The Producers

Zero Mostel — Max Byalystok

Gene Wilder — Leo Bloom

Kenneth Mars — Franz Liebkind

Dick Shawn — Lorenzo St. DuBois (LSD)

Christopher Hewett — Roger De Bris

Andreas Voutsinas — Carmen Ghia

Lee Meredith — Ulla

Melvin James Kaminsky, keyinçalik Mel Brooks nomi bilan maşhur bölgan, 1926-yilda Nyu-Yorkda (AQŞ) Rossiya imperiyasining sobiq Vilna guberniyasidan kelgan muhojir yahudiy oilasida tuğilgan. Bruklinda ösgan, keçqurunlari köpinça sokin komediyalar körsatiladigan kinoteatrlarga borgan, bu narsa uning ijodiga taʼsir qilgan. U erta şou-biznes bilan tanişgan, uning odatlarini filmlarida köp marta masxara qilib va parodiya qilib körsatgan. Armiyada xizmatdan söng u Las-Vegasda kazinoda tozalovçi bölib işlagan, bir kuni direktorning iltimosiga köra komediyaçi örniga sahnaga çiqqunga qadar. Dastlab u onasining familiyasi — Brukman bilan çiqiş qilgan, keyinroq uni Brooksga qisqartirgan. 1950-yillarda u televideniyeda ssenariy muallifi bölib işlay boşlagan. 1952-yilda u ikki yilga Nyu-Yorkdan Kaliforniyaga köçgan, 1960-yilda esa Gollivudga qaytgan. 1960-yillarning boşida Brooks Adolf Gitler haqida satirik roman yoki pyesa ğoyasi ustida işlagan, bu esa uning mavzuni ekranga olib çiqiş niyatiga sabab bölgan.

«Gitler uçun bahor» nomi birinçi marta 1962-yilda Brooksning matbuot konferensiyasida eşitilgan deb hisoblanadi. Şundan köp ötmay u Gitler parodiya çiziğini Leo Bloom nomli qahramon bilan boğlaşga qaror qiladi. Bu Jeyms Joysning «Uliss» romanidagi qahramon — Leopold Bloomga hurmat ramzi edi. Brooksning sözlariga köra, filmi ustida işlaşni u özining odatiga köra syujet va asosiy qahramonlar xarakterlarini işlab çiqişdan boşlagan: Leo Bloom va Max Byalystok, muvaffaqiyatsizlikka mahkum, lekin ularning kutişiga qarşi, tomoşabinlar orasida katta muvaffaqiyat qozongan teatr spektaklining hammuallif prodyuserlari. Birinçi — Leo Bloom haqida rejissyor metaforik tarzda gapirib, uni «kiçik tirtil» deb atagan, u syujet davomida «gözal kapalakka» aylanadi. Bu qahramon «kiçik buxgalter» bölib, prodyuserlik şon-şuhratini orzu qiladi, teatrga muhabbat qöyadi va bu sohada muvaffaqiyatga intiladi. Uning Broadwaydagi firibgarlik şerigi muvaffaqiyatsiz prodyuser Byalystok bölişi kerak edi. U keksa xonimlardan pul suğurib olar, ular bilan yotib, şou-biznesda suvda qoliş uçun şunday qilar edi. Uning prototipi Broadwayning haqiqiy prodyuseri bölib, u öz spektakllarini moliyalaştiriş uçun boy keksa ayollarni vasvasaga solgan. Brooks u bilan oldin taniş bölgan, çunki u uning yonida işlagan, bir intervyuda şunday deb aytgan:

Bu qahramonning prototipi Nyu-Yorkdagi prodyuser Benjamin Kutçer bölgan deb hisoblanadi. Jin Uayder ijro etgan qahramon uçun Leo Bloom ismi tanlangan, şu bilan birga uning şerigi Zero Mostel (Max Byalystok rolini ijro etadi) «Uliss tungi şaharda» teatr spektaklida Jeyms Joysning maşhur romani asosidagi Leopold Bloom rolini ijro etgani bilan maşhur bölgan. Brooks bu ikki qahramonni psixoanaliz tuşunçalari bilan taqqoslagan: birinçisi — Ego («Brooksning sözlariga köra, hayvoniy boşlaniş»), ikkinçisi esa — Id:

Brooks Byalystok rolida aktyor Zero Mostelni körişni xohlagan. Uni xotini Kathryn Harkin yordamida köndirişga muvaffaq bölgan, unga ssenariy yoqqan edi. Aktyorga esa dastlab yoqmagan, çunki unga pul uçun keksa ayollar bilan yotadigan odamni öynaş yoqmagan. Filmdagi rollardan birida dastlab Dustin Hoffman tasdiqlangan edi, lekin şu paytda unga keyinçalik uni maşhur qilgan «Bitiruvçi» filmiga sinovdan ötiş taklif etildi. Mel Brooks aktyorni sinovga oson qöyib yuborgan, çunki u bu film haqida xotini Anne Bancroft (Mrs. Robinson rolida tasdiqlangan) orqali yaxşi bilgan va uning bu rolni oliş imkoniyati juda kam ekanini tuşungan. Biroq Brooks umidlariga qaramay, Hoffman «Prodyuserlar»ga qaytmagan.

