The Snow Queen

Daniya yozuvçisi Hans Kristian Andersenning bolalar uçun aytilgan ertaklardan tuzilgan töplami, birinçi marta «Bolalar uçun aytilgan ertaklar. Birinçi töplam. Birinçi broşyura» (1838) nomi bilan çop etilgan, ikki asrdan ortiq vaqt davomida rus madaniyatiga katta taʼsir körsatgan. Rossiyada Andersen ertagidagi Qor malikasi qahramoniga öxşaş öz Qorqiz yoki Qorqizça obrazi allaqaçon mavjud edi. Qorqiz Ded Moroz, afsonaviy bayram sovğaçisining yordamçisi sifatida tasvirlanadi. Bugun Andersen syujetlari animatsiya, real vaqt filmlari, kompyuter öyinlari va raqamli makonlar kabi yangi media orqali uzatilmoqda.

InterMedia kabi tanqidçilar Andersen ertaklarini Rossiya madaniy landşaftiga mos deb topdilar, sababi «ertakning Andersen va rus mentaliteti örtasidagi arxetipik yaqinligi». Nomi bir xil bölgan Qor malikasi qahramoni Andersen tomonidan Laplandiya hukmdori sifatida yozilgan bölib, Laplandiya Skandinaviyaning şimoliy hududlarini, Finlyandiyani va Rossiyadagi Kola yarimorolini öz içiga oladi.

Ertaklar birinçi marta yozuvçi va şoirlar Innokentiy Annenskiy, Marina Svetaeva va Boris Pasternak tomonidan rus tiliga tarjima qilingan. 1894-yilda ikki Sankt-Peterburg naşriyoti deyarli bir vaqtda Andersenning yangi yuqori sifatli tarjimalardagi töplamini çop etdi. Birinçisi — B. D. Porozovskaya tarjimasidagi «Rasmli ertaklar: olti jildli töliq töplam» (F. Pavlenkov naşriyoti), ikkinçisi — A. va P. Xansenlar tarjimasidagi tört jildli asarlar töplami (S. M. Nikolayev litotipografiyasi). Hans Kristian Andersenning asarlari keyinçalik Dostoyevskiy va Tolstoy ijodiga taʼsir körsatdi. Yigirmançi asr boşida Şvetsiya, Norvegiya va ayniqsa Daniyadan skandinav adabiyotiga qiziqiş Rossiyaning madaniy hamkorligi tarkibiga kirdi.

Sovet davrida Anna va Piter Xansenlarning tarjimasi eng maşhur bölib qoldi, garçi u komissarning tavsiyalariga muvofiq tahrirlanib, qayta işlangan bölsa-da, bu tavsiyalar Qor malikasiga yangi talqin berdi. Inqilobdan keyingi va Sovet Ittifoqidagi davr Andersen rus madaniy makonining bir qismiga aylangan payt hisoblanadi. Andersen «bizning xorijiy muallifimiz» böldi, çunki ertaklar 1938-yilda dramaturg Yevgeniy Şvarsning bolalar pyesasi «Qor malikasi»ni sahnalaştirişiga ilhom bergan. Spektakl premyerasi 1989-yilda Slovakiya teatrlarida bölib ötdi. Şuningdek, 1967-yilda jonli aktyorlar bilan suratga olingan rus «Qor malikasi» filmi va 1986-yilda Moskva «Ekran» studiyasining «Qor malikasining siri» mýuzikli çiqarildi.

Syujet umuman olganda Andersen ertagiga mos keladi, lekin farqlari ham bor. Maksim Sveşnikov aytganidek, «bu taniş qahramonlar bilan, lekin zamonaviy kino tili bilan hikoya qilingan voqea böladi». Multfilmda asl nusxada bölmagan qahramonlar paydo böldi. Şuningdek, rejissyorning bayonotiga köra, Gerda va Qor malikasi obrazlari qayta öylab çiqilgan. Rollarni ovozlaştirişda Ivan Oxlobistin, Yuriy Stoyanov, Lyudmila Artemyeva iştirok etdi. Gerda rolini qöşiqçi Nyuşa ovozlaştirdi. Trol Orm roli Oxlobistinning ovoziga juda mos keldi, uni ovozlaştiriş studiyasiga oldindan heç qanday yakuniy xulosalarsiz taklif qilişgan.

Hans Andersen ertagi asosidagi film ğoyasi 2007-yilda, «Wizart Animation» kompaniyasi asos solingan paytda paydo bölgan. 2012-yilgaça studiyaning ona kompaniyasi «Layfilm» bölgan, studiyaning asosiy işlab çiqariş maydoni Voronejda joylaşgan, ayrim bölinmalari esa Moskvada edi. Biroq Disney kompaniyasining şu nomli mahsulotlari haqidagi xabarlar dastlab studiyani dökon tokçalariga film joylaştiradigan boşqa loyihalarga ustuvor eʼtibor berişga majbur qildi.

2010-yilda «Qor malikasi»ni işlab çiqariş qayta boşlandi va u uç yildan ortiq davom etdi. Ular filmni 2012—2013-yillar oraliğida Yangi yilda çiqarişni rejalaştirgan edilar. Studiya işlab çiqarişni boşlab, xodimlar sonini va texnologik jarayonni oşirgan holda işlab çiqariş vaqtini qisqartirganini taʼkidladi.

Studiyaga 1957-yilda Lev Atmanov suratga olgan film va Andersen ertagi asl materiali bilan yana işlaş şarafi berildi.

Multfilm Voronej studiyasi «Wizart Animation» tomonidan yaratilgan (qöşprodyuser — InlayFilm). Multfilm ssenariysini Vladlen Barbe va Vadim Sveşnikov yozgan. Rejissyorlar bölib esa «Alyoşa Popoviç va Tugarin Ilon», «Dobrinya Nikitiç va Goriniç Ilon», «Ilya Muromets va Bulbul-qaroqçi», «Belka va Strelka. Yulduzli itlar» multfilmlari ssenariysi muallifi sifatida tanilgan Maksim Sveşnikov va Vladlen Barbe çiqişdi. Multfilm ustida işlaşda taxminan 100 kişi qatnaşdi.

«Qor malikasi» multfilmi The Walt Disney Company studiyasining şunga öxşaş loyihasi «Muzlagan yurak» (ingl. «Frozen») dan bir yil oldin prokatga çiqdi.

Filmning şiori şunday edi: «Sovuq yuragingizni muzlatişi mumkin, sevgi esa sizni ozod qila oladi». Sevgi va hamdardlik kontsepsiyasi motivning obʼektida — usta Vegardning oynasida mujassamlangan. Qor malikasi qahramonining ikkinçi darajali trol Orm orqali — qora sassiqköz qiyofasida — Gerda va Ustaning bolalarini topiş talabi illyuziya va döst yoki duşman tuşunçasi mavzularini rivojlantiradi.

«Veçernyy Urgant» dasturining efirida latviyalik «Brainstorm» guruhi «Gori, gori yasno» qöşiğini ijro etdi, u multfilm saundtrekiga aylandi.

2013 — Butunrossiya bolalar markazi «Orlyonok»da XVII Vizual sanʼat festivali yakunlandi — «Sehrli animatsiya» nominatsiyasida Vladlen Barbe va Maksim Sveşnikov rejissyorligidagi «Qor malikasi» filmi diplomga sazovor böldi.

Film Rossiyada ijobiy şarhlar, çet elda esa aralaş baholar oldi. J. M. Uillis «Qor malikasi» qahramonlari unga yoqqanini taʼkidladi: «Animatsiya, syujet va musiqa filmni mustaqil asarga aylantiriş uçun yetarli». The Village Voice şarhida şunday deyiladi: «Hans Kristian Andersenning «Qor malikasi» ertagining rus animatsion moslaşuvi vizual jihatdan qöpol va hikoya jihatidan çalkaş çiqdi».

