The Spy Who Came in from the Cold

1965-yilga kelib, rejissyor Martin Ritt navbatdagi filmini tayyorlaşga kirişganda, AQŞda Jon Le Karrening «Sovuqdan kelgan josus» josuslik bestselleri beş million nusxada sotilgan edi. Kitob Ritni «ikki tomondan josuslik usullarining realistik körsatilişi» bilan hayratga soldi va tez orada suratga olişga tayyorgarlik boşlandi.

Ritning şoşilişiga sabab şu böldiki, u 1960-yillarda juda maşhur bölgan romantik josuslik triller zanjiriga qarşi turadigan josuslik allegoriyasini suratga olmoqçi edi: «Doktor No», «Rossiyadan sevgi bilan», «Goldfinger» va boşqalar. Rejissyor nafaqat rejissyor sifatida, balki ilk marta öz filmining prodyuseri sifatida ham çiqişga qaror qildi.

Limas rolini Ritt özi yaqinda «Xad» epik dramasida suratga olgan Pol Nyuman bilan ijro ettirmoqçi edi. Ssenariyni maşhur dramaturg Jon Osbornga yozdirmoqçi bölgan, ammo u rad etgan. U «ajoyib zulmatli material» bilan jalb qilinganini, ammo jiddiy rolda nozik Nyumanning iştiroki uni çöçitganini aytgan. Şundan söng rejissyor Nyumanni Bert Lankasterga almaştirgan, ammo u boşqa loyihalar bilan band bölib, Limas rolini ijro eta olmagan. Ritning yakuniy tanlovi britaniyalik Richard Burton böldi. Rejissyor Paramount Pictures studiyasini Burtonni rolga tasdiqlaşga va uning 750 ming dollarlik haqini qabul qilişga köndiriş uçun ança harakat qilişga majbur böldi.

Ritt eslaşiça, supersolani ism-şarifsiz josusga aylantiriş oson bölmagan: «Biz uning ajoyib ovozini, qaysar xarakterini va romantik jozibasini biroz pasaytiriş uçun köp mehnat qildik». Rejissyor Burtonning içkilikbozligi va uning maşhur turmuş örtoği Elizabet Teylorning unga nisbatan raşkçi munosabatidan ham qattiq norozi edi. Burton bilan uning şerigi Klair Bloom örtasida ilgari roman bölganini bilgan Teylor ular örtasida hatto sahnada döstlikka ham yöl qöymagan. «Burton 24 soat kuzatuv ostida edi. U uning har bir köz qisişini nazorat qilardi», deb yozgan aktyor biografi Melvin Bregg.

Ritt Burton bilan heç qanday döstlaşa olmagan, vaziyat «Uzoq issiq yoz» filmini suratga olişda Orson Uells bilan bölgan muammolarni eslatgan. Avvaliga Ritni Burtonning replikalarini juda baland aytişi qoniqtirmagan, keyin esa uning sahnada turgan xotiniga haddan taşqari berilib ketişi. Ularning munosabatlaridagi barça notinçliklarga qaramay, Ritt keyinçalik Burtonni «ulkan şaxs» deb atagan.

Filmning asosiy suratga oliş işlari qişki Irlandiyada, Vikloy yaqinida ötkazilgan, u yerda Ritt orzu qilgan zulmatli muhitni aks ettiriş uçun qora-oq plyonkaga suratga olişga qaror qilgan. Rejissyor: «Men har bir sahnada yomğir yoki xiralikni xohlardim, quyoş bölmasin», deb aytgan. Qolgan sahnalar Trafalgar maydonida, Ardmore Studios kinostudiyasida va nemis Garmiş-Partenkirxen şahrida suratga olingan.

Filmning finali bilan qöşimça qiyinçiliklar yuzaga keldi: studiya romanning oxiriga zid keladigan baxtli yakunni talab qilgan. Bundan taşqari, studiya vakillarining baʼzilari kartinani dialoglarga töla va syujet rivojiga kam ekanligi uçun tanqid qilgan. Ritt kompaniyadan özi xohlagan yakunni tortib olişga muvaffaq bölgan.

Film yaltiroq «Jeyms Bond» seriali örniga qöyilgan alternativa böldi, u josuslikning buzib körsatilgan va deyarli karikatura tasvirini yaratgan edi.

Filmning asosiy antagonisti Mundt ham, Fidler ham emas, balki «sovuq uruş»ning özi. Unda britaniyaliklar va nemislar farqli emas, balki bir-biriga öxşaş körsatilgan. Xalqaro josuslik işida yaxşi va yomon yigitlar yöq, faqat nomardlik, ayblovlar, xiyonat va qotilliklar bor.

«Sovuqdan kelgan josus»da Limasni kommunistlar emas, balki öz odamlari — britaniyaliklar qöyişadi. Nensiga aytgan monologida Alek göyo tomoşabinga murojaat qiladi: «Sening fikringça, josuslar kimlar? Xudo yoki Karl Marks taʼlimotiga amal qiladigan faylasuflar, axloqşunoslarmi? Unday emas. Bular mening kabi beçora nomardlar, muvaffaqiyatsizlar, içkilikbozlar, gomiklar, xotinining qöl ostidagi erkaklar, bemaʼni hayotini bezaş uçun ковбой va hindu öynaydigan davlat xizmatçilari. Sening fikringça, ular qayer qora, qayer oq ekanini öylab ötiradimi?»

Filmning finali Limasning «sovuq uruş»dan şunçaki çarçaganini körsatadi. U özi bilan nima bölişini tuşunadi va Nensi bilan yaqin munosabatlar örnata olmagan bölsa-da, ölik Nensi ortidan qaytib yuguradi. Uning harakati — töliq xiyonatdan voz keçiş. Uni nemis agentlari öldiradi va şu tariqa Limas «sovuqdan kelgan josus»ga aylanadi.

Baʼzi kinotanqidçilar bu filmni josuslik mavzusidagi eng yaxşi va eng işonçli filmlardan biri deb hisoblaşadi.

Film köplab mukofotlarga sazovor böldi, jumladan Oskar uçun 2 ta nominatsiyaga: