The Secret of NIMH

Mrs. Brisby — hikoyaning qahramoni. U dala siçqonçasi bölib, eri Jonathan Brisby yaqinda izsiz yöqolgan. Ğam-alamga botgan bölsa-da, u tört farzandiga ğamxörlik qiliş kuçini topadi. Filmning boşida farzandlaridan biri Timothy kasal bölib qolganini köramiz. Uning ahvoli yomonlaşadi va janob Ages taşxis qöyadi — zotiljam. Mrs. Brisby taşvişga tuşadi, çunki Timothy juda noqulay vaqtda kasal böldi — «köçiş kuni» yetib keldi. Yer egasi qiş tugagaç, yerni haydamoqçi. Mrs. Brisby oilasi yangi joyga köçişi kerakligini tuşunadi, aks holda plug ostida halok böliş xavfi bor, Timothy esa bunday holatda köçiriş juda xavfli. Nima qilişni bilmay, u Katta Boyquş deb ataladigan sirli hayvonning oldiga boradi, bu hayvon unga NIMH kalamuşlariga murojaat qilişni maslahat beradi.

Mrs. Brisby hali kalamuşlar uning eri xizmatlarini çuqur hurmat qilişini va unga yordam berişga majburligini bilmaydi. U nafaqat Timothy va boşqa farzandlarini qutqariş, balki özini va yaqinda halok bölgan erini yaxşiroq anglaş uçun xavfli safarga çiqadi.

Mrs. Brisby köpçilikka yoqqan qahramon bölib, yaxşilik va mehribonlik ramzi hisoblanadi. Garçi kitobdagi qahramon (Mrs. Frisby) bilan soliştirganda, filmda Brisby hissiyotlarga ança beriluvçan qilib körsatilgan. U doimo his-tuyğularini oçiq ifodalaydi, lekin jiddiy sinovlarga duç kelganda juda jasoratli körinadi.

Martin — Brisbylarning eng katta öğli va tört farzandning ikkinçisi. Martinning xarakteri isyonkor, qisman hatto vayronkor va dadil, garçi asosan mehribon va ğamxör bölsa ham. U yoşiga nisbatan biroz semiz, qulay, tor kök futbolka kiygan. Martin obrazi multfilmda kitobdagi obrazdan sezilarli darajada farq qiladi: adabiy manbada Martin tarbiyali, garçi biroz ehtiyotsiz bölsa-da. Farq, masalan, animatsion analog baqirib-çaqirib sökinganida (Auntie Şrew bilan janjali) va biroz urişganida sezilarli böladi. Birinçi filmda uning yoshi töqqiz.

Taxminlarga köra, Don Bluth filmning sönggi kadrlarida bu yoş siçqonning sirli taqdiriga pardani oçgan — aslida, bu kattaroq yoşdagi Martin bölişi mumkin. Bu siçqonning ilohiy roli kult uçun abadiy sir bölib qoladi. Martin, ehtimol, muxlislar yaratgan muqobil hikoyalar soni böyiça Brisby farzandlari orasida ikkinçi örinda turadi. Bu jihatdan u faqat Timothyʼdan keyin turadi.

Teresa — Brisbylarning eng katta qizi va tört farzandning eng kattasi. Teresa Martinning mutlaq qarama-qarşisi: sokin, tarbiyali va juda masʼuliyatli. Teresa onasi bilan qaraşlari, fikrlaş tarzi va xulq-atvorida eng katta öxşaşlikka ega. Teresaning şaxsida dadil tomoni ham sezilib turadi, lekin u özini nazorat qila oladi va bu unga ehtiyotsiz kiçik ukasi Martinga qaraganda yaxşiroq çiqadi. Birinçi filmda uning yoshi ön bir.

Teresani oddiy köylagi va boşidagi katta puşti kapalagidan taniş mumkin. Mrs. Brisby yöq paytida xöjalikni u boşqaradi, Martin noroziligiga qaramay — çunki rasman u «uyning asosiy erkagi» hisoblanadi (heç bölmasa, özi şunday öylaydi). Umuman olganda, Teresa ham masʼuliyatli, yetuk va katta yoşli taassurot qoldiradi.

