The Red Shoes

Moira Şearer — Viki Peyj

Marius Goring — Julian Craster

Anton Walbrook — Boris Lermontov

Leonid Massine — Grişa Lyubov

Robert Helpmann — Ivan Boleslavskiy

Albert Bassermann — Sergey Ratov

Ludmilla Tçerina — Irina Boronskaya

Esmond Knight — Livingston «Livi» Montan

Pressburger 1934-yilda öşa davrning eng nufuzli britaniyalik kino arbobi Alexander Korda iltimosiga binoan «Qizil etiklar» ssenariysini ustida işlay boşlagan. Ular buyuk Nijinskiyning ruhiy buziliş tarixini ekranga olib çiqişni rejalaştirgan edilar, uning şaxsiy hayotini hukmron Dyagilev nazorat qilişga urinardi. Korda boş ayol rolini öz xotini Merle Oberonga bermoqçi edi. Nijinskiy rolini esa teatrda va Dyagilevning yotoqxonasida uning örnini egallagan Leonid Massine ijro etişi kutilgan edi.

Ikkinçi jahon uruşining boşlanişi, mablağ yetişmasligi va Kordaning Oberon bilan ajraşişi tufayli loyiha töxtatildi. Uruşdan keyin Pressburger Kordadan barça huquqlarni sotib oldi va yangi ssenariy yozdi. U Jorj Dyumurening viktoriyan davri bestselleri ruhida, sehrgar-gipnotizyor Svengali va uning irodasiga böysunuvçi qöşiqçi Trilbi haqida (şu nomli romanning qahramonlari) yozilgan edi.

Powellning sözlariga köra, Lermontov rolига içida şaytoniy tomiri bor, rolini ham hissiyot bilan, ham işonarli ijro eta oladigan gomoseksual aktyor kerak edi. Rejissyorlar uçun bunday aktyor taniş edi — ularning «omad ramzi» hisoblangan avstriyalik Anton Walbrook edi. Dave Kerning fikriça, Walbrook britaniyalik tandem filmlarining köpçiligida uçraydigan yovuz sehrgar-şaman obrazini eng kuçli tarzda gavdalantirgan.

Suratga olişning katta qismi Fransiyaning Lazurli sohilida (xususan, Leopold villasida) ötkazildi. Filmning örtasiga kiritilgan «Qizil etiklar» baletini Powell va Pressburger özlarining eng yaxşi yutuği deb hisoblar va qimmat turadigan badiiy effektlarni ayamadi. Biroq suratga olişni moliyalaştirgan Arthur Rank boşçiligidagi Pinewood studiyasi smetadan oşib ketgan xarajatlardan xavotirga tuşdi hamda filmning prokatdagi istiqboliga juda şubha bilan qaradi.

Britaniya tomoşabinlari filmga katta eʼtibor bermadi, kino tanqidçilari esa uni butunlay haqiqatdan uzilgan narsa sifatida qattiq tanqid qilişdi. Biroq Amerikada «Qizil etiklar» chin dildan qabul qilindi. Nyu-Yorkning baʼzi kinoteatrlari filmni deyarli ikki yil davomida prokatdan olib taşlamadi. Film uruş va depressiya oğirliklaridan çarçagan köplab oddiy amerikaliklarga klassik baletning uzoq va rang-barang dunyosini ilk bor oçib berdi. Powellning eslaşiça, badavlat amerikalik ayollar öz qizlarini «yuksak sanʼat»ga qiziqtiriş uçun ularga filmni körsatişni öz burçlari deb hisoblaşgan.

Vesternlar va noirlar kabi ommaviy kino mahsulotlari fonida film Yevropadan kelgan «haqiqiy sanʼat» nafasi sifatida qabul qilindi va bu sanʼat öşa yillarda maşhur bölgan italyan neorealizmi bilan deyarli aloqasi yöq edi. Massine tomonidan öylab tuzilgan raqs qismi mise en abyme texnikasida nafaqat barça qahramonlarning taqdirlarini bir-biriga boğlab turardi, balki boş qahramonning ongsizligiga ham nazar taşlaşga urinardi. Musiqa, raqs va original badiiy yeçim kino ekranida Stravinskiyning «Bahor muqaddasi»ga qiyoslangan marosimiy-tuşsimon harakatda birlaşgan edi.

