The State Counsellor

Syujet real voqealarga asoslangan. Revolyutsiyagaça bölgan Rossiya tarixida yuqori mansabdor politsiya va jandarm amaldorlarining inqilobçi-terrorçilardan şaxsiy maqsadlarda foydalanişga uriniş holatlari bir neça marta uçragan. Masalan, 1882-yilda jandarm polkovnik G. P. Sudeykin özi qayta tarbiyalagan narodovolec-terrorçi S. P. Degayev yordamida inqilobçilar faoliyatini nazorat qilişni, vaqti-vaqti bilan maʼlum miqdordagi hibsga olinganlarni «hosil qilib olişni», şuningdek, unga böysunadigan va politsiya uçun uşlab bölmaydigan guruh tuzişni rejalaştirgan. Bu guruh içki işlar vaziri graf D. A. Tolstoyni, şuningdek, Sudeykinning karyerasiga tösiq bölgan bir qator nufuzli şaxslarni öldirişi kerak edi. Sudeykin şu yöl bilan nafaqat raqobatçilardan qutulmoqçi, balki hokimiyatning yuqori poğonalarida terror oldida vahima uygotib, keyin yagona yakka özi xavfni bartaraf eta oladigan şaxs sifatida çiqişni közlagan. Bu rejalar amalga oşmadi, çunki Degayev narodovolecler tomonidan foş etilgan va ularning taklifini qabul qilgan. Ular Sudeykinni yöq qilişda yordam berişi evaziga unga hayot va Rossiyadan çiqib ketiş imkoniyati vaʼda qilingan edi. Bu kelişuv natijasida polkovnik Degayev bilan uçraşadigan maxfiy kvartirada pistirma uyuştirildi. German Lopatin boşçiligidagi terrorçilar guruhi 1883-yil 16-dekabrda Sudeykinni poylab turib öldirdi. Deyarli şunday niyatda departament direktori V. K. Pleve ham bölgan. Keyinçalik uni ham Azef yuborgan terrorçilar öldirgan.

XIX asr oxiri, Rossiya imperiyasi. Peterburg — Moskva poyezdi Moskvadan oldingi sönggi bekat — Klin stansiyasida töxtaydi. Hukumat vaziri general-adyutant Xrapov xavfsizlik ostida yöl qilayotgan maxsus vagonga «statskiy sovetnik Erast Fandorin» deb özini taniştirgan kişi çiqadi. U Moskva general-gubernatori huzuridagi maxsus topşiriqlar böyiça amaldor bölib, Moskvada Xrapovning xavfsizligi uçun javobgar edi. Kelgan kişi hujjatlarini körsatadi. Uning taşqi körinişi qöriqçilarga maʼlum bölgan Fandorin tavsifiga töliq mos keladi, şuning uçun uni generalning oldiga ötkazişadi. Köp ötmay generalni kupeda ölik holda topişadi, qonli xanjar dastasida esa «BG» belgisi topiladi. Bu poytaxt ikki şaharni dahşatga solib kelayotgan «Jangari Guruh»ning belgisi edi. Fandorin nomini olgan terrorçi — «BG» rahbari, Grin laqabli şaxs — jinoyat joyidan muvaffaqiyatli qoçadi va uçta şerigi — Raxmet, Yemelya va Snegir bilan Moskvada joylaşadi. Ularga Moskvalik inqilobçi ayol Igla yordam beradi. Haqiqiy Fandorinning bu işga aloqasi yöqligi darhol maʼlum böladi, çunki qotil Fandoringa bir oz öxşagan va öxşaşligini kuçaytiriş uçun grim qilingan edi.

Xrapovning öldirilişi «hokimiyatga tarsaki» bölib, Moskva general-gubernatori Dolgorutskiyning muqarrar isteʼfoga çiqişini anglatardi. Bundan qattiq xafa bölgan Dolgorutskiy, özi doim mehr körsatib kelgan Fandorindan generalning qotillarini tezda va öz kuçlari bilan topişni söraydi. Bu unga obrösizlanmasdan, munosib tarzda isteʼfoga çiqiş imkonini beradi. Deduksiya usuli bilan maşhur Fandorin tergovni boşlaydi. Birinçi ipni terrorçilarning özi beradi: ish holatlaridan maʼlum böladiki, qotillar generalning xavfsizligini kim taʼminlayotganini bilgan va Fandorinning taşqi körinişi tavsifiga ega bölgan. Fandorin Xrapovning taşrifi uçun faqat bir kun oldin masʼul etib tayinlangan edi. Bu haqda faqat Peterburgdagi Politsiya departamenti va Moskva jandarm boşqarmasining uç xodimi xabardor edi. Axborat sizib çiqişi, ehtimol, şu tor doiradangina bölgan.