Ssenariy töqqiz oy içida yozilgan va Alfa-Betty Olsen (Alfa-Betty Olsen) kotibi yordamida tayyorlangan. Biroq Brooksning harakatlariga qaramay, «Gitler uçun bahor» ssenariysi dastlab studiyalarda ijobiy qabul topmagan, bir qator prodyuserlar uni didsiz va ğazablantiruvçi deb topib rad etişgan. Şu bilan birga, nemis fyureri Gitlerga oid işoralarni italyan dutse Mussolini bilan almaştiriş takliflari ham bölgan. Moliyalaştirişni topişda Brooks agentining yordami bilan muvaffaqiyatga erişilgan: agent unga nyu-yorklik prodyuser Sidney Glazier (Sidney Glazier) dösti bilan uçraşuvni kelişib olgan. Glazier ssenariyga şunçalik kulganki, loyihani qabul qilgan va: «Biz buni qilamiz! Qanday qilişni bilmayman, lekin bu filmni suratga olamiz!» degan. Ularga qöşimça moliyalaştiriş jalb etilgan, şu jumladan Embassy Pictures kompaniyasining prodyuseri Jozef Edvard Levinning iştirokida. U Brooksni filmning nomini «Gitler uçun bahor»dan «Prodyuserlar»ga özgartirişga köndirgan. Brooks prodyuserlarni özi töliq metrajli badiiy film suratga olişga qodir ekaniga işontirgan va öz fikrida qolgan.

Bu ish uning tölaqonli rejissyorlik debyuti böldi. Suratga oliş 1967-yil 22-mayda boşlandi. Ular Nyu-Yorkda rejalaştirilgan edi, qirq kunlik muddat va 941 000 AQŞ dollari byudjet közda tutilgan edi.

Premyera 1967-yil 22-noyabrda Pensilvaniya ştatining Pittsburg şahrida bölib ötdi, 1968-yil martida film çeklangan prokatga çiqdi. U tanqidçilar tomonidan noaniq baholandi, bir neçta juda salbiy retsenziyalar ham çiqdi (Stanley Kauffmann, John Simon, Pauline Kael). Şu bilan birga, 1969-yilda bu film uçun Mel Brooks eng yaxşi ssenariy nominatsiyasida «Oskar» mukofotini oldi. Vaqt ötişi bilan film klassik komediya sifatida tan olindi va tanqidçilar hamda tomoşabinlar tomonidan qadrlandi. 1968-yilda filmni körgan Roger Ebert 2000-yilda uni heç qaçon suratga olingan eng kulgili filmlardan biri deb atadi.

1996-yilda AQŞ Milliy film muhofazasi kengaşi lentani «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» filmlar Milliy reyestriga kiritdi. 2000-yilda Amerika kino instituti uni «AFI böyiça 100 yil içidagi eng kulgili 100 ta amerikalik film» röyxatiga kiritdi, bu yerda film ön birinçi örinni egalladi. 2004-yilda Amerika kino instituti «Filmlar uçun eng yaxşi 100 qöşiq» röyxatini eʼlon qildi, unda Springtime for Hitler («Gitler uçun bahor») saksoninçi örinni oldi.

Rossiyada 1990-yillarning boşida film VHS formatida bir ovozli sinxron tarjimada çiqarilgan, tarjima muallifi Aleksey Mixalyov va Grigoriy Libergal edi. Rossiyalik kinoşunos Mixail Trofimenkov filmning ğayrioddiy, jasur ssenariysiga, ayniqsa 1960-yillardagi odatiy Gollivud mahsulotlari bilan soliştirganda, eʼtibor qaratdi: «Syujetning boşidayoq Brooks öz komizmining asosiy tamoyilini oçib beradi: qançalik yomon, ahmoqona, dahşatli bölsa, şunçalik yaxşi. Hatto eski, hali siyosiy töğrilikka ega bölmagan mezonlar böyiça ham film haddan taşqari hooliganlik kabi körinadi, bugungi „South Park“ dagi bezorilar esa Brooks bilan soliştirganda şunçaki yakşanba maktabi öquvçilari». Notandart qahramonlarga nisbatan Trofimenkov quyidagiça fikr bildirgan:

2001-yilda Broadwayda filmga asoslangan «Prodyuserlar» musiqiy asari sahnalaştirildi. Spektakl ham tomoşabinlar, ham tanqidçilar tomonidan mamnuniyat bilan qabul qilindi va oçilganidan keyingi kuni teatr tarixida kunduzgi kassa tuşumlari rekordini yangiladi, 3 million dollarlik çiptalar sotildi. 2001-yildagi asl Broadway qöyilişi 12 ta «Tony» mukofotini oldi, şu jumladan eng yaxşi musiqiy asar nominatsiyasida. Spektakllar dunyoning köplab mamlakatlarida ham sahnalaştirildi: Kanada, Germaniya, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Isroil, Janubiy Koreya, Argentina, Yaponiya, Daniya, Italiya, Vengriya, Ispaniya, Meksika, Çexiya, Şvetsiya, Slovakiya, Avstriya, Finlyandiya, Gretsiya, Braziliya va Venesuela. 2009-yil bahoridan boşlab — Germaniya va Rossiya.

2005-yilda filmning remeyki suratga olindi, uni Susan Stroman Brooks va Thomas Meehan ssenariysi asosida boşqardi. Filmda Matthew Broderick, Nathan Lane, Will Ferrell va Uma Thurman rol öynadi.