«Opera arvohi» (ingl. The Phantom of the Opera, 1925) — Gaston Leruning şu nomli romani asosida suratga olingan sukut saqlagan qörquv filmi. Film AQŞda jamoat mulkida hisoblanadi va Milliy film reyestriga kiritilgan.
1Rollarda
Lon Chaney, Mary Philbin, Norman Kerry
2Syujet
Parij Operasi binosi ustida dahşat hukm suradi. Teatrning yoritgiçi ölik holda topiladi; ulkan çiroqli…
Parij Operasi binosi ustida dahşat hukm suradi. Teatrning yoritgiçi ölik holda topiladi; ulkan çiroqli lyustra töla zalga töğri tuşadi; nomaʼlum sabablarga köra teatr maʼmuriyati almaştiriladi. Opera spektaklining gala-premyerasi vaqtida mahalliy prima-donna ovozini yöqotadi. Nomaʼlum xonanda Kristina (Meri Filbin) prima-donnani almaştiradi va özining ajoyib isteʼdodini namoyiş etadi. Vikont Raul de Şanyi (Norman Kerri) Kristinaga oşiq böladi, lekin rad javobini oladi: qiz özini xonandalik karerasiga bağişlaşni xohlaydi. Uni sirli ovoz taʼqib qiladi; u devor ortidan kelayotgandek tuyuladi, devorga esa uning şkafi suyalgan. «Musiqa arvohi» Kristinani özining «yer osti zindoni»da uçraşişga çaqiradi va haqiqatan ham, yer osti katakombalariga tuşgaç, Kristina yuzi niqob bilan yaşiringan odamni uçratadi. Faqat uning çuqur botgan közlari va katta tişlarini köriş mumkin. Arvoh (Lon Çeni) Kristinadan sevgilisi bilan uçraşişni töxtatişni talab qiladi. U özi Kristinaning kareraga ğamxörlik qiladi va zarur bölsa, yordam ham beradi.
Bal-maskarad vaqtida Arvoh «Qizil ölim» niqobida paydo böladi (bu lavha rangli tasvirda olingan). Kristina va Raul ular heç kim körmayapti deb öylab, yolğiz qoladilar, lekin Arvoh ularning suhbatini ham eşitib turadi. Köp ötmay Kristina ğoyib böladi. Arvoh uni öz yer osti zindonlariga olib ketgan. Maʼmuriyat nima qilişni bilmaydi. Şu bilan birga, tahdidli xatlardan maʼmuriyat Opera arvohi (xatlar şunday imzolanadi) butun Operani, şu jumladan barça xonalar, koridorlar va burçaklarni öziga qaratmoqçi ekanini bilib oladi.
Özining «asirligida» Kristina Arvohga nisbatan hamdardlik his qila boşlaydi. Ular tanişadilar. Eriq (Arvohning ismi şunday) organda kuy çalayotganda Kristina undan niqobni yirtib oladi va ostida dahşatli yuzni köradi. Uning qörquvi halokatli oqibatlarga olib keladi: Eriq uni öz taqdirini baham körişga majbur qiladi, yaʼni yer osti zindonida abadiy qolişga.
Kristinani izlayotgan Raul va politsiyaçi (Pers) katakombalarga tuşadilar va Eriqning tuzoğiga tuşib qoladilar, lekin yaqinlaşayotgan olomon uni qoçişga majbur qiladi. Raul, politsiyaçi va Kristina qutqariladi.
Butun Parij böylab vahşiy ov qilinganidan söng Eriq öz katakombalari yonida qoladi. Uning yölini olomon tösadi. Eriq qölini kötaradi. Olomon uning muşt qilingan qölida nima borligini bilmagani uçun orqaga çekinadi. Masxara bilan töla imo-işora qilib, u böş muşt qilingan qölini oçadi va dahşatli tarzda jilmayadi. Uni öldirişadi va daryoga taşlaşadi.
3Rollarda
Lon Çeni — Eriq,…
Lon Çeni — Eriq, Arvoh
Meri Filbin — Kristina
Norman Kerri — Raul, vikont de Şanyi
Artur Edmund Kerev — Ledu
Gibson Gouland — Simon Byuke
Rut Klifford — balerina (titrda körsatilmagan)
Jon Milyan — Valentin (titrda körsatilmagan)
4Suratga oliş
Karl Lemmle 1922-yilda Gaston Leru bilan tanişganidan söng romanni ekranlaştiriş huquqini unning özidan sotib…

Karl Lemmle 1922-yilda Gaston Leru bilan tanişganidan söng romanni ekranlaştiriş huquqini unning özidan sotib oldi.