Timothy — syujet atrofida aylanadigan şaxs. U Brisbylarning kenja öğli va tuğilgan uç farzandning uçinçisi. Syujetga köra, Timothy zotiljam bilan oğrigan va vaqtining köp qismini töşakda ötkazadi. U juda kiçkina va ozğin — şuningdek, bunday yoşida örgimçak çaqişi oqibatlari sababli. Bularning hammasi uning jismoniy ösişi va soğliğida aks etadi. Birinçi filmda uning yoshi yetti.

Timothy uzluksiz hayot uçun kuraşni ramziy qiladi. Biz uni faqat qisqa parçalarda köramiz, u butun vaqtini töşakda ötkazadi. Şunga qaramay, kitobda Timothyning dialoglari mazmunliroq. Kitobda u barça bolalar orasida eng qobiliyatli va intellektual rivojlangan qilib tasvirlangan. Personajning ramziy jihatdan nisbatan kam işlanganligi filmning eng zaif xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Uning taqdiri muxlislar tomonidan film va kitobda eng faol muhokama qilinadi va talqin etiladi. U, ehtimol, muxlislar fantaziyasidagi eng maşhur bola. Kitob syujeti va film syujetiga asoslangan barça keyingi hikoyalarda u asosiy rollarni öynaydi.

Cynthia — eng kenja bola, Mrs. Brisbyning qizi. U tört farzanddan eng ğayrioddiysi körinadi — uning qaymoqsimon sariq junli tanasi va zumrad rangli kamari bor. Cynthia yoshi kiçik bölişiga qaramay, boşqa bolalardan keskin ajralib turadi. Birinçi filmda uning yoshi tört.

Kitobda Cynthia yengil fikrli, «bu dunyoniki emas» bola sifatida tasvirlangan: «Hammasidan bir oz — ham zehnli, ham raqsga juda ruju qöyadigan».

Jeremy — yaxşi niyatli, ammo ğijjakdan, qisman zararli qarğa bölib, Mrs. Brisbyga uning sayohatlarida hamrohlik qiladi. U özini ayollar sevimlisi deb biladi va özining beqiyos va jozibali ekaniga işonadi. Haqiqatda Jeremy töxtovsiz va tinmay gapiradi, doimo norozi va nimadandir taşvişli körinadi. Şunga qaramay, u juda halol va Mrs. Brisbyga yordam berişni samimiy istaydi. Baʼzan Jeremy Mrs. Brisby uçun yukka aylanadi, lekin baʼzan u foydali yordamçiga aylanadi. Mrs. Brisby köpinça Jeremyni biror narsa bilan band qilişga, uni boşqa narsaga çalğitişga töğri keladi, şunda u öz izlanişlarini tinç davom ettira oladi. Kitobda Jeremy ança tuşunuvçan va sokin.

Mr. Ages — qari siçqon-mexanik, Mrs. Brisby va uning bolalari yaşaydigan dala bilan bir xil dalada taşlab ketilgan yançiş maşinasida yaşaydi. U tanho odam bölib, odob qoidalarini bilmaydi — boşqalarga nisbatan sabab bölsa ham, bölmasa ham, juda tez-tez qöpol muomala qiladi. U odamovi körinsa ham, boşqalarga, ayniqsa Brisbylar oilasiga ğamxörlik qilişga samimiy intiladi. U nafaqat texnik könikmalarga ega, balki botanik, tabib va alximik ham; şifokor sifatida u dalada yaşovçi köplab hayvonlarga yordam beradi, ilğor davolaş usullari bilan ularning kasalliklarini davolaydi. Keyinroq maʼlum bölişiça, janob Ages aslida kalamuşlar va Jonathan Brisby bilan birga Milliy Ruhiy Salomatlik Instituti (NIMH) dan qoçgan. Janob Ages va Jonathan kalamuşlarga öxşab, intellektual qobiliyatni oşiriş tajribalarining obʼektlari bölgan. Tajribalar davomida ularga kalamuşlarga qilingan işlarning hammasi qilingan va nomaʼlum sabablarga köra, boşida ança past bölgan siçqonlarning intellekti keskin oşgan. Faqat Jonathan va janob Ages tufayli qoçiş muvaffaqiyatli bölgan.

