The Space Voyage

Sergey Komarov — akademik Sedix

Vasiliy Kovrigin — professor Karin

Nikolay Feoktistov — institut aspiranti Viktor Orlov

Vasiliy Gaponenko — Andryuşa Orlov

Ksenya Moskalenko — Marina, professor Karinning yordamçisi

Sergey Stolyarov — start boşliği (titrlarda körsatilmagan)

Rejissyor — Vasiliy Juravlyov

Ssenariy — Aleksandr Filimonov, K. E. Tsiolkovskiyning iştiroki va ilmiy maslahatlari bilan.

Musiqiy bezak — V. Kruçinina

Operatorlar — Aleksandr Galperin, I. Şkarenkov

Tovuş operatori — A. Zapadenskiy

Rassomlar — Aleksey Utkin, Yuriy Şvets, Mixail Tiunov

Direktor — Boris Şumyatskiy

Rejissyor Vasiliy Juravlyovning xotirlaşiça, 1924-yilda Davlat kinematografiya texnikumida öqib yurganida u fazolararo parvoz haqida kinossenariy yozgan, uning sözlariga köra, u hali «juda sodda va texnik jihatdan amalga oşirib bölmas» edi. U «Mister Foks va mister Trott Oyni zabt etişi» nomi bilan naşr etilgan va keyinçalik GTKning talabalari bölgan rejissyorlar Nikolay Xodataev, Zenon Komissarenko va Yuriy Merkulov tomonidan yaratilgan dastlabki sovet multfilmlaridan biri — «Mejplanetnaya revolyutsiya»ga asos bölgan. Multfilm Yakov Protazanovning ilmiy-fantastik «Aelita» filmi uçun animatsion qöşimça sifatida yaratilgan, ammo oxir-oqibat unga kiritilmagan va alohida parodiya körinişida çiqarilgan. Juravlyovning sözlariga köra, öşa paytda bu ssenariy tölaqonli holda amalga oşirilmagan, ammo ilmiy-fantastik film yaratiş ğoyasi uni köp yillar davomida qiziqtirgan. 1932-yilda VLKSM Markaziy komiteti bolalar tomoşabinlari uçun turli mavzularda, jumladan ilmiy-fantastik asarlarni ham öz içiga olgan, iloji boriça köproq filmlar yaratiş vazifasini qöydi.

1983-yilda «Bugun biz eski filmlarni tomoşa qilamiz» turkumi doirasida, filmga butunlay bağişlangan «Ayon — ajoyib» körsatuvida Juravlyov xotirasida Jyul Vernning «Töpdan Oyga» romani saqlanib qolganini aytdi, aynan şu roman uning kosmos haqida film yaratiş ğoyasiga taʼsir qilgan. Şu munosabat bilan Juravlyov dösti va ssenarist Aleksandr Filimonov bilan birgalikda Oyga birinçi parvoz haqidagi syujetni tayyorladi. Bu ssenariy kinematografiya rahbariyati tomonidan ijobiy baholangan, ammo mualliflarga syujetning ilmiy-maʼrifiy jihatlariga köproq eʼtibor qaratiş va maslahatçi sifatida «kosmonavtikaning taniqli arboblarini» jalb qiliş taklif etilgan.

Juravlyovning sözlariga köra, unga Kaluga şahrida uzoq vaqt yaşagan Konstantin Tsiolkovskiyni filmda iştirok etişga taklif qiliş fikri kelgan — u nazariy kosmonavtika asosçisi edi. Bunday taniqli olimni taklif qiliş rejissyorda Kaluga haqidagi kinohronikani yaqinda tomoşa qilganidan kelib çiqqan taassurot tufayli bölgan. Biroq rejissyorning öğli — publitsist Nikolay Juravlyovning fikriça, bu tanlov uning otasining Ikkinçi badiiy-işlab çiqariş birlaşmasi rahbari Sergey Eyzenşteyn bilan suhbati tufayli bölgan, kelajakda «Kosmiçeskiy reys» filmining rejissyori ham şu birlaşmada işlagan. Eyzenşteyn yoş rejissyordan nima suratga olmoqçi ekanligini söraganida, u: «Insonning Oyga parvozi haqida film» deb javob bergan. Nikolay Juravlyovning versiyasiga köra, Eyzenşteyn bu loyihani maʼqullagan va qöllab-quvvatlagan, tufayli film işlab çiqarişga muvaffaqiyatli kiritilgan va köplab qiyinçiliklarni yengib ötgan. Aynan Juravlyovning maşhur hamkasbi bilan suhbatlaşişi davomida filmni yaratişga Tsiolkovskiyni jalb qiliş ğoyasi paydo bölgan.

1933-yilda olimning manzilini bilmagan holda Juravlyov telegrammada şunçaki yozgan: «Kaluga, K. E. Tsiolkovskiyga». Bir hafta ötib, Juravlyov Tsiolkovskiyning «Yer taşqarisida» kitobini bandarolda oldi, yana bir hafta ötgaç esa loyihada iştirok etişga rozilik bildirgan xat keldi. U filmning yaratuvçilarini Kalugaga, özi bilan uçraşuvga kelişga taklif qilgan va şuningdek, oğirliksizlikdagi harakatlarni körsatiş uçun latta qöğirçoqni olib kelişni söragan. Tsiolkovskiyning roziligi va taklifidan söng, 1933-yil kuzida Juravlyov öz hamkasblari bilan Kalugaga jönadi. Olim bilan uçraşiş uçun ketgan kinematografçilar tarkibiga rejissyor Juravlyov, ssenarist Filimonov, studiya rassomi Yuriy Şvets, operator Aleksandr Galperin, «Moskovskaya kino-fabrika» studiyasi direktori Lev Indenbom va uning yordamçisi Vera Kuznetsova kirdi. Ularning guruhini olim ularning eng avvalo bolalar uçun film suratga olmoqçi ekanliklariga qanday munosabatda bölişi haqidagi savol juda taşvişga solgan va Tsiolkovskiy qatʼiy ilmiy film yaratişni talab qilişi mumkinligidan xavotirlangan. Biroq olim ularni «Oyga yölga tuşmoqçimisizlar?» degan sözlar bilan kutib olgaç, barça şubhalari tarqalib ketdi va ular kelajakdagi kartinani tayyorlaş va xususiyatlari haqida erkin suhbatlaşa boşladilar. Ularning birinçi uçraşuvi davomida syujet rivojlanişining eng xilma-xil variantlari körib çiqildi, Tsiolkovskiy esa filmning qiziqarli va mazmunli bölişiga, avvalo unga qaratilgan yoş tomoşabinni öziga jalb qila olişiga alohida eʼtibor berdi. U ekranda nimalarni körsatiş mumkinligi va texnik jihatdan nimalar amalga oşirib bölmasligi çegaralarini belgiladi: «Filmda albatta oğirliksiz dunyo, Oyda odamlarning sakrab yurişi va porlab turgan, miltillamaydigan yulduzli kosmosning qora osmoni bölişi kerak». Bu uçraşuvdan guruhli fotosurat qolgan.

Juravlyovning fikriça, olimga ularning taklifi yoqqan, çunki u ilgari öqituvçi bölib işlagan, şuning uçun «bolalarning qiziqişlari va psixologiyasini yaxşi bilgan va filmning ğoyasini quvonç bilan qöllab-quvvatlagan». Bundan taşqari, u 1934–1935-yillarda film ustida işlaş davomida yozgan «Faqat fantaziyami?» maqolasida, uni «Yer tortişişini yengiş va kosmik parvozlar masalasidan köra köproq narsa qiziqtirmaydi…» deb taʼkidlagan. Umri davomida, hatto keksa yoşda (78 yoşda) ham Tsiolkovskiy insonning kosmosni zabt etişi haqida doimo öylagan, bu fantaziya mahsuli emas, aksinça, «tabiat qonunlariga asoslangan aniq bilimlar»dir:

Tsiolkovskiyning fikriça, kinematograf kosmosga parvoz ğoyalarini keng tarğib qila oladi, çunki kino ommaga adabiyotga qaraganda kuçliroq taʼsir qiladi, filmlar esa «tavsifdan köra tabiatga yaqinroq va ravşanroq» böladi: «Bu sanʼatning oliy şakli. Ayniqsa, kino ovozni egallagaç. Menimça, Mosfilm va örtoq Juravlyov tomonidan <…> «Kosmiçeskiy reys» filmini suratga olişga kirişganlari katta qahramonlikdir. Bu işdan katta mamnuniyat bildirmaslik mumkin emas».

