Uruşdan keyingi Vena tört okkupatsiya zonasiga bölingan va qora bozor gullab-yaşnayotgan şahar. Amerikalik yozuvçi Holly Martins arzon vesternlar yozadi. U bolalikdagi dösti Harry Laymning taklifi bilan Venaga keladi, ammo yetib kelganda döstining yaqinda halok bölganini biladi. Politsiya Laymni şubhali odam deb hisoblaydi. Martins esa haqiqatni özi aniqlaşga qaror qiladi va öşa joyda yana bir odam bölganiga şubha qila boşlaydi.
Film Carol Reed rejissyorligida suratga olingan, ssenariysini Graham Greene yozgan. Boş rollarda Joseph Cotten, Orson Welles, Alida Valli va Trevor Howard ijro etgan, musiqasini Anton Karas yozgan. Bu britaniyalik qora-oq detektiv drama bölib, noir uslubida, London Films studiyasi tomonidan 1949-yilda çiqarilgan. Lenta 104 daqiqa davom etadi va 1949-yilgi Kann kinofestivalining Grand-prisiga sazovor bölgan.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Orson Welles, Joseph Cotten, Alida Valli
Carol Reedrejissyor
Orson Wellesaktyor
Joseph Cottenaktyor
Alida Valliaktyor
Trevor Howardaktyor
Bernard LeeaktyorWHWilfrid Hyde-WhiteaktyorEDErnst DeutschaktyorPHPaul Hörbigeraktyor
Graham Greenessenariy muallifiAKAnton Karaskompozitor·Ensiklopediyadan
"Uçinçi odam" (ingl. The Third Man) — Britaniyaning 1949-yilda rejissyor Kerol Rid tomonidan Graham Grin ssenariysi asosida suratga olingan qora-oq detektiv "nuar" uslubidagi badiiy filmi; ssenariy uçun asos bölgan materiallar 1950-yilda roman sifatida naşr etilgan.
Film 3-Kann kinofestivalining Grand-prisiga (1949, Fransiya), BAFTA mukofotiga (1950, Buyuk Britaniya) "Eng yaxşi britaniyalik film" nominatsiyasida va "Oskar" mukofotiga (1951, AQŞ) "Eng yaxşi operator ishi (qora-oq film)" nominatsiyasida sazovor bölgan (Robert Kraskер).
Lenta Orson Uellsning aktyorlik ishi va Anton Karasning musiqasi tufayli keng tanilgan. Boş rolni Jozef Kotten ijro etgan.
Kartina bir neça bor kino tarixidagi eng buyuk filmlardan biri sifatida tan olingan. 1999-yilda Britaniya kino instituti (British Film Institute) "Uçinçi odam"ni XX asrdagi eng yaxşi britaniyalik film deb topdi.
3Syujet
1940-yillarning ikkinçi yarmi. Avstriya, Vena. Uruşdan keyin vayron bölgan Avstriya poytaxti törtta…
1940-yillarning ikkinçi yarmi. Avstriya, Vena. Uruşdan keyin vayron bölgan Avstriya poytaxti törtta okkupatsiya zonasiga — amerikalik, inglizça, sovet va fransuz zonalariga bölingan, şahar markazi, şartli ravişda "xalqaro zona" tört ittifoqçi tomonidan birgalikda boşqariladi. Şaharda deyarli barça tovarlar yetişmasligi tufayli qora bozor gullab-yaşnaydi.
Bolalikdagi dösti Garri Laymning (Orson Uells) taklifiga binoan Venaga arzon vesternlar muallifi, amerikalik yozuvçi Xoli Martins (Jozef Kotten) keladi. Manzilga yetib borib, u hovlibon (Paul Xyorbiger)dan Garrining juda yaqinda, uyining derazalari ostida sodir bölgan baxtsiz hodisa natijasida halok bölganini biladi: uni maşina urib yuborgan. Martins döstining dafn marosimigaça ulgurdi, u yerda britaniya harbiy razvedkasi mayori Kellouey (Trevor Xovard) va sirli gözal Anna (Alida Valli) bilan uçraşadi. Dafndan keyin Kellouey yozuvçini barda içkilikka taklif qiladi, Laym haqida söraydi, söngra Martinsning tergov qilinayotgan ish bilan heç qanday aloqasi yöqligiga işonç hosil qilib, Garri Laymning Vienadagi yirik gangsterlardan biri bölganini aytadi. Laymni 20 yil bilgan Martins bunday imkoniyatni qatʼiyan rad etadi va hatto mayor bilan urişmoqçi böladi.