Janob Ages kalamuşlar bilan yaşaşni xohlamaydi, lekin ularni eslaydi va baʼzan ularni ziyorat qiladi. U köpinça fermer muşugi Dragonni uyquga yuboradi, uning ovqat idişiga uyqu dorisi solib qöyadi — natijada muşuk kun böyi uxlaydi va siçqonlarning xavfsiz harakatlanişini taʼminlaydi. Janob Ages Nicodemusning ölimidan ruhan tuşkun, va Nicodemus yoki Jonathanday sodiq döst topa olmasligini öylaydi. Janob Ages Tikanlar vodiysiga kalamuşlar bilan birga ketganida nima bölişi nomaʼlum. Kitobda janob Ages yuksak printsip va axloq egasi. Filmda u asosan şunga öxşaş rolni bajaradi.

Justin — NIMH kalamuşi, intellekti tajribalar natijasida ösgaç, bu ilmiy-tadqiqot markazidan qoçgan kalamuşlarning yaşirin jamiyati aʼzosi. Justin kalamuşlarni qöriqlaydigan otryadning kapitani. U juda xuşmuomala va odobli bölib, uni jozibali şaxsga aylantiradi. Justin kalamuşlar rahbari Nicodemusning öng qöli, ilgari esa Mrs. Brisbyning eriga yordam bergan — şuning uçun u çuqur hamdardlik bildiradi va butun film davomida unga yordam berişga harakat qiladi.

Umuman olganda, adabiy Justinning şaxsi çizilgan Justinning şaxsi bilan bir xil, ammo filmdagi bu personajning taqdiri kitobdagi prototipning taqdiridan keskin farq qiladi. Kitob oxirida Justin NIMH kalamuşlarini qutqariş uçun özini qurbon qiladi va çalğitiş harakatini amalga oşiradi. Film syujetiga köra esa u nafaqat tirik qoladi, balki ğazablangan Jennerga qiliç bilan jang qiladi (kitobda bunday duel yöq). Jangdan keyin Justin NIMH kalamuşlarining yetakçisiga aylanadi va uning rahbarligida kalamuşlar yangi xavfsiz joyda hayotni boşlaş uçun Tikanlar vodiysiga ketadi. Filmda Justin va Mrs. Brisby örtasida yaqin munosabatlar paydo bölişi körsatilgan, lekin keyinçalik maʼlum bölişiça, ularning muhabbatidan heç narsa çiqmagan.

Nicodemus — NIMH kalamuşlarining yetakçisi. Filmda Nicodemus sehrgar va başoratçi qari sifatida körsatilgan, u har qanday boşqa kalamuşdan katta. Şunga qaramay, kitobga köra Nicodemus unçalik qari emas, u bizga ança kuçli personaj sifatida körinadi, uning tajribali yetakçi sifatidagi öziga xos jozibasini köz yöqotgan qismini yopib turadigan boğiç beradi. Umuman olganda, kitob va multfilm personajlarida Nicodemus bir xil rolni öynaydi — Mrs. Brisby uçun donişmand ustoz bölib. Nicodemus Mrs. Brisbyga NIMH kalamuşlarining tarixini aytib beradi va uning erining muhim rolini oçib beradi — Jonathan va janob Agesning intellektual qobiliyatlari tufayli qoçiş muvaffaqiyatli böldi, va uning barça farzandlari yuqori intellekt darajasini meros qilib oldi.

