The Piano Teacher

Film Nobel mukofoti laureati Elfriede Jelinekning şu nomli romani asosida yaratilgan. Rejissyor Michael Haneke romanni naşr etilgandan keyin öqib, uni film şaklida moslaştirişga qaror qildi. Keyinçalik u Jelinek va rassomа Valie Export ssenariyni avval moslaştirganini, ammo mablağ yetişmasligi sababli loyiha töxtatilganini bildi. Jelinek keyinçalik ekranlaştiriş huquqlarini Paulus Mankerga sotdi, u esa Hanekeʼdan ssenariyni moslaştirişni söradi. Biroq Manker loyiha byudjetini taʼminlay olmadi va oxir-oqibat Hanekeʼga rejissyorlik qiliş taklif etildi, u rozi böldi.

Suratga tayyorgarlik jarayonida Haneke romanning syujetini özgartirdi va filmga Sçober personajlarini kiritdi, ular Erika Kohut va uning onasi munosabatlariga qarama-qarşi qöyildi. Rejissyor, şuningdek, Jelinekning kostyum tanlovidagi afzalliklarini hisobga oldi, jumladan Vena konservatoriyalarida qöllaniladigan plisse yubkalar va Burberry plaşlarini.

Romanda bölgani kabi, film voqealari ham Avstriyada bölib ötadi, ammo uni moliyalaştirişda asosan Fransiyaning kinokompaniyalari iştirok etgan. Şu sababli Vena aholisini tasvirlovçi aktyorlar tarkibi va filmdagi dialoglar asosan frantsuz tilida.

Haneke ilgari Isabelle Huppertga öz filmi «Funny Games»da rol öynaşni söragan, ammo u ssenariyni öziga mos kelmaydi deb hisoblab rad etgan. Haneke aktrisaga «Pianistka»ni u bölmasa suratga olmasligini aytganida, Huppert ssenariyni tez körib çiqib, uning salohiyatini tuşunib yetgan. U 15 yoşigaça pianino çalişni örganganini, ammo film uçun yana şu asbobda çalişni boşlaganini aytdi. Erika onasining rolini avval Jeanne Moreau olgan, ammo aktrisa suratga oliş boşlanişiga ön kun qolganda loyihada iştirok etişdan voz keçgan va uning örnini qisqa muddatda Annie Girardot egallagan. Eva Green filmning oxirida Walterning dösti rolini ijro etgan, bu rol titrlarda körsatilmagan epizodik rol edi. Bu rol uning kinodagi debyuti böldi.

Filmni suratga oliş jarayoni 2000-yil 21-avgustdan 28-oktabrgaça Venada davom etdi. Hojatxona, garderob va finaldagi kadrlar Vena Konzerthaus binosida suratga olingan.

Erikaning vannada özini kesadigan sahnasi uçun sunʼiy qon bilan töldirilgan nayçalar va nasos işlatilgan. Huppert filmning epilogida, qahramoni öziga xanjar urganda, kiyimi ostida qon solingan paketni ham olib yurgan. Benoît Magimel pianinoda çalişni bilmas edi, şu sababli u kamera oldida asbobda çalişni haqiqiyga öxşatiş uçun suratga oliş jarayonida örgandi. Susanne Lothar replikalarini nemis tilida aytgan, keyinçalik ular frantsuz tiliga dublyaj qilingan.

«Pianistka» içki kompozitsiyasiga köra ikki qismdan iborat. Birinçi qismda Erikaning patologiyasi «qahramon nuqtai nazaridan — uning uçun odatiy holat sifatida» körsatiladi, ikkinçi qismda esa «taşqaridan qaraş, soğlom odamning nigohi qöşiladi, u körinişda jozibali va aqlli ayolning özida qanday “6-sonli palata” qurganini aniqlaydi». Qismlar orasidagi çegara — Erikaning Annaning çöntagiga singan şişa solgan sahnasi. Erikaning bunday harakatlari sabablari, hikoya uçun belgi bölib xizmat qilsa-da, filmda aniq oçilmagan. Ehtimol, u özi ham ularni töliq tuşunmaydi.