Kellouey Martinsning mehmonxonada tunaşini va ertasi kuni ertalab uçib ketişini talab qiladi. Ammo yozuvçini kuzatib yurgan harbiy uni mahalliy madaniyat klubi rahbari bilan taniştiradi; u yozuvçidan klubda zamonaviy adabiyot haqida maʼruza öqişni söraydi va mehmonxonada turiş xarajatlarini tölaşni vaʼda qiladi. Şuningdek, mehmonxonaga Laymning dösti "baron" Kurtz (Ernst Doyç) qönğiroq qilib, uçraşişni taklif qiladi. Kafe stolida Kurtz avtohalokat tafsilotlarini aytib beradi. Uning sözlariga köra, Laymni taniş biri, ismi Popesku çaqirgan, u yölga qadam qöygan va yuk maşinasi uni urib yuborgan. Kurtz va Popesku Laymni köçaning narigi tomoniga birgalikda sudrab olib borişgan, u yerda u vafot etgan. "Baron"ning sözlariga köra, ölimdan oldin Laym undan Martinsga yordam berişni söragan. Yozuvçi Popesku hozir qayerda ekanini söraydi va u şahardan ketganini eşitadi. U şuningdek dafn marosimida bölgan qiz haqida "baron"dan söraydi.
Martins Anna ijro etadigan teatr tomon yöl oladi. U yozuvçiga Laymni urgan yuk maşinasining haydovçisi uning öz şofyori bölganini aytadi. Martins öşa kuni nima sodir bölganini aniqlaşga urinadi va Anna bilan birga Laym yaşagan uyga boradi. Hovlibon yozuvçiga hodisa joyida jasadni sudrab olib borayotgan uçta erkak bölganini, şuningdek Laym darhol vafot etganini va şuning uçun "baron"ga ölimdan oldin heç narsa deya olmasligini aytadi.
Martins Annani uyigaça kuzatib boradi va xalqaro politsiyaning qidiruvi paytida qizning soxta pasportini olib qöyib, uni hibsga olişiga guvoh böladi.
Şu orada Martins doktor Vinkel (Erik Ponto) uyiga boradi; u "baron"ning Laym ölgan paytda uning yonida ikki kişi bölganini tasdiqlaydi.
Hovlibon Martinsga qöşimça maʼlumot berişni vaʼda qiladi, ammo uni öldirişadi. Martins va Anna Laym yaşagan uyga yaqinlaşganda, kiriş joyi oldida katta olomonni körişadi. Kiçkina bola yozuvçini keça hovlibon bilan janjallaşganlikda ayblaydi. Olomon Martinsni uşlab qolişga urinadi va u qoçib qutuladi.
Mehmonxonada Martinsni taksiga ötqazib, qayergadir olib ketişadi. U yomonroq narsadan şubhalanadi, ammo uni madaniyat klubi yiğilişiga olib kelişganini va u yerda adabiyot haqida maʼruza öqişiga töğri kelişini bilib qoladi. Klub yiğilişiga kelgan Popesku yozuvçidan ijodiy rejalari haqida söraydi va u "Uçinçi odam" — haqiqiy faktlarga asoslangan qotillik haqidagi roman yozayotganini aytadi. Popesku Martinsga xayoldan çetga çiqmaslikni maslahat beradi, söngra uni ikki qöriqçi bilan birga quvişga urinadi, ammo yozuvçi quvğindan qoçib qutuladi.
Yozuvçi Kellouey huzuriga boradi; mayor Martinsga yana Venadan ketişni maslahat beradi, söngra yozuvçining dösti "qora bozor"ning yirik savdogarlaridan biri bölganini, harbiy şifoxonadan öğirlangan suyultirilgan penitsillinni sotganini aytadi. U unga Laym qurbonlarining — davolanib keta olmagan bolalarning suratlarini körsatadi.
Politsiyada Martins sovet hokimiyatlari Annani Avstriyadan deportatsiya qilmoqçi ekanini bilib oladi, çunki u Çexoslovakiyada tuğilgan.
Annadan qaytayotganda Martins uy kiriş joyida yaşirinib turgan odamni köradi. U unda Laymni taniydi va u bilan gaplaşişga urinadi, ammo u qoçib ketadi. Martins döstining izini Am-Xof maydonida yöqotadi. Ammo Martins bu epizod haqida aytib bergan Kellouey jinoyatçi şahar kanalizatsiyasiga yaşiringanini darhol tuşunadi, uning kiriş joyi afişa ustuniga yaşirilgan. Kellouey Laymning sovet qismida yaşirinayotganini taxmin qiladi.
Politsiya Laymning qabrini oçganda, u yerda Laym uçun penitsillin öğirlagan tibbiyot xodimi Iozef Xarbinning jasadi çiqadi.
Ertasi kuni Martins doktor Vinkel uyiga boradi va uning orqali Laym bilan aylanma kolesa yonida uçraşuv belgilaydi. Kolesada Laym avval yozuvçini qörqitadi, söngra unga ish taklif qiladi, şuningdek öz jinoyatlarini oqlaş uçun pafosli nutqlar sözlaydi.
Kellouey Martinsni Laymni britaniyaliklar nazoratidagi şahar qismiga çiqarişga taklif qiladi. Martins rozi böladi, ammo Annaga pasportini qaytarib berişlarini va uni şahardan olib çiqib ketişlarini talab qiladi. Kellouey rozi böladi, ammo Anna ketişdan boş tortadi. Martins Vienadan ketiş qarorini qabul qiladi, ammo mayor uni birga şifoxonaga olib boradi va Laym sababli menengitdan ölayotgan kasal bolalarni körsatadi. Yozuvçi politsiyaga yordam berişga rozi böladi.
