The Thin Red Line

= Ince qizil çiziq =

«Ince qizil çiziq» (ingl. The Thin Red Line) — 1998-yilda suratga olingan amerikaça epik harbiy film, rejissyor Terrence Malikning uçinçi töliq metrajli filmi. Bu Jeyms Jonsning 1962-yildagi romani asosida yaratilgan ikkinçi ekranlaştiriş bölib, birinçisi 1964-yilda çiqqan. Film Ikkinçi jahon uruşining Tinç okeani teatridagi Guadalkanal kampaniyasi doirasida bölib ötgan Ostin toği jangining öylab topilgan versiyasi haqida hikoya qiladi. Filmda 25-piyoda diviziyasining 27-piyoda polkining 1-batalyonidagi «C» rotasi amerikalik askarlari tasvirlangan; ularning rollarini Sean Penn, Jim Caviezel, Nick Nolte, Elias Koteas va Ben Chaplin ijro etgan. Romanning nomi Redyard Kiplingning «Kazarma balladalari» töplamidagi «Tommi» sheʼriga işora qiladi. Unda Kipling ingliz piyodalarini «qahramonlarning ince qizil çiziği» deb ataydi va bu bilan Krim uruşi davridagi Balaklava jangida 93-polkning pozitsiyasini nazarda tutadi.

Film Malikning 20 yillik tanaffusdan keyin kinematografiyaga qaytganini belgiladi. Filmda Adrien Brody, George Clooney, John Cusack, Woody Harrelson, Jared Leto, John C. Reilly va John Travolta ham rol öynagan. Xabar qilinişiça, birinçi versiyaning montaji yetti oy davom etgan va u beş soat bölgan. Yakuniy variantdan Bill Pullman, Lukas Haas va Mickey Rourke iştirokidagi kadrlar olib taşlangan (Rourke iştirokidagi sahnalardan biri Criterion Blu-ray va DVD naşrlaridagi qöşimça materiallarga kiritilgan). Film musiqasini Hans Zimmer yozgan, operatori esa John Toll bölgan. Asosiy suratga oliş Avstraliyaning Kvinslend ştatida va Solomon orollarida ötkazilgan.

1998-yil 22-dekabrda 20th Century Fox kinokompaniyasi «Ince qizil çiziq»ni Beverli-Xillzda namoyiş etdi, 23-dekabrda filmni çeklangan prokatga, 1999-yil 15-yanvarda esa keng prokatga çiqardi. Film byudjeti 52 million dollar bölganida 98 million dollar yiğdi. Tanqidçilar filmni ijobiy qabul qilib, uruşning falsafiy tasviri, Malik rejissurasi, musiqiy jörligi, operator ishi, ssenariy, montaj va aktyorlar öyinini yuqori baholadi. Film 7 ta «Oskar» mukofotiga nomzod böldi: «Eng yaxşi film», «Eng yaxşi rejissura», «Eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy», «Eng yaxşi operator ishi», «Eng yaxşi montaj», «Eng yaxşi film musiqasi» va «Eng yaxşi ovoz» nominatsiyalarida. Film 1999-yilgi Berlin xalqaro kinofestivalida «Oltin ayiq» sovrinini oldi. Martin Scorsese uni 1990-yillardagi özining ikkinçi sevimli filmi deb atadi. Gene Siskel «At the Movies» (ingl.) telekörsatuvida uni «körgan eng yaxşi zamonaviy harbiy film» deb atadi.

Nyu-Yorklik prodyuser Bobby Geisler 1978-yilda Malikka birinçi marta murojaat qilib, David Rabening «Boom-Boom xonasida» pyesasi asosida film suratga olişni taklif qildi. Malik taklifni rad etdi, ammo buning örniga Jozef Merrik hayoti haqida film ğoyasini muhokama qildi. David Lynçning «Fil odam» filmi haqida maʼlum bölgaç, u bu ğoyadan voz keçdi. 1988-yilda Geisler va Jon Roberdo Parijda Malik bilan uçraşib, D. M. Tomasning 1981-yilgi «Oq mehmonxona» romani asosida ssenariy va rejissura masalasini muhokama qilişdi. Malik rad etdi, lekin ularga Molyerning «Tartyuf» yoki Jeyms Jonsning «Ince qizil çiziq»i asosida ssenariy yozişga tayyor ekanini aytdi. Prodyuserlar ikkinçi variantni tanladi va Malikka ssenariy uçun 250 000 dollar tölaşdi.

Malik «Ince qizil çiziq» ssenariysini 1989-yil 1-yanvarda boşladi. Beş oy ötgaç, prodyuserlar uning 300 sahifalik birinçi qoralamasini oldi. 1990-yilda Malik Jeyms Jonsning bevasi Gloriya va qizi Keyli bilan «Ince qizil çiziq» ekranlaştiriş masalasini muhokama qiliş uçun uçraşdi. Prodyuserlar Malik bilan uning filmga oid qaraşlarini muhokama qilib köp vaqt ötkazişdi. Geisler şunday dedi:Malikning Guadalkanali Yöqolgan jannat, uruş yaşil zahari bilan zörlangan Eden bölişi kerak edi, Terri uni şunday atagan. Zöravonlikning köp qismi bilvosita tasvirlanişi kerak edi. Askar otib taşlanadi, lekin Spilbergning qonli yuzi örniga biz portlagan daraxtni, tilka-pora ösimliklarni va daraxtdan uçib çiqayotgan, qanoti singan gözal quşni köramiz..

Malik boşqa loyihalarga yillar sarfladi, jumladan «Sanşo boşqaruvçisi» spektaklini sahnalaştiriş va «The English-Speaker» deb nomlangan ssenariy ustida işladi. Bu jarayonda u prodyuserlarning 2 million dollar mablağini sarflagan, uning yarmi ssenariy yozişga ketgan. Entertainment Weekly maqolasiga köra, prodyuserlar Malikning «barça xohişlarini bajarib» uning işonçini qozongan, unga kam tanilgan tadqiqot materiallarini, jumladan «Avstraliyaning sudralib yuruvçilari va amfibiyalari» kitobini, Kodō guruhining «Heartbeat Drummers of Japan» audioyozuvini, AQŞ dengiz piyodalari korpusiga jalb etilgan navaxo şifrlovçilari haqidagi maʼlumotlarni taqdim etgan, sayohat rejalarini tuzib bergan hamda rejissyor va uning rafiqasi Mişel Parijdagi kvartirasi uçun ipoteka olişga yordam bergan.

1995-yil yanvariga kelib Geisler va Roberdo mablağsiz qolişdi va Malikka qaysi loyihani amalga oşirişni hal qilişi uçun bosim ötkazişdi. Ular Malikning sobiq agenti Mayk Medavoyga murojaat qilişdi. U özining Phoenix Pictures prodyuser kompaniyasini taşkil etayotgan edi va «Ince qizil çiziq» ustida işni boşlaş uçun 100 000 dollar berişga rozi böldi. Medavoyning Sony Pictures bilan kelişuvi bor edi, va Malik Panama va Kosta-Rikada lokatsiyalarni qidira boşladi, keyin esa Avstraliyaning şimoliy tropik örmonlarida töxtadi. 1997-yil aprelida, suratga oliş boşlanişidan uç oy oldin, Sony suratga olişni töxtatdi, suratkaşlar esa Kvinslendda dekoratsiyalar qurişda davom etdi, çunki studiyaning yangi raisi Jon Kolli Malikning taklif etilgan 52 million dollarlik byudjet bilan filmini suratga olişi mumkinligiga işonmadi. Malik Medavoy bilan Los-Anjelesga jönab, loyihani turli studiyalarga taqdim etdi. 20th Century Fox byudjetdan 39 million dollar ajratişga rozi böldi, ammo şart qöydi: Malik qiziqqan önta kinoyulduzdan beştasini rollarga jalb qilişi kerak edi. Yaponiyalik Pioneer Films kompaniyasi byudjetga 8 million dollar qöşdi, Phoenix Pictures esa 3 million dollar qöşdi.

1988-yilda Malik bilan prodyuserlar Bobby Geisler va Joe Roberdo uçraşdi. Ular unga D. M. Tomasning «Oq mehmonxona» romanini ekranlaştirişni taklif qilişdi. Malik esa Molyerning «Tartyuf»ini yoki J. Jonsning romani asosidagi «Ince qizil çiziq» harbiy dramasini suratga olişni istaşini aytdi. Prodyuserlar ikkinçi variantga rozi bölişdi. 1989-yil mayida Malik ssenariy qoralamasini tugatdi. Keyinçalik u boşqa loyihalarga murojaat qildi va uzoq vaqt «Ince qizil çiziq»ni çetga surib qöydi. Nihoyat 1995-yilda aktyorlar bilan muzokaralar boşlandi, 1997-yilda esa suratga oliş boşlandi. Film Avstraliyada suratga olingan: Deintri tropik örmonida va Bramston-Biç şahridagi plyajda.

