The Rules of the Game

Nora Gregor — Christine de La Çesnaye

Paulette Dubost — Lisette, xizmatkor

Marcel Dalio — Robert de La Çesnaye

Roland Toutain — André Jurieux

Jean Renoir — Octave

Mila Parély — Geneviève de Marras

Anna Mayan — Jacqueline, Christineʼning jiyani

Julien Carette — Marceau, brakonyer

Gaston Modot — Edouard Sçumaçer, örmonçi

Pierre Magnier — general

«Insон-hayvon» filmini tugatgaç, Renoir naturalizmdan voz keçib, klassikroq va sheʼriyroq loyiha ustida işlaşni xohladi. Ilhom manbai Pierre de Marivaux va Alfred de Musset asarlari böldi. Ularni qayta öqib, Renoir nasr bilan sheʼr örtasida öz uslubini topdi.

Tomoşabinlarning birinçi ğazabli reaksiyasidan keyin prokatçilar Renoirdan filmni tubdan qayta işlaşni talab qilişdi. Premyeradan söng filmning dastlabki davomiyligi (94 daqiqa) 81 daqiqagaça qisqartirildi. Renoir özi ijro etgan Octave roli qisqartirildi, şu jumladan uning oxirida Christine bilan qisqa maşğulotlari ham kesildi, bu esa «ikkinçi finali» haqidagi afsonaga sabab böldi.

Bulonda ittifoqçilarning bombardimonlaridan birida filmning asl negativi halok böldi. Köpçilik film töliq versiyasi butunlay yöqolgan deb işondi. Ammo uruşdan keyin negativning parçalari topildi va sabr-toqat bilan tiklaş ishi olib borildi. 1959-yilda Renoirning kömagi va roziligi bilan filmning 106 daqiqali töliq versiyasi tiklandi. Faqat bitta sahna topilmadi — Lisetteʼning xizmatkorlar ishi haqidagi suhbati, ammo bu sahna qisqa edi va Renoirning sözlariga köra, syujet uçun ahamiyatsiz edi. Filmga bölgan qaraşlarning buriliş nuqtasi 1965-yilda keladi: «Buyuk klassik filmlar jamiyati» (Société des Grands Films Classiques) saʼy-harakatlari bilan ekranlarga 3000 metr (110 daqiqa) uzunlikdagi eng töliq versiya çiqdi. Bu versiya 1958–1959-yillarda 1946-yilda topilgan ança uzun nusxa, saqlanib qolgan katta dublyaj zaxirasi va kesilgan sahnalar asosida tiklangan edi (restavratorlar Renoirning özining maslahatlariga quloq solişgan). Yangi versiyada film nihoyat muvaffaqiyat qozondi.

Dastlab film Fransiya yuqori jamiyatini satira qilgani uçun qoralandi. Parij tomoşabinlari premyerani masxara qilişdi, çunki filmda yuqori jamiyat vakillari injiq, öz xohişlariga böysunuvçi, öz harakatlarining oqibatlarini deyarli öylamaydigan qilib körsatilgan edi.

Fransiya hukumati, keyin esa Viçi hukumati filmni «demoralizatsiya qiluvçi» deb barça kinoteatrlarda namoyiş etişni taqiqladi. John Cobal sözlariga köra, «şovinist fransuz tomoşabinlari yahudiy ota-onali va nemis xotinli fransuz aristokratlari haqidagi fikrga toqat qila olmadi. <…> Filmni namoyiş etilayotgan kinoteatrni yoqişga urinişgan. Oxir-oqibat uni taqiqlaşdi. Natsistlar taqiqni qöllab-quvvatladi». Renoir filmni qabul qilinişidan juda qattiq xafa böldi. Baʼzilar taşqi omillarni ayblaydi: masalan, film ekranlarga keç çiqqan va premyera uruşdan oldin bölib ötgan.

Uruş tugagaç, filmga bölgan baho qayta körib çiqildi. André Bazin taʼkidlaganidek, «uzoq vaqt davomida tuşunilmaslik nafaqat syujetning öziga xosligi va tomoşabinning psixologik inertsiyasi, balki… filmning kompozitsiyasi bilan ham izohlanadi, u faqat diqqatli tomoşabinga asta-sekin oçiladi». Bazinning özi «Qoidalar öyini»ni töğridan-töğri şoheser deb atagan va buni quyidagiça izohlagan:

Rejissyor bu yerda dramaturgik tuzilmalarsiz ham yaxşi ish köradi: film — bu aks sado, işoralar, moslaşuvlar, turli mavzular karuseli, bunda haqiqat va axloqiy ğoya maʼnoni va ritmni, ohang va kuyni buzmasdan bir-biriga javob beradi; şu bilan birga film ajoyib qurilgan, bitta kadr ham keraksiz yoki örinsiz emas. Bu asarni qayta köriş kerak, xuddi simfoniyani yana tinglagandek yoki rassom suratining oldida öylagandek, çunki har gal uning içki garmoniyasini yaxşiroq sezasan.