Fandorin tergovni davom ettiradi va guruh aʼzosi Raxmetni hibsga olişga ulguradi. Ammo tergovdan uni juda tez «çetlatib» qöyadi. Buni tergov sohasining yulduzi, general knyaz Pojarskiy amalga oşiradi. U Peterburgdan şaxsiy farmoyiş bilan maxsus yuborilgan edi. Şu orada «BG» faoliyatini davom ettirib, bu safar partiya kassasini töldiradi: xazina aravasi talanadi, qöriqçilar öldiriladi va katta miqdordagi pul öğirlanadi. Fandorin «BG»ga kim axborat berayotganini aniqlaşga qaror qiladi. U barça gumon qilinuvçilarga turli xil maʼlumotlar yuboradi va terrorçilarning reaksiyasini tekşiradi. «BG»ning kutilmagan reaksiyasi Fandorinni bir lahzaga hatto öz sevgilisidan ham şubhalanişga majbur qiladi. Ammo u baribir öz savoliga töğri, garçi işonib bölmas bölsa-da, javobni topadi. «BG»ning «manbai» aynan knyaz Pojarskiy bölib çiqadi.

Pojarskiy Jangari Guruhni qamal qiliş operatsiyasini şunday taşkil qiladiki, otişmada Fandorin «tasodifiy baxtsiz hodisa» tufayli halok bölişi kerak edi. Ammo Fandorin epçilligi tufayli tirik qoladi, Snegir va Yemelya halok böladi, guruhdan faqat Grin qoladi, unga esa uni sevib qolgan Igla yordam berişda davom etadi.

Köz-közga tuşgan suhbatda Pojarskiy Fandorinning xulosalari töğri ekanini tan oladi: general haqiqatan ham «BG»ga axborot bergan, avval terrorçilarning qöli bilan raqiblardan qutuliş va amaldorlarni qörqitiş, keyin esa davlatning yagona qutqaruvçisi sifatida çiqib, uşlab bölmaydigan guruhni yöq qilib, buning evaziga hokimiyat va imtiyozlarga erişiş niyatida bölgan. Endi Dolgorutskiyning sunʼiy ravişda majburlangan isteʼfoga çiqişidan söng Moskva general-gubernatori bölib, Pojarskiyning homiysi buyuk knyaz Simeon tayinlanadi, Pojarskiyning özi esa Moskva obermilitsmeysteri lavozimiga kötariladi. Fandorin oçiqdan-oçiq Pojarskiyga qarşi çiqa olmaydi, çunki unga heç kim işonmaydi. Pojarskiy Fandorinni öziga ittifoqçi bölişga yoki şunçaki «çetga çiqib, indamay turişga» taklif qiladi. Fandorin ikkinçisini tanlaydi, çunki u Pojarskiydan farqli ölaroq, Grin öz yordamçisining xiyonatini allaqaçon sezganini biladi. Bu yordamçi Jyuli Renar edi, u orqali Pojarskiy guruhga terror nişonlari haqida maʼlumot uzatib turgan. Grin Jyulini Pojarskiy bilan uçraşuvga çaqirişga majbur qiladi. Natijada Pojarskiy Jyulining çaqiriği bilan Grinni yöq qiliş va Jangari Guruhning yagona ğolibi sifatida şon-şaraf qozoniş uçun boradi. Fandorin esa uning orqasidan sekin: «Yovuzlik özini özi yeydi», deydi. Şunday ham böladi: Pojarskiy Grinni öldirib qöyadi va Jyulini ham öldiradi, ammo özi ham Igla bilan birga portlab halok böladi. Igla ölim oldidan uni haqiqiy ismi bilan — graf Dobrinskaya deb ataydi.