Albatta, qoçişda köp siçqonlar iştirok etgan, lekin ularning deyarli hammasi NIMHdan dadil qoçiş paytida ularni sörib olgan ventilyator parraklari ostida halok bölgan. Faqat Jonathan erkin hayotga yöl tösib turgan lyukni oça olgan va öşandan beri kalamuşlar unga va uning oilasiga çuqur minnatdor. Nicodemus Mrs. Brisbyning harakatlarini yaşirinça kuzatadi, Timothyning kasalligi tufayli oilaning umidsiz ahvolini köradi. U tuşunadi: faqat barça mavjud vositalarni işga solib, barça kalamuşlarning kuçini va qobiliyatlarini birlaştirib, ularning oilasiga yordam beriş mumkin. Bu yerda kitob va film örtasida yana bir farq paydo böladi: kitobda bu reja muvaffaqiyatli böladi, filmda esa Jenner sabotaj va baxtsiz hodisa uyuştiradi, natijada Nicodemus halok böladi. Şundan oldin Nicodemus Mrs. Brisbyga qizil nur soçadigan sirli taska beradi. Ehtimol, bu Jonathanning topilmalaridan biridir, ammo filmda bu borada yakuniy javob yöq.

Nicodemus köp kalamuşlarni birlaştirib, ularni Tikanlar vodiysi deb ataladigan yovvoyi joylarga olib ketişni orzu qilgan — bu kalamuşlarga özini özi taʼminlab yaşaş imkonini beradi (bundan oldin kalamuşlar yaşaş uçun zarur bölgan barça vositalarni, jumladan elektrni odamlardan olgan). Nicodemus kalamuşlar, özlari ança rivojlangan va aqlli mavjudotlarga aylanganlar, odamga boğliq bölmay mustaqil yaşay olişini tuşungan. Jenner bunga rozi emas: boşqa baʼzi kalamuşlar kabi u ham ularning hayoti şunday yaxşi ekanini va kalamuşlarning hozirgi holati hammaga töğri kelişini öylaydi. Şunga qaramay, Nicodemus ölimidan keyin Justin rahbarlikni öz zimmasiga oladi va kalamuşlarning Tikanlar vodiysiga köçişiga boşçilik qiladi — ular NIMH kalamuşlarni öldirişga ulgurmasdan jönab ketadi.

Jenner — syujetdagi asosiy yovuz qahramon, garçi faqat hikoyaning örtasida paydo bölsa ham. Ehtimol, Jenner personajlari kitob va filmda boşqalardan köproq farq qiladi — kitobda Jenner deyarli körinmaydi va yovuz emas. Albatta, u Nicodemusning yangi joyga köçiş qaroriga qarşi çiqdi va yaşab qolişning eng yaxşi yöli şaharga qaytiş, u yerda möl resurslar borligiga işondi. Bu ikkilaniş kalamuşlarni ikki lagerga böldi, lekin köproq tarafdorlar Nicodemusniki edi. Jenner va uning tarafdorlari NIMHda tutilib yöq qilinişi mumkin edi — bunday voqealar rivoji kitobning norasmiy davomlarida tasvirlanadi.

Jenner filmda kitobga mutlaqo zid tarzda, personaji ança qayta işlangan holda ifodalangan. Kitobda körsatilganidek, şahardagi boşqa qoçgan kalamuşlar bilan qoliş örniga, filmda Jenner ular bilan birga puşti buta tagida boşpana topadi va kalamuşlar jamiyatining taniqli aʼzosiga aylanadi. Jenner Nicodemusning rejasiga qatʼiyan qarşi, unga köra puşti butani tark etib, nomaʼlum joylar — Tikanlar vodiysi tomon yöl oliş kerak. Puşti buta ostida yaşovçi kalamuşlarda elektr bor — ular uni fermerdan öğirlab, özlarini energiya bilan taʼminlaydi. Nicodemus esa işonadi: agar kalamuşlar rivojlanişni va omon qolişni istasa, öz energiyasini işlab çiqarişni boşlaşi va yanada yakkalangan joylarga ketişi kerak.