Filmga kasting katta qiziqiş uyğotdi. Sean Penn Malik bilan uçraşganda unga şunday dedi: «Menga bir dollar bering va qayerga kelişim kerakligini ayting». Ssenariylar Robert De Niro, Robert Duvall va Tom Cruiseʼga ham yuborildi. 1995-yilda Malik yillar ötib yangi film suratga olayotgani maʼlum bölgaç, unga köplab aktyorlar murojaat qilib, kasting direktorlarini ortiqça ariza bilan kömib taşladilar, şu sababli ular ariza qabul qiliş töxtatilganini eʼlon qilişga majbur bölişdi. Brad Pitt, Al Pacino, Gary Oldman va George Clooney kabi yirik aktyorlar kiçikroq rolga rozi bölişdi, baʼzilari hatto bepul işlaşni taklif qildi. Bruce Willis filmda bir neçta replika oliş uçun suratkaşlar guruhiga birinçi sinf aviaçiptalarini tölaşni ham taklif qildi. 1995-yilda Malik Medavoyning uyida öqiş maşğulotini ötkazdi, unda Martin Şeen ssenariy böyiça körsatmalar berdi, Kevin Kostner, Will Patton, Peter Berg, Lukas Haas va Dermot Mulroney esa asosiy rollarni öqidi. Öşa yilning iyun oyida Medavoyning uyida beş kunlik seminar rejalaştirilgan edi, unga Pitt ham taşrif buyurdi. Seminar yakunida Malik «Quşlar ham yetib bormaydigan joyga» filmi saundtrekini yozdi va yapon tayko barabanlarida çaldi. Malik loyiha haqida suhbatlaşiş uçun Sunset-stripdagi Book Soup bistrosida qiziqqan Johnny Depp bilan uçraşdi.

Edward Norton Ostinga uçib kelib, Malik bilan uçraşdi; Malik aktyorning «Ibtidoiy qörquv» filmi uçun sinovlaridan hayratda qoldi. Matthew McConaughey «Öldiriş vaqti» filmini suratga oliş paytida Malikni köriş uçun bir kunlik dam oliş oldi, deb xabar qilinadi. Keyin boşqalar ham kelişdi, jumladan William Baldwin, Edward Burns, Josh Hartnett, Crispin Glover, Philip Seymour Hoffman, Stephen Dorff va Leonardo DiCaprio; ulardan oxirgisi Meksikadagi «Romeo va Juliet» suratga oliş maydonçasidan uçib kelib, Ostin aeroportidagi American Airlines kutiş zalida Malik bilan uçraşdi. Kasting yakunlanişidan oldin Nicolas Cage 1996-yil fevralida Gollivudda Malik bilan tuşlik qildi. Malik öşa yozda lokatsiyalarni qidirib ketdi va Cage bilan boğlanişga urinib kördi, ammo uning telefon raqami öçirilganini aniqladi. Tom Sizemore esa «Xususiy Rayanni qutqariş» filmida kattaroq rol taklif qilindi va bir neça kun davomida Malik bilan boğlana olmagaç, öşa rolni tanlab, Stiven Spilberg filmida suratga tuşişga qaror qildi. Bill Pullman, Mickey Rourke va Lukas Haas ayrim sahnalarda suratga tuşişdi, ammo vaqt çeklovlari tufayli yakuniy versiyadan olib taşlandi. Pullmanning (serjant MakTi roli, Broudi va Chaplin qarşisidagi sahnada) reklama kadrlarini internetda köriş mumkin, Haas esa CD saundtrek buklitida tasvirlangan, Rourke iştirokidagi sahnalardan biri esa Criterion Blu-ray/DVD relizi uçun tiklangan. Malik rolni Oldman uçun maxsus yozgan edi, ammo filmda juda köp personajlar bölgani uçun bu personaj suratga oliş boşlanişidan oldin olib taşlandi. Keyinroq uning nomi Lukas, Viggo Mortensen, Şeen, Rourke, Pullman va Jeyson Patrik bilan birga titrlarda minnatdorçilik sifatida tilga olindi.

Witt roliga tasdiqlangan Jeyms Caviezel Malik uni şu rolga tasdiqlagani öz karerasidagi buriliş nuqtasi bölganiga işonadi.

Film öz janri uçun yaxşi kassa yiğdi: AQŞda taxminan 36 000 000$ va butun dunyo böyiça 62 000 000$. IMDbʼda film 7,6 reytingga ega. Tanqidçilar ham filmni juda ijobiy qabul qilişdi: Rotten Tomatoesʼda 78 % ijobiy şarh bor. Kino tanqidçilarining National Society of Film Critics taşkiloti «Ince qizil çiziq»ni yilning eng yaxşi filmi deb eʼtirof etdi.

Film Berlin kinofestivalining boş mukofoti — «Oltin ayiq»ni oldi va «Oskar» mukofotiga 7 ta nominatsiyaga, jumladan «Eng yaxşi film» nominatsiyasiga nomzod böldi, ammo barçasida yutqazdi.