Umuman olganda, film ikki marta qayta suratga olingan: Rupert Djulian suratga olgan dastlabki versiya surat guruhi va bizzat Çeni bilan doimiy kelişmovçiliklar tufayli yaroqsiz deb topilgan. Filmning ikkinçi versiyasini Edvard Sedjvik suratga olgan va u köproq melodramatik, hatto komediyaviy ruhda qayta işlangan (qörqoq sahna montajçisi, uni Çester Konklin öynagan, hamda Kristinaning xizmatkori — Vola Veyl ijro etgan liniya kengaytirilgan). Biroq sinov namoyişida tomoşabinlar uni islik bilan kutib olgaç, bu versiya ham yaroqsiz deb topilgan. Filmning hozirgi versiyasi qöşimça suratga olingan va nomi titrda körsatilmagan Morris Pivar hamda Lois Veber tomonidan montaj qilingan — ular Djulian va Sedjvik tomonidan olingan materialning katta qismini olib taşlab, qayta işlaganlar, ammo Sedjvik suratga olgan yakuniy qism saqlanib qolgan.
Lon Çeni grimni özi öylab topgan va suratga oliş boşlangunça uni sir tutgan. Kristinani öynagan Meri Filbin uni faqat niqobni yeçgan paytda birinçi marta körgan — filmdagi uning qörquv qiçqiriği soxta emas edi va ikkinçi dublga ehtiyoj qolmagan. Rupert Djulian bir paytlar şu qadar qörqib ketganki, beixtiyor oh tortib, sahnani töxtatgan. Çeni bu grimning sirini qabri bilan birga olib ketgan, garçi köplab mutaxassis grimçilar (şu jumladan uning öğli ham) bu maxsus effektni karkaslar, selluloid tampONlar, maxsus tomçilar yordamida közlarni tortib qöyiş va tiş protezlari bilan qayta tiklaşga urinib körgan bölsalar-da, natija bermagan. Bunday urinişlarning köpçiligi muvaffaqiyatsiz bölgan, çunki aktyorning öziga xos ötkir qiyofasi va boş şaklini takrorlaş imkonsiz bölgan, şuning uçun uni taqlid qiliş qörqinçli emas, balki kulgili çiqqan. Masalan, Jeyms Kegni (Lon Çenini ijro etgan) tarjimai holiga oid «Ming yuzli odam» filmida «Opera arvohi» haqidagi epizod uçun bir neça muvaffaqiyatsiz urinişdan keyin asl nusxani takrorlaş maqsadida yuziga niqob yopiştirilgan — şunçalik mahkam yopiştirilganki, u zörğa gapira olgan. Bundan taşqari, Çeni sanʼat uçun haqiqatan ham qurbonliklarga borgan, katta matonat körsatgan va köpinça natijaga erişiş uçun juda oğriqli grimdan foydalangan. 1930-yillardagi kasaba uyuşma qonunlari qabul qilingandan söng kinematografçilar ham, aktyorlar ham bunday grimdan foydalanişga jurʼat etolmay qoldilar. «Yarim tundan keyin London» filmida Çeni özining Gipnotizeri uçun ikkita tiş protezidan foydalangan — biri yoğoçdan, ikkinçisi haqiqiy akula tişlaridan yasalgan. Biroq uni 10-15 daqiqadan ortiq taqib yuriş mumkin bölmagan, çunki jağ qotib qolardi. Uilyam Kestlning «Mister Sardonikus» (1961) filmida ham tiş protezini 10 daqiqadan ortiq taqib bölmasligi sababli aktyor Gay Rolfning oğziga uning öz oğzi ustiga dahşatli tirjayiş yopiştirilgan.
1929-yilda film töliq qayta suratga olingan (aynan qayta suratga olingan, aslida yangidan yaratilgan) — öşa dekoratsiyalarda va öşa aktyorlar bilan. Baʼzi dialoglar ovozlaştirilgan, ayrim sahnalar böyalgan. 1925- va 1929-yil filmlari juda öxşaş, lekin bir xil emas. Xususan, niqobni yeçiş sahnasida 1925-yilgi filmda Eriq foş etilganidan dahşatga tuşib faqat qiyşayadi, ovozli versiyada esa oğzini keng oçib qiçqiradi.
Film çiqqan paytda eʼlon qilingan maqolalarga köra, 1929-yilgi filmda 17 daqiqa rangli kadrlar bölgan. «Faust (opera)» spektaklining sahnalari va bal-maskarad erta ikki rangli Technicolor texnologiyasi yordamida bajarilgan. Bizgaça faqat oxirgisi yetib kelgan. Prizmacolor texnologiyasidagi suratga olişlar va Arvohning plaşi hamda opera tomi qölda kolorizatsiya yordamida qizil rangga böyalgan kadrlar yöqolgan. Bu kadrlar faqat 1996-yilda kompyuter texnologiyalari yordamida tiklangan. Filmda turli ranglarga (sariq, kök, yaşil, qizil) tonlaş ham keng qöllangan.
5Taʼsir
Eriqning yuzi tuşirilgan belgili kadr Igor Maslennikovning «Şerlok Xolms va doktor Vatson» filmida Şerlok…
Eriqning yuzi tuşirilgan belgili kadr Igor Maslennikovning «Şerlok Xolms va doktor Vatson» filmida Şerlok Xolmsning jinoyatçilar fotokartotekasidagi suratlaridan biri sifatida işlatilgan.
6Kadrlar
5
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDB
4 · TMDB
5 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Призрак Оперы (фильм, 1925)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.