Jenner bularning hammasini bemaʼnilik deb hisoblaydi va dösti Sullivan bilan birga Nicodemusni öldirişni rejalaştiradi. Jenner Sullivanning qotillik qila olmasligini köradi, şuning uçun u özi blok tizimidagi arqonni kesadi — bu Mrs. Brisbyning uyini xavfsiz joyga köçiradi. Uy yiqilib tuşadi va töğridan-töğri kalamuşlar yetakçisi ustiga tuşib, uni öldiradi. Jenner qilgan işidan mamnun, lekin şu paytda uning eʼtiborli nigohi Mrs. Brisbyning tumori ustiga tuşadi — şuning uçun u ğazablanadi (körinib turibdiki, bu tumor uning uçun katta ahamiyatga ega). U Mrs. Brisbyga hujum qilmoqçi böladi, lekin Justin himoyaga turib, Jennerni duelga çorlaydi. Sullivan Justinga yordam berişga harakat qiladi, lekin Jenner uni oğir yaralaydi. Jang davomida Jenner Justinga Nicodemusning ölimi baxtsiz hodisa emasligini aytadi. Uzoq jangdan keyin Justin Jennerni yaralaydi, lekin öldirmaydi. Jenner baland qoyaga çiqib, yana qiliçini olib, Justinga hujum qiladi. Justinni Jennerning panjalari öldirişi mumkin, lekin zörğa tirik qolgan Sullivan xanjarni olib, yovuzga otadi — xanjar Jennerning orqasiga sançiladi, u ğazabdan kişnab, baland qoyadan yiqilib, halok böladi.

Auntie Şrew (rus. Тётушка Землеройка, ovoz bergan Hermione Baddeley) — Brisbylar qöşnilaridan biri, Mrs. Brisby ishi bilan ketganida tört bolaga qaraşadi. U hamma narsada qatʼiy qoidalarga amal qilişga intiladi va bu unga yaxşi çiqadi — u filmda ham, kitobda ham Mrs. Brisbyning plug ostida halok bölişidan qutulişiga yordam beradi. U Brisbylar oilasi qiyin ahvolda ekanini köradi va ularga iloji boriça köproq yordam berişga harakat qiladi. Albatta, u bolalar bilan juda qiyinçilik tortadi, ayniqsa Martin bilan, u Şrew bilan doimo ziddiyatga kirişişga harakat qiladi. U kalamuşlardan qörqadi va ularni yomon köradi.

Sullivan — semiz kalamuş, Jennerning dösti. Sullivan kalamuşlarning oliy kengaşi aʼzosi va elitaga mansub. Şunga qaramay, oxir-oqibat u mehribon ekani maʼlum böladi. U zaif qilib tasvirlangan, Jennerning taʼsiriga oson beriladi, Jenner uni Nicodemusni öldirişga yordam berişga köndiradi. Sullivan qotillik qila olmasligini yaxşi biladi, şuning uçun Jenner uyni köçiriş operatsiyasini şaxsan sabotaj qiladi va Nicodemusni öldiradi. Sullivan özini aybdor his qiladi va öz hayoti evaziga Justinga Jennerni yengişga yordam beradi. Qarşilikning hal qiluvçi lahzasida Sullivan sönggi kuçini töplab piçoq otadi, u Justinni öldirişdan oldin Jennerni teşib ötadi. Filmga nisbatan, kitobdagi uning roli unçalik muhim emas.

Brutus — kalamuşlar koloniyasiga kiriş joyini qöriqlaydigan, puşti buta ostida yaşiringan ulkan va juda qörqinçli kalamuş. U juda ehtiyotkor va buzğunçilarga şafqatsiz. Filmda uning şaxsiy fazilatlari oçilmagan. Uning asosiy sahnasi — ğazabli quvğin, bunda u Mrs. Brisbyni tuşuntirişlarini ham eşitmasdan haydab çiqarişga harakat qiladi. Uning ulkan böyli, yorqin yonayotgan közli, elektr nayzasi bilan qurollangan qoronği qiyofasi qörqituvçi taassurot qoldiradi. Filmda u dahşatli körinadi, lekin aslida uning yonidan ötiş juda oson — buni janob Agesning kutilmagan paydo bölişidan keyin tuşuniş mumkin: u köndirişga vaqt sarflamaydi, tezda Mrs. Brisbyni koloniyaga olib kiradi. Kitobda Brutus faqat tasvirlarda uçraydi; u ikkinçi darajali personaj, bu filmdagi personajga nisbatan aytib bölmaydi. Lekin filmda ham, kitobda ham u oddiy, ibtidoiy kalamuş — avval harakat qiladi, keyin öylaydi.