Kinematografçilarning olim bilan birinçi uçraşuvidan söng bir neça oy ötdi. Juravlyov va Filimonov adabiy ssenariy yaratiş ustida işladilar, Galperin operatorlik qismi ustida, rassom Şvets esa dekoratsiyalarning eskizlarini işlab çiqib tayyorladi. 1934-yil 14-martdagi, studiya direktori Lev Indenbom imzolagan, Tsiolkovskiyga bir marta maslahat uçun 1 000 rubl ötkazilişi haqidagi xabarnomaga köra, film işlab çiqarişga topşirilgan va studiyada maʼqul kutib olingan. Rejissyor aktyorlarni tanlaş bilan şuğullanadi va ssenariy ustida işlaydi. Bu faoliyat Tsiolkovskiy bilan muvofiqlaştirilib turilgan, u studiya bilan yozişmalarda çizmalar va rasmlar ustidagi ishi haqida filmning mualliflarini xabardor qilib turgan: «Köp işlayapman… bir neça albom qoralama çizmalar tayyorladim… Siz bilan uçraşuvga deyarli tayyorman». Rejissyorning sözlariga köra, olimning xatlaridan uning qançalik katta ish hajmini bajarayotgani ayon bölgan va şu bilan birga u muloqotda juda kamtar bölgan. Tsiolkovskiy filmga albatta kiritilişi kerak bölgan oltita şartni qöydi: uçiş estakadasini, moy vannalarini, oğirliksizlikni va Oyda «çumçuqsimon» sakraşlarni, qora osmon va miltillamaydigan yulduzlarni körsatiş. Jonli yozişmalardan söng yana bir uçraşuv zarurati tuğildi, unda Tsiolkovskiy bir qator izohlar berdi, dekoratsiyalarning eskizlarini maʼqulladi, bir neça maslahat berdi va yakunda filmning mualliflariga şunday dedi: «Xöş, endi siz kosmik kinoreysga jönaşingiz mumkin!»

Rejalaştirilgan muhandislik inşootlarining katta miqyosi ularni natural ölçamda amalga oşirişga imkon bermagani sababli, kombinatsiyalangan suratga oliş usullarini qöllaş zarur edi, buning uçun esa maketlar yaratiş kerak edi. Film rassomlari dekoratsiyalarning eskizlarini çizdilar, ular muhandislar bilan kelişilgandan söng batafsil çizmalarda aks ettirildi. Muhandislik inşootlari va dekoratsiyalar ölçamlarining nisbat koeffitsiyenti hisoblab çiqildi, bu sahnalarda aktyorlarning örnini bosişi kerak bölgan qöğirçoqlarning minimal ölçamiga asoslangan edi. Filmda körsatilgan ikki raketoplandan birining haqiqiy ölçami 100 metr bölişi kerakligi belgilandi, bunda angarning uzunligi kamida 400–450 metr, kengligi esa taxminan 250 metr bölişi lozim edi. Kombinatsiyalangan spetseffektlar uçun javob beruvçi rejissyor-rassom Fyodor Krasnыy minimal qöğirçoq ölçami 7 santimetr ekanligini hisoblab çiqdi, bu odam böyidan 25 marta kiçik edi. Şundan kelib çiqib, angar va raketoplanni ham 25 marta kiçraytiriş mumkin edi, angar ölçamlari esa 180 m² bölişi kerak edi. Angar maketidan taşqari, kombinatsiyalangan suratga olişda inşootlarda xizmat körsatuvçi xodimlarni tasvirlaşi kerak bölgan yuzlab kiçik qöğirçoqlar tayyorlandi. «Angar» yonidagi pavilonda yulduzlar va Oy bilan kosmik fazoni tasvirlovçi fon örnatildi. «Kosmos» 400 m² maydonli qora baxmaldan tikilgan (bu mato yoruğlikni aks ettirmaydi) va yoğoç ramkaga mahkamlangan polotno edi. Yulduzlarning porlaşi illyuziyasini yaratiş uçun matoga turli quvvatdagi 2500 ta çiroq örnatildi. «Kosmos»ni yaratiş uçun masʼul ilmiy rahbar Moskva planetariysining asosçisi va birinçi direktori K. N. Şistovskiy edi. Oy yuzasi mato bilan qoplangan yoğoç konstruktsiyalar yordamida tasvirlandi, ularga ölik-oqiş ranglar berildi. Fazolararo aloqalar instituti fonida kombinatsiyalangan suratga oliş uçun 200 m² maydonli maket yaratildi. 1946-yil Moskvasining futuristik arxitekturasi rassom V. F. Ryndin iştirokida yaratilgan. Rejissyorning sözlariga köra, filmning yaratuvçilari oldida turgan texnik vazifalarni hal qilişda turli sohalarning mutaxassislari jalb qilingan:

Tsiolkovskiy filmni suratga oliş uçun maxsus 30 ta raketoplan çizmasini tayyorlagan. Keyinçalik bu çizmalar 1947-yilda naşr etilgan «Kosmik sayohatlar albomi»da birlaştirildi. Oğirliksizlikdagi sahnalarni suratga oliş uçun birinçi marta operator-postanovşik Aleksandr Galperin bilan kelajakdagi yirik aviadvigatellar konstruktori Aleksandr Mikulin hamkorlikda işlab çiqqan maxsus texnik vositalar qöllanildi. Kosmik kema kabinasining dekoratsiyasida maxsus operatorlik krani qurildi. Kranning maxsus maydonçasida, u gorizontal va vertikal yönalişlarda erkin harakatlana olar edi, aktyor va kinokamera kinooperator bilan birga joylaşardi. Maydonçaning erkin harakati va egilişi tufayli aktyorlarning örta va yaqin planlarini harakatlanuvçi fonda suratga oliş mumkin böldi. Personajning aylanişi bilan oğirliksizlik illyuziyasini suratga oliş uçun boşqa qurilma qurildi, unda harakatlanuvçi fon qözğalmas osilgan aktyorga nisbatan, buriliş platformasiga örnatilgan kamera bilan sinxron ravişda aylanardi. Aktyorlarni osiş uçun işlatilgan, rezina amortizatorli arqon niqoblaş uçun fon rangiga böyalgan edi. Suratga oliş guruhi oğirliksizlik bilan boğliq tryuk sahnalarini muvaffaqiyatli hal qilgaç, Kalugaga Tsiolkovskiyga telegramma jönatildi: «Oğirliksiz dunyo özlaştirildi tçk Akademik Sedix vergul Marina vergul Andryuşa vergul boşqa jamoa aʼzolari vergul sizga aziz Konstantin Eduardoviç samimiy salom yuboradilar kino-kosmosdan parvozda turgan holda Moskva tire Oy undov belgisi». Filmni yakunlaş uçun ikki yil ketdi. SSSRda kinematografiya rivojini hisobga olganda köplab yeçimlar muvaffaqiyatli deb topilgan bölsa-da, rejissyor afsus bilan eslaydiki, baʼzi ğoyalarni amalga oşiriş mumkin bölmadi (masalan, buyumlarning köçişi va oğirliksizlikdagi şarsimon suv), baʼzi sahnalar esa oçiqdan-oçiq sodda çiqdi. Iqtisodiy mulohazalar va texnik imkoniyatlardan kelib çiqib, oçiq kosmosga çiqiş sahnalaridan voz keçişga töğri keldi.

Filmning birinçi namoyişi 1935-yil oktabrida Kremlda bölib ötdi, umumiy premyerasi esa 1936-yil 21-yanvarda böldi. Film xalqaro eʼtirofga ham sazovor böldi, uni dunyoning bir neça önlab davlati sotib oldi. «Kosmiçeskiy reys» kosmosni zabt etiş haqidagi birinçi sovet ilmiy-fantastik filmi hisoblanadi, «Sovet kinosi tarixi»da esa u birinçi ilmiy-fantastik film sifatida tavsiflanadi. Tsiolkovskiyning iştiroki tufayli filmning ilmiy tomoni deyarli nuqsonsiz deb baholanadi. Baʼzi eskirgan tafsilotlar (estakadadan start, qarşi ortiqça yuklaniş vannalari) bundan mustasno, qolgan hammasi bugun ham taassurot qoldiradi. Kinoşunos Kira Paramonova filmni 1930-yillarda bolalar kinematografiyasining janr doirasini kengaytirgan asarlar qatoriga kiritadi, ammo unda professional darajasi yetarliça yuqori bölmagan joylar borligini qayd etadi, uning fikriça, bu, avvalo, aktyorlik öyiniga taalluqli. Şu bilan birga, kartina kosmik texnikaning texnik tafsilotlari bilan hayratga soladi, bu texnika 1930-yillarda tomoşabin tomonidan fantastik deb qabul qilingan, çunki film, avvalo, personajlar harakatlarini oçişga emas, balki kosmik inşootlar va texnikani namoyiş etişga qaratilgan edi. Bu masalada yaratuvçilar Oyga parvozning ilmiy-texnik jihatlarini «isteʼdodli körsatişga» muvaffaq bölganlar, Paramonovaning fikriça, bu asosan Tsiolkovskiyning ssenariy ustidagi ishi bilan boğliq. Sanʼatşunos Zolnikov M. E.ning bahosiga köra, mamlakat uçun oğir va ziddiyatli 1930-yillarga qaramay, filmda 1940-yillar hayotining optimistik manzaralari körsatilgan, unda Oyga parvozlar eng yaqin kelajak sifatida tasvirlangan: «Şu bilan birga bu yerda maqsadga erişiş uçun xavf-xatarlar qahramonlaştiriladi va oqlanadi».

