The Thief and the Cobbler

1964-yilda Richard Williams Xoja Nasriddin haqida «The Amazing Nasruddin» nomli multfilm ustida ish boşladi (1970-yildan «The Majestic Fool», keyinroq «Nasruddin!» deb atalgan). Loyihada boşqalar qatorida taniqli animator Ken Harris, u Warner Bros. kompaniyasida işlagan, hamda ingliz aktyorlari Vincent Price (vazir rolida) va Anthony Quayle (sulton rolida) iştirok etdi. Film Richard Williamsning Londondagi şaxsiy studiyasida suratga olingan bölib, bu studiya asosan reklama roliklari bilan şuğullanardi va ish sekin olib borildi. Uşbu filmdan bitta sahna (qora-oq nusxada), töliq ssenariy va bir neçta personaj varaqlari saqlanib qolgan.

Loyiha bilan Xoja Nasriddin haqida bir neçta kitob muallifi bölgan yozuvçi Idries Şah ham boğliq edi. Taxminan 1972-yilda Şah bilan munosabatlar buzildi va Williams filmdan Nasriddin haqidagi butun çiziqni olib taşladi, qolgan materialni esa saqlab qoldi. Keyinroq, 1973-yilda çiqarilgan maxsus buklette Williams «Nasriddin animatsiya uçun juda matnli va mos kelmaydigan bölib çiqdi», deb yozgan.

Film ustida ish davom etar ekan, Williams reklama roliklarini suratga olişni davom ettirdi, şuningdek, 1971-yilda «Oskar» mukofotiga sazovor bölgan «A Christmas Carol» asarining ekranlaştirilgan multfilmini yaratdi va 1977-yilda «Raggedy Ann & Andy: A Musical Adventure» nomli qöğirçoqlar haqidagi töliq metrajli multfilmni rejissyorlik qildi.

1980-yillar boşiga kelib, 15 daqiqadan ortiq animatsiya suratga olingan edi (jumladan, harbiy maşina bilan boğliq maşhur sahnalar ham bor edi). Bu noodatiy material darhol animatorlar va kinematografçilar orasida şuhrat qozondi. Ular orasida Steven Spielberg ham bor edi, u materialni körib, Robert Zemeckisga Williamsni «Who Framed Roger Rabbit» loyihasiga animatsiya rejissyori sifatida taklif qilişni maslahat berdi. Loyiha muvaffaqiyatli çiqqanidan keyin (Williams ikkita «Oskar» oldi) Williams asosiy filmiga sarflaşi mumkin bölgan qöşimça moliyalaştiriş paydo böldi. 1990-yilda Warner Bros. bilan şartnoma imzolandi. Biroq rejissyorning animatsiya sifatiga qöygan yuqori talablari (24 kadr tezlikdagi animatsiya, katta fonlarning noodatiy kompozitsiyalari, bir neça ötişda suratga oliş) tufayli işlab çiqariş 1992-yilgaça çözildi va muddatlarni buzgani uçun loyiha Williamsdan olib qöyildi.

Filmni tezda çiqarişga tayyor holatga keltiriş uçun Completion Bond Company kompaniyasi va prodyuser Fred Calvert turli studiyalarda köplab sahnalarni qayta suratga oldirdi. Ssenariy özgartirildi, asl nusxada bölmagan qöşiqlar yozildi, musiqa qayta yozildi va Zigzagdan taşqari barça personajlarning ovozi qayta yozildi. Aktyorga murojaat qilinganda, u juda qarib qolgani va yangi replikalarni qayta ovozlaştira olmasligi maʼlum böldi. Şu sababli oldin yozilgan materiallardan foydalanişga qaror qilindi. Aynan şuning uçun barça çiqarilgan versiyalarda Zigzag roli Price ovozida qoldi. Film 1993-yilda Avstraliya va Janubiy Afrikada «The Princess and the Cobbler» («Malika va Etikdöz») nomi bilan çiqdi.

1995-yilda Miramax Family Films kompaniyasi filmni sotib olib, yana 20 daqiqaga qisqartirdi va ovozlaştirişni qayta amalga oşirdi. U filmni AQŞ prokatiga «Arabian Knight» («Arab ritsari») nomi bilan çiqardi, VHS va Laserdisc (keng ekranli versiyada) formatlarida çiqarildi. DVD formatida film dastlabki «Vor i Sapojnik» («Öğri va Etikdöz») nomi bilan çiqdi.

Richard Williams studiyasi va turli yillardagi ssenariylar haqida hujjatli filmlar mavjud bölib, ularda filmni turli bosqiçlarda köriş mumkin. Dastlabki personajlar öziga xos estetikaga ega edi va asta-sekin evolyutsiyaga uçradi. Ssenariy ham evolyutsiyalaşdi. Dastlabki personajlardan yakuniy filmda öğri, sulton va uning vaziri qolgan, ularning obrazlari esa sezilarli darajada qayta işlangan. Xoja Nasriddin esa bir sahnada, ommaviy sahnalarda fon personaji sifatida paydo böldi. Film rivojlanişi davomida öziga xos badiiy xususiyat saqlanib qoldi: örta asr fors miniatyurasi uslubini taqlid qiliş uçun perspektiva roli kamaytirildi. U köplab sahnalarda yöq, boşqa sahnalarda esa hatto töliq animatsiyadan faol foydalaniladi.

Film quyidagi versiyalarda mavjud:

1992-yil 13-martda namoyiş etilgan rejissyor versiyasi, uning 15 daqiqasi animatikdan iborat. Bu bosqiçda film prodyuserlar tomonidan rejissyordan olib qöyilgan edi.

Fred Calvert işçi versiyalari, köplab tugallanmagan sahnalar bilan.

Fred Calvert versiyasi, 1993-yilda çiqarilgan — «The Princess and the Cobbler».

Miramax Family Films kompaniyasi versiyasi, AQŞ da 1995-yil 25-avgustda çiqarilgan — «Arabian Knight».

Los-Anjelesdan kinoixlos va montajçi Garrett Gilçrist versiyasi, turli manbalardan 2006-yilda yiğilgan, «The Thief and the Cobbler: Recobbled Cut» nomi bilan. Oxirgi çiqarilgan versiya 2023-yildagi «Mark 5» hisoblanadi.

Yaratiş boşlanganidan 51 yil ötgaç, faqat 2015-yilgi Annecy International Animated Film Festival festivalida Richard Williams öz multfilmini birinçi marta şaxsan öz ismi bilan taqdim etdi.

Multfilm zamonaviy animatsiya uçun ilhom manbai böldi. Xususan, rejissyor Tomm Moore özining «The Secret of Kells» va «Song of the Sea» animatsion filmlarini, irland folklori asosida yaratayotganda, uşbu filmga tayangani haqida aytgan.