidning içkilikbozi
Nils Elfors — Dövidning içkilikbozi
4Taʼsiri
«Arava»da flyaşbek işlatilgan (ilgari rejissyor «Toğ Eyvind va uning xotini» filmida flyaşbekdan foydalangan)…
«Arava»da flyaşbek işlatilgan (ilgari rejissyor «Toğ Eyvind va uning xotini» filmida flyaşbekdan foydalangan) — hikoya çiziğini vaqtinça töxtatib, tomoşabinga ötmiş voqealarini körsatiş usuli, keyinçalik maşhur bölib ketgan usul.
«Arava» maşhur şved reissyori Ingmar Bergmanning eng sevimli filmi bölgan va uning ijodiga kuçli taʼsir körsatgan («Böri soati» ham deyarli töliq ötmişga qaytiş şaklida bölib, şunga öxşaş atmosferaga ega).
5Faktlar
Şöström bilan birga ssenariy yozişda yozuvçi Selma Lagerlöf ham iştirok etgan; u asosan «Nils Xolgersonning…
Şöström bilan birga ssenariy yozişda yozuvçi Selma Lagerlöf ham iştirok etgan; u asosan «Nils Xolgersonning Yovvoyi ğozlar bilan sayohati» nomli ertak-qissasi bilan tanilgan.
Viktor Şöström özining sönggi rolini Ingmar Bergmanning «Yovvoyi tutning yölagi» (1957-yil) filmida öynagan. Bergman uni aynan «Arava» tufayli payqagan.
6Kadrlar
6
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDB
4 · TMDB
5 · TMDB
6 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Возница (фильм)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.