Boş rol ijroçisining sözlariga köra, «Erika — katta yoşli ayol va şu bilan birga onasi tomonidan böysundirilgan qiz: Bergmanning «Kuz sonatasi»dagi mavzuning özgartirilgan talqini». Erika va uning onasi örtasidagi munosabatlar filmdagi boşqa personajlar, masalan, Sçober ona va qizi munosabatlari uçun matritsa vazifasini bajaradi. Ikkala ona ham qizlarini öz istaklariga töliq böysundiradi, göyo farzandining karyerasi orqali özlarini amalga oşirmoqçi bölişadi. Walter bilan munosabatlarini ham pianinoçi onasi bilan munosabatining közgusi qilib qurişga intiladi («buyruq — böysuniş» turi böyiça).

Hanekeʼning aksar filmlarida bölgani kabi, finali oçiq qoldirilgan. Ehtimol, Erika xanjar zarbasi bilan Walter bilan munosabatlardagi xatolari uçun yoki sadizm sabablari bilan şogirdining karyerasini buzgani uçun özidan qasos oladi. Richard Lippe taxminiga köra, Erika qölning harakatini boşqaradigan muşakni ataylab jarohatlamoqda, yaʼni pianinoçi sifatidagi karyerasiga xoç qöyadi. Baʼzi şarhlovçilar bunday finalni pessimistik deb hisoblaşadi (Erikaning öziga zarar yetkazuvçi harakatlari kelajakda ham davom etadi), boşqalari esa aksinça, unda umid nurini körişga urinadi (Erika yöl qöyilgan xatolarini anglab, hayotni yangidan boşlaşga tayyor).

Jelinek romani feminizm ğoyalariga töla, kinoversiyada esa bu ğoyalardan kam iz qolgan. «Erika tizimni özgartirişni xohlaydi va şerigida individuallikni körmaydi — xuddi avvallari erkaklar ayolda uni körmaganidek. U şerigini butun tizimning timsoli deb öylaydi, mana şu uning adaşişi», — deb mulohaza yuritadi Isabelle Huppert. «Pianistka» Lakanning jinslararo jalb qiliş (sevgi)ning xayoliy tabiati va erkaklar bilan ayollarning psixoseksual tabiatidagi tubdan farq haqidagi paradigmasi doirasida talqin etilişi mumkin (R. Vudning taʼrifi böyiça, seksning dekonstruksiyasi).

Robin Wood filmning asosiy «yomon odami» sifatida Walterni hisoblaydi — tomoşabinlarning katta qismi özini aynan şu personaj bilan aniqlaydi. Komplekslarga töla Erika nihoyat unga oçilişga qaror qilganda, yigitning avvalgi mehridan asar ham qolmaydi. Erika uning istaklarini bajarişga tayyor bölsa-da, u faqat özini öylaydi va tez orada ayolni urib, zörlovçi rolini öynay boşlaydi. «Söngi „normal“ yigit şunday şafqatsiz bepisandlik körsatadiki, unga bemorning heç qanday xayoli tenglaşa olmaydi», — deb yozadi Wood. Masalan, Annaning jarohatini körganda u sof quvonç his qiladi va Erika bu dahşatli işni uning uçun qilgan deb öylaydi. Adabiy manbada muallif bu personajni «ahmoq» deb ataydi.

Filmni yozgan köpçilik mualliflar musiqaning film asosiy ğoyasini tuşunişdagi ahamiyatiga eʼtibor qaratadi. Kartinada Sçubertning «Winterreise» vokal sikliga kiruvçi qöşiqlar bir neça bor eşitiladi. Ularning sözlari («Men xayollarim çegarasiga yetdim, nega uyqudagilar dunyosida yaşaşni davom ettirişim kerak?») boş qahramonning ruhiy holati bilan nozik tarzda hamohang böladi.

S. Holden taʼrifiga köra, Erika bolaligidan sanʼat olamiga şunçalik çuqur şönğiganki, unga butun dunyoga romantizm davri musiqasining kalit paradoksi tarqalgandek tuyuladi: aqldan ozişning har qanday burilişi muallifning şubhasiz buyruqlariga böysunadi. Film davomida u hayot va sanʼat butunlay boşqaça tuzilganini anglaydi.