Nyu-Yorkdagi muvaffaqiyatdan ilhomlangan Universal studiyasi 1951-yilda «Qizil etiklar»ni butun mamlakat böylab prokatga çiqardi. Powell va Pressburger filmi «Oskar»ga 5 ta nominatsiyada (şu jumladan «eng yaxşi film» nominatsiyasida) nomzod böldi va ikkitasida ğolib çiqdi. Deyarli 40 yil davomida heç bir britaniyalik film AQŞdagi kassa tuşumi böyiça «Qizil etiklar»ga teng kela olmadi. Balet ixlosmandlari orasida bu surat kultga aylandi. Ikki okean ortidagi bohemiya Lermontovga taqlid qilib, hatto bulutli havoda ham qora közoynak taqadigan böldi (xuddi «Şirin hayot»dagi Mastroyanni qahramoni kabi).

«Qizil etiklar»ning Amerika kinomyuzikli rivojiga taʼsiri inqilobiy deb ataladi. «Parijdagi amerikalik»ni suratga olişdan oldin Gene Kelly öz kino guruhini Viki Peyj haqidagi filmni 15 marta körişga majbur qilgan. Şundan söng Gollivud myuzikllariga yarim mavhum xususiyatga ega uzoq raqs sahnalari modasi kirib keldi (klassik misol — «Yomğirda kuylayotganlar»ning finalida). «Qizil etiklar»ga köplab işoralar 1975-yilda Broadwayda sahnalaştirilgan «Corps de Ballet» myuzikllida ham bor.

2008-yilda Britaniya kino instituti Martin Scorsese homiyligida «Qizil etiklar»ni puxta va qimmat turadigan restavratsiya qildi. Restavratsiyalangan versiyaning premyerasi 2009-yilgi Kann kinofestivalida bölib ötdi. DVD versiyasini Criterion kompaniyasi tayyorladi. Scorsese «Poyabzallar»ni kinoda rangdan foydalanişning eng yaxşi namunalaridan biri deb ataydi va uni özining sevimli filmlari qatoriga kiritadi. U «Qizil etiklar» bilan «Ğazabli hökiz» örtasida birinçi qaraşda kutilmagan öxşaşlik köradi: ikkala film ham öz kasbiga sadoqat va kasbning boş qahramon şaxsini qanday özgartirişi haqida. Rejissyorni britaniyalik textnicolorning xiraligi va u uçun xos bölgan ranglarning tabiiy emasligi ayniqsa hayratga soladi: «Közlar atrofidagi ajoyib grim va öşa qizil, qizil pomada… bu juda oçiq-oydin!» Gollivudda filmning boşqa maşhur muxlislari — Brian De Palma va Frensis Ford Kopola.

«Sanʼatning usta va aktyorlarga vayron qiluvçi taʼsiri haqidagi jozibali allegoriya, ular öz his-tuyğularini bostirib, irodalarini rejissyorning irodasiga böysundirişlari kerak (va bunda jinsiy maʼno bor) — bu allegoriya ruhiy buziliş yoki şaytoniy egallaşni tasvirlaşga aylanadi» (Peter Bradşaw, The Guardian).

«Impressionistlar sanʼatini ekspressionistlar kinosi bilan aralaştirib, kino va teatr, tana va kamera, haqiqat va tuş örtasidagi farqlarni yöqotib, klassiklar va avangardistlardan bir xil darajada qarz olib, filmning markazidagi balet mutlaq, beparvo transsendentlik ketma-ketligini ifodalaydi» (TimeOut).

«Bu tomoşabinning xayolining qoronğu tubiga kirib boradigan film — navbat bilan xavfli, maftunkor, bemaʼni, ötli va qörqinçli. Qizil tufelkalar ayollik ijodkorligi va jinsiyligining munğayiş timsollari bilan tölib-toşgan (hayz köriş, defloratsiya)» (Charlotte Higgins, The Guardian).