Oğirliksizlikdagi suratga olingan kadrlar şunçalik işonarli çiqdiki, bir neça ön yildan keyin haqiqiy kosmonavtlar erkin parvozning tasvirlanişidan hayratga tuşdilar. Kosmonavt Georgiy Beregovoy filmni körgandan söng şunday dedi: «Biz uçun ekipajning oğirliksizlik holatidagi «suzişi» katta taassurot qoldirdi: hammasi şunçalik aniq suratga olingan ediki, kadrlarni… «Salyut» içida suratga olingan hujjatli kadrlar deb qabul qiliş mumkin edi». Bolaligidan «Kosmiçeskiy reys» katta taassurot qoldirgan sovet xöjalik va siyosiy arbobi Oleg Baklanov keyinçalik filmning amalda kelajakdagi kosmik parvozlarning ötmişdoşi bölganini aytdi: «Insonning Yer tortişişini yengib, kosmosga çiqiş orzusi haqidagi yengil, yorqin, ajoyib film».

Sovet filmi sukut saqlagan davrda kosmik mavzuga bağişlangan eng ahamiyatli suratlardan biri sifatida tan olinadi, ularning orasida odatda quyidagilar eslatiladi: Jorj Melyesning «Oyga sayohat» (1902), Forrest Xolger-Madsenning «Marsga sayohat» (1918), Yakov Protazanovning «Aelita» (1925), Fris Langning «Oydagi ayol» (1929) filmlari. Juravlyovning filmi köpinça Langning ilgari, 1929-yilda çiqqan nemis asari «Oydagi ayol» bilan soliştiriladi, unda ham Yerdan Oyga birinçi parvoz haqida söz boradi. Langning filmi texnik maslahatçisi nemis muhandisi, raketa texnikasini yaratiş taşabbuskorlaridan biri, kosmik parvozlar ğoyasining işqibozi Herman Oberth bölgan, u Tsiolkovskiy bilan yozişmalar olib borgan. Bu filmlarning boş qahramonlari olimlar, boş qahramonlari esa yagona ayollardir. Ikkala filmda ham kosmik kemaga bir bola yaşirinça kiradi va şundan söng u butun ekipaj bilan birga Oyga sayohat qiladi. Ikkala kartinada ham harakat joyining özgarişi böyiça uçta qismni ajratiş mumkin: Yerdagi parvozga tayyorgarlik sahnalari, kosmik parvoz va Oydagi epizod. Şu bilan birga, bu filmlar uçun bir qator tubdan farqlar ham xosdir. Klod Mettavan Lang va Juravlyov kartinalarini syujet ketma-ketligidagi bir qator bosqiçlar va xususiyatlar böyiça soliştirgan. Şunday qilib, nemis filmidagi parvozning maqsadi Oydagi oltinni qidiriş bölsa, parvozning özi jinoiy guruh tomonidan nazorat qilinadi, sovet filmida esa parvoz ilmiy-tadqiqot maqsadlari bilan belgilangan. Olim qahramonlarning obrazlari ham turliça: Langda professor Manfeldt tan olinmagan va qaşşoqlikda yaşaydi, Juravlyovda esa professor Sedix maşhur, hokimiyat va jurnalistlarning eʼtiborida, yaxşi kvartiraga ega va hokazo. Sovet filmining qahramoni erkak va kosmos örtasida tanlov qiladi, nemis kartinasida esa qahramon ikki erkakka bölgan tuyğularini tuşuna olmaydi. Birinçi filmning harakati Lang zamonaviy Germaniyasi, 1920-yillarning oxirida, Juravlyov filmining harakati esa 1940-yillardagi SSSRda bölib ötadi.

Kinoşunos Sergey Kapterev filmni şunday baholagan: «Ssenariy… sarguzaşt intrigasiga asoslangan bölsa-da, Juravlyovning boşqa muvaffaqiyatli filmlaridan farqli ölaroq, bu intriga ikkinçi öringa ötib ketgan: kelajakdagi yer hayotining taʼsirçan tafsilotlari (asosan futuristik arxitektura maketlari orqali berilgan), fazolararo sayohat va Oyga qöniş töplamining aynan özi «Kosmiçeskiy reys»ning asosiy xususiyati va asosiy muvaffaqiyatiga aylangan».

Kinoşunos Aleksandr Fyodorov yozadi: «…“Kosmiçeskiy reys”ning sovet kinofantastikasi rivojidagi ahamiyatini kam baholab bölmaydi. Ya. Protazanovning materialni taqdim etişda ança soddalaştirilgan “Aelita” filmidan keyin bu sezilarli texnologik yutuq böldi».