Hatto 1950-yillarda ham yirik kino tarixçilari filmni gapirganda unga nisbatan kinoya qilişga özlarini ruxsat berişgan. Jacques Louxel filmning tavsifida ularning fikrlarini keltiradi: «Bardèçe uni “ğalati aralaşma” deb ataydi, Sadoul — “boğlanmagan”, “notekis asar”, Charles Ford esa “ança asossiz şuhrat” haqida gapiradi». Kino tanqidçisi va nazariyotçisi Georges Çarensol yozgan: «“Qoidalar öyini” filmi uruş arafasida suratga olingan va agar kimdir uni tiriltiriş haqida nохuş fikrga kelmaganida, bugun butunlay unutilgan bölardi».

Britaniyaning Sight & Sound jurnali har ön yilda bir marta, 1952-yildan boşlab çop etadigan, dunyo kinosidagi eng muhim önta film reytingida — dunyoning turli mamlakatlaridan yuzdan ortiq kinoşunos va (1992-yildan) rejissyorlarning fikriga asoslangan röyxatda «Qoidalar öyini» har safar iştirok etgan yagona film bölib qoldi, ikkinçi (uç marta) dan öninçi öringaça joy egallagan. Uni öz röyxatlarida birinçi öringa, masalan, kinoşunoslar Nick Roddick, Paul Schrader va rejissyor Bertrand Tavernier qöyişgan. 1966-yilda «Qoidalar öyini»ga Daniya «Bodil» mukofotining «Eng yaxşi Yevropa filmi» nominatsiyasi berildi.

Renoirning stilistik vorisi deb atalgan va uning ijodiga «Gosford Park» filmida hurmat bildirgan Robert Altman filmga qoyil qolib: «“Qoidalar öyini” menga öyin qoidalarini örgatdi», deb aytgan. Bernardo Bertolucci esa: «Eng sevimli rejissyorim Renoir, u men uçun hammasi — ham ota, ham ona, mening birinçi filmim esa — “Qoidalar öyini”», degan.

Rus kino tanqidçisi Sergey Dobrotvorskiy filmni «melanxolik vodevil» deb ataб, 1994-yilda yozgan: «Chaplin özining ijroçilik gullagan davrida faqat şunday nozik inson fojiakomediyasini yarata olardi. Ammo u niqob şartliligi bilan ish körgan. Jan Renoir esa butunlay haqiqatga sodiq qoldi».

«Qoidalar öyini» çuqur fokus qöllanişi bilan maşhur: old va orqa planda sodir bölayotgan voqealar teng ahamiyatga ega. 1954-yilda Jacques Rivette va François Truffaut bilan suhbatda Renoir şunday degan: «Ssenariy ustida işlaş meni yönalişni özgartirişga, ehtimol naturalizmdan butunlay voz keçib, klassikroq, sheʼriyroq janrni topişga undadi». Renoir ssenariyni bir neça marta qayta yozgan, köpinça aktyorlar bilan özaro taʼsir natijasida va kutilmagan reaksiyalarni kuzatib, boşlanğiç ğoyalaridan butunlay voz keçgan. Rejissyor sifatida u «personajlar öz nazariyalariga hayotda moslaşişi, şu bilan birga bizni nazariya qilişga imkon bermaydigan köplab hayotiy tösiqlarga duç kelişi» uçun intilgan.

Hind kinosining klassigi Satyajit Ray «Renoir Kalkuttada» (1949) maqolasida fransuz rejissyori çuqur fokusni qöllaşda kaşfiyotçi bölganini yozgan: «Bu usul şu paytda paydo böldiki, Renoir nizoning mohiyati bir kadrda turli çuqurlik darajalarida bir vaqtning özida keçadigan turli xil harakatlarni talab qilişini payqadi. Bu xil harakatlarga teng hissiy ifoda berişning yagona imkoniyati — öşa davr operatorlari павильон suratga olişda erişganidan köra köproq çuqurlikka erişiş uçun fokusni kengaytiriş edi».

Filmning uslubi köplab kino rejissyorlariga taʼsir körsatdi. Masalan, Robert Altmanning «Gosford Park» filmi «Qoidalar öyini»ning köplab syujet çiziqlarini takrorlaydi (qişloqdagi aristokratlar, aristokratlar va ularning xizmatkorlari, qotillik) va ularga hurmat yuzasidan töğridan-töğri murojaat qiladi — ov sahnasida xizmatkorlardan boşqa heç kim harakat qilmaydi.