Robin Wood Erikaning sönggi sahnadagi öziga şikast yetkazişini uning musiqadan karyera maqsadlarida foydalanişga qarşi noroziligi sifatida talqin qiladi: ikkala ona ham «musiqani tuşunişga qodir bölmagan va moddiy farovonlikdan boşqa qadriyatni tan olmaydigan jamiyatda tarbiyalangan odamlar sifatida… sanʼatning ozodlik va erkinlik qiliş qobiliyatini» öz qizlarining böysundirilişi va bosimining yana bir şakliga aylantiradi.

«Istaklaringizdan ehtiyot böling, çunki ular amalga oşişi mumkin», — deb kinotanqidçi Roger Ebert filmga aloqador eski hikmatni eslatadi. Amerikalik «The Washington Post» gazetasi Erika Kohut tarixi köproq badiiy töqima emas, balki «Freydning unutilgan sahifalarini varaqlaş» taassurotini qoldirişini yozdi. Şarhlovçining sözlariga köra, Haneke va Huppert ajralmas ayol aqldan ozişining qörqinçli olamini yaratişga muvaffaq bölgan, bu esa Polanskiyning «Nafrat» va Buñuelning «Kunduzgi gözal»ini eslatadi. Robin Wood filmni Hitçcockning «Marni» bilan soliştirdi va Erikaning aqldan oziş girdobiga tuşiş mantiqining qatʼiyligiga eʼtibor qaratdi.

«The New York Times» muxbiri Stephen Holden filmni Freydning ruhiy kasallik tarixini bayon qilişiga öxşatdi, bu esa — aynan Freyd ruhida — yuksak sanʼat va jinsiylik örtasidagi boğliqlik haqida mulohazalarga olib keladi. U filmning ikkinçi qismida Walterning keskin xatti-harakatlari uning xarakteriga yomon mos kelişini va ssenariy zarurati bilan izohlanişini taʼkidladi. J. Hoberman (Village Voice) Haneke filmida Freydning «Madaniyatdan norozilik» traktati motivlarining yana bir takrorini kördi. Lidiya Maslova («Kommersant») «Pianistka»ni öz-özini yöq qilişga, özini qiynaşga intiliş haqida «psixologik tragikomediya» sifatida qabul qildi:

Isabelle Huppert qahramonining çuqur, davolab bölmaydigan aqldan ozganligi hissini eng mutlaq xotirjamlik va beparvolik bilan yarata olgan. Haneke hikoyasi şunçalik qalin psixopatologiya bilan töyingan, u boy va oçiq tasvirlangan kasallik tarixining qalin jildiga öxşaydi, şuning uçun bu, ayniqsa, özida baʼzida şunga öxşaş alomatlarni topadiganlarga, dahşatli taassurot qoldiradi.

2001 — Kann kinofestivalining uçta mukofoti: Grand-pri (Michael Haneke), eng yaxşi aktrisa (Isabelle Huppert), eng yaxşi aktyor (Benoît Magimel)

2001 — Yevropa kinoakademiyasining eng yaxşi aktrisa mukofoti (Isabelle Huppert), şuningdek 5 ta nominatsiya: eng yaxşi film (Veit Heidusçka), eng yaxşi ssenariy muallifi (Michael Haneke), tomoşabinlar fikriga köra eng yaxşi rejissyor (Michael Haneke), tomoşabinlar fikriga köra eng yaxşi aktrisa (Isabelle Huppert), tomoşabinlar fikriga köra eng yaxşi aktyor (Benoît Magimel)

2001 — «Oltin qöçqor» mukofotining ikkita mukofoti: eng yaxşi xorijiy film, eng yaxşi xorijiy aktrisa (Isabelle Huppert)

2002 — «Sezar» mukofoti ikkinçi darajali eng yaxşi ayol roli uçun (Annie Girardot), şuningdek eng yaxşi ayol roli uçun nominatsiya (Isabelle Huppert)

2002 — Deutsçer Filmpreis mukofoti eng yaxşi xorijiy film uçun (Michael Haneke)

2002 — Sietldagi xalqaro kinofestivalning eng yaxşi aktrisa mukofoti (Isabelle Huppert)

2002 — BAFTA mukofotining eng yaxşi ingliz tilidan boşqa tildagi film nominatsiyasi (Veit Heidusçka, Michael Haneke)

2003 — «Bodil» mukofotining eng yaxşi amerikalik bölmagan film nominatsiyasi (Michael Haneke)

2003 — «Independent Spirit» mukofotining eng yaxşi xorijiy film nominatsiyasi (Michael Haneke)