The Aisle Seat dan Mayk Makgranagan «“Qor malikasi”da öz mohiyatiga köra yomon narsa yöq», deb izoh berdi. Bu ança yoqimli film, baʼzi çiroyli vizual effektlar bilan. Şunga qaramay, filmning duç kelgan muammosi şundaki, u yomon bölmasa-da, yetarliça yaxşi emas. Xususan, şarhda syujet tuzilmasi bilan boğliq muammo qayd etildi, unda «hikoya biroz boğlanişsiz. Biroq bu lahzalar haqiqiy syujetdan köra ğoyalar töplamiga öxşaydi. Ular heç qaçon filmning asosiy ğoyasiga jiddiy singdirilmagan», degan xulosa bilan yakunlangan: «Baland ovozli amerikalik animatsion filmlar bilan soliştirganda, “Qor malikasi” — mağlub».

Rojer Ebertning şarhida şunday deyilgan: «Xabar syujet çiziqlarining turli tomonlarga ketişi tufayli çalkaşib ketadi, garçi haqiqiy aybdor — qandaydir noqulay animatsiya». Jalb qilmaydigan. Işlaydigan yagona effekt — 360 darajali köriniş esa şafqatsizlarça haddan taşqari köp işlatilgan. Ssenariy çalkaş va zerikarli». Biroq kamida Gerda, boş qahramon, mehribon, garçi öziga unçalik işonmasa-da. Gerdaning akasi Keyni qutqariş istagi filmning qutqarilişidagi eng katta omildir».

Eye for Film dan Jenni Kermud filmni bolalarga mosligi uçun maqtadi va «filmning ezoterik ssenariylari kattalar uçun unçalik maʼnoga ega bölmasligi mumkin, lekin ular bolalarga yoqadigan samimiylik bilan yetkazilgan», deb taʼkidladi. The Hollywood Reporter filmni «Oskar» mukofotining eng yaxşi animatsion film nominatsiyasi uçun qisqa röyxatga kiritdi.

Reuters agentligidan Alissom Oliveyra brazil şarhida film avvalgi «Qor malikasi» moslaşuvlaridan keskin farq qilişini taʼkidlab, şunday deydi: «Yaqinda çiqqan multfilmlardan farqli ölaroq, “Muz qirolligi” komediya emas, balki ertak ohangidagi sarguzaşt». Nemis şarhida Kinderfilmwel yozadi: «Agar siz qiziqarli sarguzaşt istasangiz va gözal qişki manzaralar hamda köp miqdordagi höl qor bilan yoqimli qişki kayfiyat yaratmoqçi bölsangiz, bu töğri joy!»

Polşalik «Kultura Poznan» şarhlovçisi Silviya Klimek Wizart Animationning Andersen ertagini moslaştirişidan hayratda qolganini aytdi: «Maʼlum bölişiça, Andersenni — behayo sözlarsiz — 3D formatda körsatiş mumkin ekan». Retsenziyada film video öyinga qiyoslangan: «Bu zamonaviy, uç ölçamli, jozibali film. Texnikaning sönggi yutuqlari va Andersen ertaklaridan foydalanib, butun resursni qiziqarli qiladigan lavhalarni çiziş. Bu yaxşi kompyuter öyiniga öxşaydi: dinamik hajmli tasvirlar, qiziqarli grafik yeçimlar, boy ranglar, ifodali qahramonlar». Polşa şarhiga tomoşabinlar reaksiyasi ijobiy böldi, çunki bolalarning özlari finaldan keyin quvonişadi: «Tomoşa qilgandan keyin ular baland ovozda qarsak çalişadi. Bugun bolalar şunday reaksiya beradigan animatsiyani yaratiş ança qiyin».