Jonathan Brisby (ingl. Jonathan Brisby) filmda qisqa xotira sahnasidan taşqari deyarli körinmaydi. Şunga qaramay, Jonathanning mavjudligi hikoya davomida his qilinadi. Terezaning, Martinning, Timothyning, Cynthiaʼning otasi va Mrs. Brisbyning eri bölgan Jonathan ikki hayot keçirgan. U NIMHdan kalamuşlar va janob Agesi bilan birga qoçgan, ötkazilgan tajribalar natijasida esa aql-idrokka ega bölgan. Jonathan hikoya boşlanişidan oldin vafot etadi — ehtimol, uni fermer muşugi Dragon yegan, garçi odatda u bu muşukni uxlatib qöyib, kalamuşlar va boşqa mayda hayvonlarning xavfsiz harakatlanişini taʼminlagan (Jonathanning kiçik böyi unga qişloq uyining oşxonasiga kirib oliş imkonini bergan). Bir kuni u ketdi va qaytmadi. Jonathan tutib olinganmi yoki yöqmi — hikoya muxlislari orasida maşhur munozara mavzusi. Qanday bölmasin, Jonathanning yöqolişi hamma uçun katta kutilmagan voqea böldi va Mrs. Brisbyning erining taqdiri haqiqatini oçişga turtki böldi. Jonathan heç qaçon oilasiga öz ötmişi haqida gapirmagan, şuningdek NIMH kalamuşlari haqida ham (ehtimol, u Mrs. Brisbyga qoçganidan keyin uçraşgan). Jonathanning çuqur bilimlarining sababi NIMH tajribalarining taʼsiri edi — ular uning intellektini oşirdi, şuningdek umrini ham sezilarli darajada uzaytirdi. Jonathan va uning barça farzandlari Mrs. Brisbyga qaraganda ança sekin qariydi, çunki u oddiy dala siçqonçasi. Uşbu farqlar tufayli Jonathan özini aybdor his qilardi, lekin öz tabiati haqida gapirişga jurʼat etmadi. Kitobda u oilasiga haqiqatni aytmoqçi bölgan paytda vafot etadi. Natijada Mrs. Brisby haqiqatni özi topişga majbur böladi, voqealar rivojlanişi bilan birga.

Jonathan, ehtimol, syujetdagi eng noaniq personaj, çunki u doimo «eterik», sezilmas holda mavjud. Uning bolalari bilan munosabatlari va NIMH kalamuşlari bilan aloqalari haqida faqat taxmin qiliş mumkin, lekin kitobga köra, bu yerda uning iştiroki ança köp va u yetarliça vijdonli siçqon bölgan. Filmning öziga xos detali — Qizil Taska. Körinib turibdiki, Jonathan erining xotirasi uçun taskaga Mrs. Brisby egalik qilişini xohlagan. Taskaning sirli kelib çiqişi Jonathan uni yasagan degan taxminga asos beradi. Bu muxlislar uçun eng maşhur fantaziya mavzusi bölib, şu asosda ular köplab öz hikoyalarini yaratişgan.

Film tanqidçilar tomonidan eng yaxşi animatsion filmlardan biri sifatida ajoyib şarhlarga sazovor böldi. Film Bluthning Disney studiyasi çiqargan sifatli animatsion filmlar etişmovçiligiga, şuningdek ularning işlab çiqarilişi arzonlaşuviga javobi edi. Bluth animatsiya sifatini saqlaşning yagona yöli — arzonroq usullarga voz keçib, anʼanaviy eski film yaratiş usullariga qaytiş deb hisoblagan. Bluth baʼzi boşqa animatorlar bilan birga, buni isbotlaş uçun Disney studiyasidan ketgan.

