Qöziçoqlar sukunati (film)

Qöziçoqlar sukunati – 1991-yilda rejissyor Jonathan Demme tomonidan suratga olingan, Thomas Harrisning 1988-yildagi xuddi şu nomdagi romaniga asoslangan psixologik dahşatli triller janridagi film. Unda Jodie Foster „Buffalo Bill“ (Ted Levine) ismli seriyali qotilni qölga olişga harakat qilayotgan yoş FQB stajori Clarise Starling rolini öynagan. "Buffalo Bill"ni qölga oliş uçun Clarise qamoqqa olingan Hannibal Lecterdan (Anhtony Hopkins) maslahat söraydi. Filmda, şuningdek, Scott Glenn, Anthony Heald va Kasi Lemmons kabi aktyorlar rol ijro etişgan.

1991-yilning 14-fevralida Qöziçoqlar sukunati filmi premyera qilingan, hamda 272,7 million dollar daromad keltirgan.19 milllion dollar budjet bilan 1991-yilda dunyo böylab eng köp daromad keltirgan beşinçi film bölgan. Filmning premyerasi 41-Berlin xalqaro kinofestivalida bölib ötgan va u yerda „Oltin ayiq“ mukofoti uçun bellaşgan. Demme esa „Eng yaxşi rejissyor“ nominatsiyasida „Kumuş ayiq“ mukofotiga loyiq körilgan. Bu barça mukofotlarni olgan uçinçi va eng sönggi film bölgan. Bu filmgaça 1934-yildagi It Happened One Night va 1975-yilgi Kakku uyasi uzra parvoz filmlari bunday natijaga erişgan. Bu eng yaxşi film nominatsiyasi böyiça ğolib bölgan birinçi va hozirgaça yagona bölgan dahşatli film.

„Qöziçoqlar sukunati“ muntazam ravişda tanqidçilar, rejissyorlar va tomoşabinlar tomonidan eng buyuk va eng taʼsirli filmlardan biri sifatida tilga olinadi. 2018-yilda Empireda u barça davrlarning 500 ta eng zör filmlari röyxatida 48-örinni egallagan. American Film Institute bu filmni Amerika kinosidagi oltmiş beşinçi eng buyuk film, şuningdek, beşinçi eng buyuk va eng taʼsirli triller filmi deb topgan. Starling va Lecter esa eng buyuk kino qahramonlari qatoridan joy olgan. Film AQŞ Kongressi kutubxonasi tomonidan „madaniy, tarixiy yoki estetik jihatdan ahamiyatli“ deb topilgan. 2001-yilda „Hannibal“ ning davomi çiqqan, undan keyin ikkita prekvel film Qizil ajdaho (2002) va Hannibal Rising (2007) dunyo yuzini körgan.

Film çiqarilgan keyingi yillarda, u jinsiy siyosat mavzulari böyiça köplab tanqidiy muhokamalar markaziga aylangan. Film davomida Clarice Starlingning ayol ekanligi uning ajralib turuvçi xususiyati sifatida taʼkidlanadi, çunki u köpçilikni taşkil etuvçi erkak hamkasblari orasida yagona ayol rölini ijro etgan. Biroq, kino tanqidçisi Barry Forşaw taʼkidlaganidek, „feministik ğoyalar heç qaçon oçiq-oydin sözlar bilan ifoda etilmaydi“. Baʼzi gey tanqidçilar va feministlar filmdagi Bufffalo Bill obrazi LGBT hamjamiyatini ğayrioddiy xulq-atvor, ruhiy kasallik va zöravonlik bilan salbiy boğlanganini taʼkidlaganlar. Bu tasvir ularning fikriga köra, LGBT jamoasiga nisbatan notöğri tasavvur uyğotişi mumkinligini aytişgan. Şunga qaramay, Billning jinsiy orientatsiyasi filmda heç qaçon aniq aytilmagan. Demme bu tanqid notöğri ekanligini taʼkidlab, The New York Times gazetasiga „Men asossiz haqoratlarga duçor böldim… (Buffalo Bill) gey xarakterga ega emasdi. U şunçaki özidan nafratlangan va ayol bölişni orzu qilgan qiynalgan odam edi.“ Yana Demme qöşimça qiladiki, u „filmlarda ijobiy gey qahramonlari yetişmasligini tuşunib yetdim“. Şunga qaramay, keyingi yillarda film (va Billning „aslida transseksual emasligi“ haqidagi daʼvolari) transfeministlar tomonidan transfobiya uçun tanqid qilindi va ular „pop madaniyat transmisoginiyasining eng muhim va taʼsirli namunalaridan biri“ deb daʼvo qilişgan. „Translarning özini identifikatsiya qilişiga işonmaslikni rağbatlantiradi“. 1992 yilda Playboy jurnaliga bergan intervyusida feminist va ayollar huquqlari himoyaçisi Betty Friedan şunday degan: „ Qöziçoqlar sukunati tört marta Oscarga sazovor bölgani menga mutlaqo ğalati tuyildi. Film badiiy jihatdan muvaffaqiyatli bölaganini inkor etmayman, lekin u ayollarning terisini tiriklayin şilib olişi haqidagi kino edi. Bu ğoyani men haqoratli deb hisoblayman.

''Qöziçoqlar sukunati'' filmi Harrisning 1988-yilgi xuddi şu nomli romaniga asoslanib suratga olingan. 1987-yil noyabr oyida Ted Tally ssenariynini yozişga jalb qilingan; Tallyning Harris bilan köp marta yöllari kesişgan, uning Qöziçoqlar sukunati ni ssenariylaştirişga qiziqişi Harrisdan kitobning oldindan nusxasini olganidan kelib çiqqan. Tally birinçi loyihaning yarmini tugatganida, Hackman loyihadan voz keçgan va moliyalaştiriş tugagan. Biroq, Orion asosçilaridan biri Mike Medavoy Tallyni yozişni davom ettirişga undagan, çunki studiya moliyalaştiriş bilan şuğullangan va uning örniga direktor qidirişni boşlagan. Orion Jonathan Demmeni rejissyorlik qilişga köndirişga urinib körgan. Ssenariy hali tugallanmaganligi sababli, Demme romanni öqib bölgaç, şartnomaga imzo çekkan. Bundan keyin loyiha tez rivojlanib ketgan; Tally şunday degan: ''mening birinçi qoralamam tugaganidan köp vaqt ötmay öqib çiqqan va biz tez orada uçraşganmiz. Keyingi işlar esa tezlaşib ketgani meni hayratga qoldirgan. Biz 1989-yil may oyida uçraşganmiz va noyabrda oyidan suratga oliş işlari boşlangan".

Jodie Foster romanni öqib çiqqandan söng darhol FQB agenti Clarice Starling rolini öynaşga qiziqqan. Biroq, The Accused(1988) filmidagi ijrosi uçun hozirgina Oskar mukofotini qölga kiritganiga qaramay, Demme dastlab bu akrisa rolga töğri kelişiga işonç hosil qilmagan. Married to the Mob(1988) filmida hamkorlik qilgan Demmening Starling roli uçun birinçi tanlovi Miçella Pfeiffer bölgan. Lekin aktrisa rad javobini bergan va keyinçalik: „Bu qiyin qaror edi, lekin men film mavzudan uni menga töğri kelmasligini his qildim“, – degan. Keyin rejissiyor Meg Ryanga murojaat qilgan, ammo bu aktrisa ham bu filmda rol öynaşdan boş tortgan. Oxir-oqibat aktrisan Fosterga bu rolga loyiq topilgan.

Lester roli uçun Demme dastlab Sean Conneryga murojaat qilgan. Connery rad javobini berganidan söng, Anthony Hopkinsga The Elephant Man(1980) filmidagi ijrosi asosida bu rol taklif qilingan. Hopkinsning agenti aktyorga Qöziçoqlar sukunati nomli ssenariy tayyorlanayotganini aytganida, Hopkins: „Bu bolalar hikoyasi-mi?“, – deydi. Hopkins ssenariyning dastlabki 10 sahifani öqib bölgaç, agentiga qönğiroq qilgan va „Bu men öqigan eng yaxşi film“, – degan.

Rol uçun körib çiqilgan boşqa aktyorlar Al Pacino, Robert De Niro, Dustin Hoffman, Derek Jacobi va Daniel Day-Lewis. Forest Whitaker ham rol uçun kastingdan ötganini aytgan. Hopkins kiygan niqob filmning ramziy ramziga aylangan. Uni NHL darvozabonlari uçun niqoblar yasagan New-Jersey ştatidagi Fransuztaunlik Ed Cubberly yaratgan.