Yangi general-gubernator Fandoringa obermilitsmeyster lavozimini va özining homiyligini taklif qiladi. Avvaliga Fandorin qatʼiy rad etadi, ammo qisqa öylanişdan söng Simeonning kabinetiga qaytib, roziligini beradi.

Asosiy syujet bilan parallel ravişda filmda Fandorinning yoş «inqilob ğoyalariga hamdard» Esfir Avessalomovna Litvinova bilan sevgi va ajraliş tarixi körsatiladi. Litvinova yirik bankirning qizi, xristianlikni qabul qilgan yahudiy edi. Ular «hamdardlar» tögaragi yiğilgan kvartirada politsiya tekşiruvi vaqtida birinçi marta uçraşib, darhol bir-biriga mehr qöyişadi. Garçi tinç, bosiq va tartibga örganib qolgan amaldor Fandoringa sotsialistik adabiyotni öqib çiqqan, aqlsiz qiz tamomila juft emas edi. Ular bir neça marta janjallaşib, yaraşadilar, ammo oxir-oqibat Litvinova Fandorinni taşlab ketadi, çunki u Fandoringa obermilitsmeyster lavozimi taklif qilinganini va u bu lavozimdan voz keçmoqçi emasligini biladi.

Yana bir romantik liniya — Grin va Iglaning munosabatlari bölib, ular dastlab özaro yoqtirmaslik bilan boşlanib, şunga öxşaş özaro, ammo inqilobiy tarzda kamgap muhabbat izhori bilan tugaydi. Undan taşqari, mademuazel Jyuli Renar (uning familiyasi frantsuz tilida «tulki» degan maʼnoni anglatadi), Peterburgdagi elita fohişa uyining saqlovçisi, Jangari Guruh voqealariga faqat Pojarskiyga bölgan romantik his-tuyğulari tufayli aralaşib qoladi.

Körsatuvlarda (filmning uzunroq versiyasida) Grinning ötmiş sahnalari körsatiladi. Ulardan maʼlum bölişiça, u yahudiy millatiga mansub bölib, pogrom paytida uyini va keksa ota-onasini himoya qilib, olomonni boşqarayotgan qora yuzlilardan birini öldirgan. Şu sababli hibsga olingan, keyinçalik esa u omon qolmagan deb hisoblangan vaziyatda qoçib ketgan.

Raxmetni söroq qiliş sahnalaridan maʼlum böladiki, u çap qaraşlar bilan heç qanday aloqasi yöq edi. U otliq zobit bölib xizmat qilgan vaqtida öz qömondonini otib öldirgan, söng qalʼaga qamalgan va u yerdan qoçgan. Şundan keyin Jangari Guruhga qöşilgan.

«Qisqartirilgan» versiyada Grinning jinoiy hayotining boşlanişini tuşuntiruvçi ötmiş sahnalari yöq.

Bundan taşqari, Litvinova bilan Dolgorutskiy örtasidagi suhbat sahnasi ham yöq. Unda Litvinova generalga Fandorin bilan birga bölişni xohlaşini aytadi, Dolgorutskiy esa unga yanada munosib juft topişni maslahat beradi. Fandorin obermilitsmeyster etib tayinlangandan söng Fandorin va Litvinovaning ajraliş sahnasi kesib taşlangan. Demak, «kesilgan» versiyaga köra, Litvinova Fandorinni taşlab ketmaydi.

Fandorin rolida Menşikov — Boris Akunin romanni ekranlaştirişga ruxsat berayotganda qöygan şart edi. Menşikovning özi Fandorinni emas, Pojarskiyni öynaşni xohlaşini aytgan.

Ssenariy muallifi: Boris Akunin

Rejissyor: Filipp Yankovskiy

Operator-postanovşik: Vladislav Opelyants

Rassom-postanovşik: Vladimir Aronin

Bastakor: Enri Lolaşvili

Tovuş rejissyori: Konstantin Zarin

Montaj: Enzo Menikoni va Yaroslav Moçalov

Grim rassomi: Lyudmila Dyakova

Prodyuser: Leonid Vereşçagin

Boş prodyuser, badiiy rahbar: Nikita Mixalkov

Tryuklar postanovşigi: Valeriy Derkaç

Kitobda Moskva general-gubernatorining familiyasi «Dolgorukoy», filmda esa «Dolgorutskiy». Körinib turgan prototip — knyaz Vladimir Andreyeviç Dolgorukov bölib, u 1891-yilda Moskva general-gubernatori lavozimidan buyuk knyaz Sergey Aleksandroviç tomonidan almaştirilgan (u kitob va filmda «Simeon Aleksandroviç»ga aylangan).

Gringa taşlangan xabarlar kitobda «TG» imzosiga ega, filmda esa «SDD» imzosiga. Kitobda Pojarskiy Fandoringa qisqartmani «Terpsixora Geliконская» deb izohlaydi, Gringa esa «tertsius gaudens» («uçinçi quvonuvçi» lotinça) deb izohlaydi. Filmda esa birinçi holatda «SDD» «ölimga sovğa qiluvçi Diana» maʼnosini anglatadi, ikkinçisida esa «bir-biringizni yeng». Şuningdek, filmning uzunroq versiyasida Igla va Grin «SDD»ni mustaqil ravişda izohlaşga urinadilar. Grinning versiyasi — «ijtimoiy-demokratik xayrixoh».

Fyodor Bondarçukning obrazi, polkovnik Burçinskiy — romandagi ikki qahramon, Burlyayev va Sverçinskiyning birikmasi.

Filmda Fandorin Raxmetni özi hibsga oladi, romanda esa Mylnikov filyorlari yordamida.

Kitobda Sverçinskiy Nikolayevskiy vokzalidagi bomba portlaşi natijasida halok böladi, Burlyayev esa Jangari Guruhni hibsga olişga uriniş paytida. Filmda Burçinskiy Pojarskiyni obrösizlantirişga muvaffaq bölmagaç, Moskva jandarm boşqarmasi boşliği lavozimidan isteʼfoga çiqadi va Kamçatkaga politsmeyster etib tayinlanadi. Bu aniq quyi lavozimga tuşiş hisoblanadi (kengaytirilgan versiyada u qamoq jazosi ekanini bilgaç, özini otib öldiradi).

Filmda Raxmet Larionovning yuziga kislota sepadi, kitobda esa uni revolverdan öldiradi. Kitobda Raxmet sepgan kislota haqida eslatmalar bor, ammo u yerda qurbon Larionov emas edi va bu voqealar Grinning xotiralaridan maʼlum böladi, roman boşlanişidan oldin sodir bölgan.

Filmda Grin Moskvada bölganida, jinoiy «mutaxassis» Koziryni çaqiriş uçun Peterburgdagi Jyuliga telefon qiladi. Kitobda esa u şu maqsadda unga telegramma yuboradi, bu yanada realistik, çunki tasvirlangan voqealar davrida (1891-yil) bu şaharlar örtasida doimiy telefon aloqasi hali yöq edi (u faqat 1899-yilda paydo bölgan).

Kitobda xazina aravasining talon-taroj qilinişi butunlay boşqaça ssenariy böyiça sodir böladi: diversiya bilan qöriqçilarning köp qismi çalğitiladi. Filmda esa barça qöriqçilar şunçaki otib taşlanadi.

Filmda hammomda jangarilardan qoçayotganda Fandorin kiyimda hammom tomidan qöşni uy tomiga, undan keyin yerga sakraydi. Kitobda esa Erast Petroviç yalanğoç holda hammom tomidan yerga sakraydi, bu «qirğiy parvozi» bölib, uni Yaponiyada «Yaşirinuvçilar» (ninzya) örgatgan edi. Kitobda Pojarskiy yalanğoç holda hammomning ayollar bölimi orqali tez yugurib ötadi. Filmda esa u ayollar bölimini kiyimda (hatto pöstin va qalpoqda) ötadi va kör bölib, qayerga kirganini tuşunmaganday körinadi. Ikkala holatda ham u ayollar bölimidan heç qanday qiyinçiliksiz ötadi, ammo ğazablangan ayollar uni quvayotgan, töliq kiyingan jangarilarga hujum qiladi.