Bluth köplab usullarni keng qöllagan, ular dastlab «Uyqudagi gözal» kabi Disney multfilmlarida qöllangan, şu bilan birga bir neçta yangi usullarni — masalan, selluloid ostidan yoritişni sinab körgan.

Ajoyib badiiy darajaga qaramay, film kassa muvaffaqiyatiga erişa olmadi. «The Secret of NIMH» Stiven Spilberg blokbusteri «Musofir» (ingl. E.T.) bilan deyarli bir vaqtda çiqarildi. Kassa tuşumlariga, ehtimol, «Aurora Productions» — «Kalamuşlar siri»ni moliyalaştirgan kompaniya va filmni çiqarişdan oldin uni sotib olgan «United Artists» örtasidagi ziddiyatlar ham taʼsir qilgandir. Bundan taşqari, film kiçik bolalar uçun kutilmagan darajada qörqinçli bölib çiqdi, garçi u «G» reytingini olgan bölsa ham — hatto Uolt Disney kompaniyasi ham dastlab bu loyihani rad etgan, film «juda qoronği» va qabul qiliş uçun murakkab böladi, bu esa uning moliyaviy muvaffaqiyatsizligiga olib kelişi mumkin deb hisoblagan. Şunga qaramay, film asta-sekin kult bölib bordi, bu keyinçalik uning uy şaroitida tomoşa qiliş uçun video versiyasining muvaffaqiyatini taʼminladi.

«Kalamuşlar siri» animatsiya olamiga umuman global taʼsir körsatdi. Stiven Spilberg filmni şunçalik yoqtirdiki, u Don Bluth bilan «Amerika dumi» (ingl. An American Tail) filmini yaratiş ustida işlaşni talab qildi. «Amerika dumi» katta moliyaviy muvaffaqiyatga erişgan bölsa-da, köpçilik Don Bluthning «Kalamuşlar siri»ni uning eng yaxşi ishi deb hisoblaydi.

1998-yilda filmning davomi — «The Secret of NIMH 2: Timmy to the Rescue» (rus. «Секрет Н.И.М.Х. 2») suratga olindi. Bu film Don Bluthning ruxsatisiz yaratilgan. Muxlislar davomi animatsiya sifatining pastligi va asl personajlardan kam foydalanilgani sababli birinçi filmni şarmanda qilgan deb hisoblaydi. Davomi asl filmdan sezilarli farq qilmasdan, köproq animatsion musiqiy komediyaga öxşaydi («Kalamuşlar siri»da fon musiqasi va titrlarda eşitiladigan qöşiqlar hamda Mrs. Brisbyning qöşiğidan boşqa musiqiy raqamlar yöq). Şuningdek, köpinça nuqson sifatida Taskaning (yuqorida qarang) yöqolişi ham qayd etiladi.

«The Secret of NIMH 2: Timmy to the Rescue» filmida Martin xudbin va ğazabli bölib qoladi, Timothy esa kalamuşlarni qutqariş uçun unga qarşi turişi kerak. Ehtimol, bu ikkinçi filmning asosiy xususiyati bölib, u asl film va kitob muxlislarining köpçiligini bezovta qiladi, çunki Martinni yomon qiliş — bu aniq sunʼiy va sodda usul. Özining veb-saytida Don Bluth kinoya bilan bildirdiki, nazariy jihatdan va heç bölmasa şunday ehtimol bilan, filmning yaratuvçilaridan Timothy yovuz, Martin esa boş qahramon bölişini kutiş mumkin edi.

Baʼzi manbalarda 2001-yilda yana bir davom — «The Secret of NIMH 3: Beginning» nomli film çiqarilişi taxmin qilingan edi. Biroq hozirgaça multfilm ekranlarga çiqmadi. Uşbu film haqidagi tasdiqlanmagan maʼlumotlarni IMDb maʼlumotlar bazasida topiş mumkin.