The Queen of Spades

Pikovaya dama yaşirin xayrixohlik maʼnosini anglatadi. Eng yangi fol kitobi. A. S. Puşkin.

Opera şu nomdagi A. S. Puşkin qissasiga asoslangan. Markazda yoş muhandis German turadi — sirli, irodali va ehtirosli inson. Şuhratparast German boy böliş ğoyasi bilan yaşaydi. Uning uçun faqat ish bor. U zodagonlar yiğinlarida kam qatnaşadi, şarob içmaydi, kartа öynaşni esa undan ham uzoqroq tutadi.

Uning tanişlari — zobit Tomskiy, xuşçaqçaq, qimorboz va isrofgar; boy qimorboz Çekalinskiy hamda knyaz Yeletskiy. Oxirgisi zodagon qiz Liza bilan nikohlangan bölib, töyini kutmoqda.

Yozgi boğda sayr qilayotgan German Tomskiyga gözal qizni körib, unga oşiq bölib qolganini aytadi, ammo his-tuyğularini oşkor qilişga jurʼat etolmaydi.

Bir balda German stol yonida yolğiz ötiradi. Yaqinida döstlari şovqin-suron bilan gaplaşmoqda. Kirib keladi Grafinya — itoatsiz körinişli keksa xonim, Lizaning buvisi. German, Liza, Grafinya va boşqalar tuşunarsiz taşvişga tuşadi. Şu orada Tomskiy grafinyaning Versaldagi sarguzaştlari haqidagi afsonani hikoya qiladi: göyo u oğir ahvolga tuşganida, graf Sen-Jermendan uç karta sirini bilib olgan, bu kartalar omad keltirar ekan. Afsonaga köra, grafinyaning ölimi «olovli, ehtirosli sevgi» bilan kelib, sirni sörab olmoqçi bölgan kişi qölidan bölar ekan.

Momaqaldiroq boşlanadi. German Lizaning «nomaʼlum gözal» ekanini, yaʼni Yeletskiyning fiancéʼsi ekanini bilib, qizni öziniki qilişga qasamyod qiladi.

Keç. Lizaning xonasiga döstlari yiğilgan, ular orasida Polina ham bor. U hamrohlik qilib, bir romans kuylaydi. Bu qöşiq fojia yaqinlaşayotganidan darak beradi. Biroq heç narsa quvonçni xiralaştira olmaydi. Faqat balkon yonida turgan Liza bu suhbatda qatnaşmaydi. Döstlar tarqalgaç, Polina hazil bilan knyazga Lizaning ğamginligidan şikoyat qilişga vaʼda beradi.

Yolğiz qolgan va notaniş odam haqida öylayotgan qiz tunga murojaat qilib, unga «ruhining sirini» aytadi. Tan oliş avjiga çiqqanda Liza kutilmaganda uning özini köradi va dahşat içida çekinadi. Ammo German uni ketmaslikka yalinadi, «yolğiz yoki boşqalar oldida» özini öldirişi bilan qörqitib, pistolet çiqaradi. Liza uning iltijolaridan taʼsirlanib, asta-sekin yumşaydi.

Lekin şu zum içida şovqindan xavotirga tuşgan grafinya paydo böladi. U eşikni oçişni talab qiladi, German esa zörğa yaşirinib ulguradi. Grafinya qizni uxlamayotgani uçun koyiydi va nega balkon yopilmaganini söraydi.

Grafinya yotoq xonadan çiqişi bilan German öz yaşiriniş joyidan çiqadi. Qiz yana ikkilanadi, ammo German uni yengib ötadi va oxir-oqibat hissiyotlarga tölgan Liza unga javob beradi.

Balda German Lizadan grafinyaning xonalari kalitlarini oladi. Tomskiy va döstlari Germanni masxara qilib, unga «Uç karta, uç karta, uç karta» motivini kuylaşadi. German umidsizlikka tuşib, baldan çiqib ketadi.

U grafinyaning qoronği yotoq xonasida kutadi va parda ortiga yaşirinadi. Mana nihoyat ular baldan çarçagan holda qaytib kelişadi, keksa ayol (mezzo-soprano yoki kontralto) deyarli uyquda. Xizmatkorlari uning kiyimlarini yeçişadi, u esa ularni haydab yuboradi. Ammo uyqu kelmaydi, u yoşligidagi portretiga qarab, Parijda qanday raqs tuşib, qöşiq aytganini eslay boşlaydi, bu bilan u hatto madam Pompadur bilan raqobatlaşgan. Fransuzça qöşiqça kuylab, u uxlab qoladi, şu payt uning oldida German paydo böladi va tizzalab turib, uç karta sirini oçişni söraydi, çunki u Lizani şunçalik ehtiros va sadoqat bilan sevadi. Ammo kampir dahşatdan qotib qoladi va jim turib, unga dahşat bilan qaraydi. German umidsizlikka tuşadi, kampirdan heç narsa eşitmasligini tuşunadi. U pistoletni çiqarib, unga nişonga oladi, qiçqiradi va tahdid qiladi, ammo maʼlum bölişiça, kampir şu zahoti yurak xurujidan vafot etgan.

German deyarli aqldan ozgan holatda. Kampir öldi, endi u asl uç kartani bilmaydi. U ketadi.

Keyingi sahnada German öz uyida körinadi. U Lizaning xatini öqiydi, unda qiz keçqurun Qişki kanal yonida ularning munosabatlarini oxirigaça aniqlaşni taklif qiladi. German allaqaçon aqldan ozgan, kampirning dafn marosimini eslaydi, qanday qilib çerkovga kirib, uning ölik yuziga tikilib qarab turganini. Dahşatli momaqaldiroq zarbi uni kartoçka stoli ostiga yaşirinişga majbur qiladi. Unga şabah keladi (filmda bu körsatilmaydi) va qabr ovozi bilan aytadi: «Men senga öz irodamga qarşi keldim. Mana sening boyligingni taşkil qiladigan uç karta: uç, yetti, tuz». German aqldan ozgança bu sözlarni takrorlaydi: «Uç, yetti, tuz».

Fojia yakuniga yaqinlaşmoqda. Liza hayajonlanib German kelişini kutadi. Tun yarim bölay deb qoldi, German hali yöq… Va nihoyat u soat zarbi bilan keladi, soçi tarqalgan, rasmiy kiyimda, közlari aqldan ozgança yonib turadi. Göyo uni sezmayotgandek, u endi omad kelişini, qimorxonaga tezroq yuguriş kerakligini takrorlaydi. U yerda oltin uyumlari yotar, ular faqat menga tegişli! Liza dahşatdan uning yonidan çekinadi, German esa qiçqiradi: «Sen kimsan? Seni tanimayman!» — va yugurib ketadi.

Liza tuşunadiki, bu uning buvisini öldirgan odam va u faqat katta boylik orttirişni xohlagan. U halok böldi, u bilan birga men ham… — şunday deb u suv tomon tuşadi. Yakuniy kadrda kanal qora suvida Lizaning oq gazli şarfi körinadi.

Zodagonlar yiğinida şodlik avj oladi, Tomskiy kulgi ostida erkin qöşiqlar kuylaydi. Içkariga German bostirib kirib, mehmonlarni hayratga soladi. U öynamoqçi böladi, bu hammani hayron qoldiradi — Çekalinskiy işonçsiz ravişda hazil qilişga urinadi va uzoq rözadan çiqqani bilan uni tabriklaydi. Maʼlum böladiki, German barça jamğarmasini olib kelgan va kartaga qöymoqda. Bu juda katta pul, va faqat Yeletskiy raqibiga nafratdan qaynab, çaqiruvni qabul qiladi. Çekalinskiy kartalarni tarqatadi. German maşhur ariozo kuylaydi: «Hayotimiz nima? Öyin!» va uç kartaga yutadi. Ammo Yeletskiy burçak bilan yurib, keyingi öyinda hammasini qaytarib olişni vaʼda qiladi. German yetti kartaga yutadi. Yeletskiy döstidan sekundant bölişni söraydi — agar German uçinçi marta ham yutsa, u bilan duelga çiqadi. German kartani tortib oladi, zafar bilan — u bu tuz kartasi deb öylaydi. Lekin bu pikovaya dama! Grafinya uni yomon hazil bilan aldabdi, u hammasini yutqazdi.

Şu zum u oldida yovuz kampirni körgandek böladi va qiçqiradi: unga yana nima kerak? Uning hayotimi? U pistoletni oladi va kökragiga öq uzadi.

Ölimdan oldin uning ongi tiniqlaşadi, oldida xor bölgan Lizani köradi va undan keçirim söraydi. U bархат gilamni mahkam uşlab yiqiladi, uning ortidan oltin va banknotlar bilan töla katta laganni ham tortib ketadi.