Laym Martins bilan uçraşuvga keladi, ammo Anna undan xavf haqida ogohlantiradi va u yana kanalizatsiyaga yaşirinadi. Politsiya uni quvadi. Yaralangan Laym şaharga çiqişga harakat qiladi, ammo bunga qodir emas. Şu orada Martins öldirilgan politsiyaçining revolverini oladi va Laymni topadi. Otiş ovozi eşitiladi.
Laymning qayta dafn marosimida yozuvçi yana Anna bilan uçraşadi. Kellouey Martinsga samolyotga keç qolişini aytadi, ammo u maşinadan çiqib, Annani kutadi; qiz esa uni sezmaganga öxşab yonidan ötib ketadi. Mayor jönab ketadi.
4Yaratilişi
Filmning ssenariysini Graham Grin yozgan. Uning asosida bu janr filmlarida tez-tez uçraydigan maşhur syujet…
Filmning ssenariysini Graham Grin yozgan. Uning asosida bu janr filmlarida tez-tez uçraydigan maşhur syujet burilişi — qahramonning öz ölimini sahnalaştirişi yotadi. Asl ssenariyda hikoya britaniyalik politsiyaçi (mayor Kellouey) nomidan olib boriladi; film esa öşa voqealarni Xoli Martins nomidan bayon etadi. Keyinçalik Grin 1950-yilda çiqqan şu nomli romanni yozdi. Yens Smit bu filmning manbalaridan biri frantsuz poetik realizmi namunasi — Jyulyen Dyuvivening Jan Gabin boş rolida ijro etgan "Pepe le Moko" (1937) filmi bölgan deb hisoblagan. Smit bu frantsuz uruşdan oldingi asarni "şu yönalişdagi eng uyatsiz romantik film" deb ataган va u Maykl Kyortisning "Kasablanka" (1942) filmi uçun ham asos bölgan.
Vienadagi suratga oliş 1948-yil 22-oktabrdan 11-dekabrgaça davom etdi. Boş qahramon xonadoni sifatida Pallaviçini knyazlik saroyi tanlandi. Kino olamida uzoq vaqt davomida birinçi skripkani suratga olişda rejissyor emas, balki Orson Uells çalgan va eng qiziqarli rejissyorlik yeçimlari unga tegişli, degan fikr yurgan (xususan, burçning sevgidan ustunligi haqidagi yakunlovçi vinetka). Uells özi bu miş-mişlarni doim rad etgan.
Suratga oliş paytida Martins baron Kurtz bilan uçraşişi kerak bölgan "Motsart" kafesi zarar körişdan qörqib, dekor bölişdan boş tortdi, şu sababli uçraşuv sahnasi yaqin atrofdagi maydonda, şunçaki öşa yerga stollar qöyib suratga olindi. Hozirda "Motsart" kafesi özini "Uçinçi odam" joylaridan biri sifatida faol reklama qiladi.
Filmda harbiy kiyim kiygan aktyorlar haqiqiy harbiylardan iloji boriça farq qiliş uçun aslida rang-barang böyalgan kostyumlar kiyişgan. Farq qora-oq plyonka tufayli silliqlaşgan.
Bu janr asarlarida köpinça bölganidek, yeçim sanoat labirintiga — kanalizatsiya tizimiga joylaştirilgan. Orson Uells kanalizatsiya tunnelidan köçaga çiqib qaraşdan boş tortgan. Uellsning qahramoni (göyo) kanalizatsiya panjarasiga qöllari bilan yopişadigan maşhur sahnada rejissyor Kerol Rid özi rol öynagan.
Uellsga ikki variant taklif qilingan: suratga oliş uçun belgilangan tölov yoki foydadan foiz. U belgilangan tölovni tanladi va katta yutqazdi, çunki film blokbasterga aylandi. U Kannning birinçi festivallaridan birida boş mukofotni, şuningdek qora-oq kinodagi eng yaxşi operator ishi uçun "Oskar" mukofotini oldi, hamda kino tarixidagi eng yaxşi filmlar reytingiga, jumladan IMDb reytingiga kiritildi.
Amerika prokatida filmdan 11 daqiqa kesib taşlangan, asosan Xoli Martins superqahramonga yaraşmaydigan xulq-atvor körsatgan sahnalar (köp içadi, ayollarga qiziqadi) va şuningdek, hikoyaçi (Kerol Rid) tomadan zuluk sifatida tomoşabinga okkupatsiyadagi Vena hayoti qanday ekanini va qora bozorda pul topiş qanday ekanini tuşuntiradigan kiriş qismi. Bu parça Criterion Collection seriyasidagi DVD naşri paytida tiklangan.
5Kadrlar
5
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDB
4 · TMDB
5 · TMDB6Öxşaş filmlar
Matn: maqola tarjimasi «Третий человек» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.