Biroq «Vesti Segodnya» gazetasidan Nikita Krasnoglazov tört yulduzli reytingda filmni öyin emas, balki sheʼriy «janrlar sintezi» deb hisobladi. Uşbu körgazmada taqdim etilgan uç yillik ish ovozlaştiriş, sheʼriy qöşiq matnlari va animatsion maxsus effektlar kabi köplab kino işlab çiqariş jihatlariga asoslangan edi. «Qor malikasi» Rossiyada tanqidçilar, kattalar va bolalardan 85 % ijobiy şarhlar oldi. Mariya Tereşçenko «Kinoteatr» şarhida şunday izoh berdi: «Gerda va Trol sayohat qilayotgan qişki dunyo özining kompyuter glamur gözalligi bilan mahliyo qiladi (garçi yozning kiçik orollari ham yaxşi, masalan, sehrli boğda), interyerlar közni quvontiradi, malika saroyi esa ğalati muzli goblinlar bilan ajoyib öylangan». Boşqaça qilib aytganda. «Qor malikasi»da Gerda, albatta, özini himoya qila oladi, lekin uning xarakteri boşqaça. Uning kuçi jismoniy kuçga, aqliga va qatʼiyatiga asoslangan. Uning yuragi unçalik beğubor emas, u izlanişlarida kattaroq va tajribaliroq körinadi». Anssi festivali şarhida film tört yulduz oldi. Şarhda, şuningdek, Ispaniyadagi şarhda ham, qöyilişi Rossiya animatsiyasining oltin davrini eslatadi, deb qayd etilgan: «Vizual jihatdan, qahramonlar fakturasiga qaramay, u unçalik muvaffaqiyatli emas va 3D har doim oxirigaça yetkazilmagan. Bu, baribir, Rossiya işlab çiqarişi uçun juda çiroyli töplam. Şunga qaramay, 50- va 60-yillardagi şuhrat davriga qaramay, animatsion filmlari kam bölgan mamlakatning intilişlarini qöllab-quvvatlaş kerak».

Film yakuniy global prokatida 75 dan ortiq mamlakatda körsatilgan. «Komsomolskaya pravda» filmni eng maşhur bayram multfilmlari yettiligiga kiritdi. Filmning qulay natijalari uning past xizmat körsatiş narxi, şuningdek, film yaratuvçilari va animatorlarning şijoati bilan izohlanişi mumkin. 2019-yilda «Qor malikasi» merosi davom etdi: animatsion studiyaning vatani Voronej oçiq maydonlarini filmdan olingan asosiy sanʼat obyektlari bilan bezaydi. Asosiy sanʼat obyekti sifatida «Energiya» yangi maydoni uçun taklif qilingan «Kay va Gerda» tanlandi.

«Qor malikasi 2: Qayta muzlatiş» nomli teatr davomi kontseptsiyasi 2014-yilda çiqişi kerak edi. Sikvel Kay va Gerdaning trol Ormga öz xalqini Qor şohidan qutqarişda yordam berişi haqida hikoya qiladi. «Qor malikasi 2» ovozlaştirişida general Arrog rolida Şon Bin, trol Orm rolida Şarlto Kopli, Gerda rolida Bella Torn va Alfida rolida Izabel Furman iştirok etdi. Prokatda u 15,5 million dollar yiğdi.

«Qor malikasi 3: Olov va muz» nomli uçinçi qism 2016-yil 29-dekabrda çiqarildi. Film tanqidçilar orasida muvaffaqiyat va tijorat yutuğiga erişdi. Bu film çet elda rus animatsion loyihalari uçun rekord böldi va öşandan beri «Qor malikasi: Oynaning narigi tomoni» nomli törtinçi qism asosiga aylandi, u 2019-yil 1-yanvarda Rossiyada çiqarildi. Film kinofestivallarda eʼtirof bilan kutib olindi, şuningdek, xalqaro hamkorlikka ega böldi. Bugungi kunga qadar «Qor malikasi» multserialining 150 dan ortiq mamlakatda prokatga çiqqani va 30 tilga tarjima qilingani maʼlum.

Hozirgi kunda oxirgi sikvel «Qor malikasi: Qayta eriş» 2023-yil 16-fevralda çiqdi va tanqidçilardan aralaş-salbiy qabul oldi, ular syujet va dialoglarni tanqid qilişdi.