Snegir va Yemelya öldiriladigan pistirma sahnasida sezilarli farqlar bor:

filmda voqea NESKUÇNIY boğidagi muz labirinti yonida sodir böladi, kitobda esa Bryusov skverida (xayoliy joy);

filmda Fandorin ertasi kuni yaşirinişi kerak bölgan çuqurni oldindan tekşiradi, ammo ertalab u qattiq narsa bilan yopilgan böladi; kitobda esa Pojarskiy skameykaning qaysi tomonida bölişi kerakligini çalkaştirib yuborganmiş;

filmda Fandorin muz devor ustidan akrobatik sakraş qiladi, Snegir qopqondan qoçişga urinayotganda öldiriladi, Grin esa portlaş niqobida qamal halqasi orqali şunçaki yugurib ötadi. Kitobda Erast Petroviç Snegirni çuqurga tortib olib, birga yaşirinmoqçi böladi, ammo Pojarskiyning «xatosi» tufayli ular qor uyumida öq ostida qolişadi. Fandorinning ustida yotgan Snegir beixtiyor uni öz tanasi bilan öqlardan himoya qiladi, Grin esa Fandorin uçun tayyorlangan yölakka tasodifan duç kelib, qutulib qoladi.

Igla uyidagi sahnada, kitobda Jyuli Grinning Pojarskiyni otişiga tösqinlik qilib, qurolli qölidan uşlaydi. Filmda esa Pojarskiy özi Grinni çalğitadi, şundan söng uni ham, Jyulini ham öldiradi.

Romanda Pojarskiy yenggida yaşirin olib yuriladigan pistoletdan foydalanmagan, Grinni çöntakdagi pistoletdan otgan.

Romanda Fandorin va Pojarskiy tengdoş bölib, ikkinçisi general emas, balki polkovnik. Filmda esa u general.

Filmda Pojarskiy özining omadi va Fandorinning omadini (öyin kartalari yordamida) ular tanişganidan köp ötmay soliştiradi, romanda esa bu finalga yaqinroq.

Romanning oxirida Fandorin yangi boşliği — buyuk knyaz Simeon Aleksandroviçga özini taniştiriş uçun boradi, bunday holatlarda odatdagidek mundirda. Filmda esa u Simeon Aleksandroviçning huzuriga fuqarolik kiyimida keladi, bu amaldor uçun mutlaqo mumkin emas.

Tugaş sezilarli darajada farq qiladi: kitobda Fandorin ham Pojarskiyning ish usullaridan, ham Simeon Aleksandroviçning ularga befarq munosabatidan şokka tuşib, Simeon ostida xizmat qilişni rad etadi va u bilan suhbatdan keyin davlat xizmatini tark etadi (şundan söng u çet elga ketişga majbur böladi va «Toj kiyiş» voqealarigaça bir neça yil xorijda xususiy tergovçilik bilan şuğullanadi). Filmda esa u qaytib keladi va taklifni qabul qiladi. Borис Akuninni bunga Nikita Mixalkov köndirgan. Yozuvçi öz qarorining xato ekanini 2004-yilgi saylovlar paytida angladi.

Raxmetni söroq qiliş paytida general Pojarskiy (Nikita Mixalkov) hibsga olingan kişini Puşkinning «Tsar Saltan haqidagi ertak»idagi qahramon — knyaz Gvidon bilan soliştiradi: «Siz bu Buyan orolidan bizning uluğ Saltan şohligiga gah paşşa, gah çivin, gah tmol… Tukli…» Romanning matnida bölmagan oxirgi sözning qöşilişi — Andrey Petrovning maşhur «A tsigan idyot» romansiga (Eldar Ryazanovning «Şafqatsiz romans» filmidan) aniq işora. Bu romansni Mixalkov ijro etgan boşqa qahramon — Sergey Sergeyeviç Paratov kuylagan edi.

Fandorin dedeksiya jarayonida gumon qilinuvçilar tasvirlangan kartalarni yoyadi, bu Ştirlitsning özi çizgan portretlar bilan bölgan mulohazalariga işora qiladi.

Gleb Georgiyeviç Pojarskiy — Vayner akalarining «Mehribonlik davri» romani va şu asar asosida suratga olingan «Uçraşuv joyini özgartirib bölmaydi» telefilmidagi boş qahramon Jeglovning töliq ismdoşi.

Pojarskiyning «Oğzimda karamel bilan» iborasi — çöçqaçaning «Uşlab bölmaydigan Funtik» qöşiğidan.