The Time Machine

1899-yil Rojdestvo. Kaşfiyotçi Jorj yangi asr arafasida döstlariga öz kaşfiyotini — vaqt maşinasini namoyiş etadi. Uning «törtinçi ölçov» haqidagi nazariyasiga hamkasblari şubha bilan qaraşadi, çunki ular vaqt böylab sayohatga işonmaydi. Faqat bolalikdagi eng yaqin dösti Devid Filbi — sentimental, dindor oiladorlik kişisi va qöşni kiyim dökoni egasi — Jorjga chin dildan hamdard böladi, şu bilan birga uning jasur rejalarining gunohkorligini eslatadi.

Döstlar yangi yilni nişonlaş uçun uylariga tarqalişganda, Jorj nazariyasini tasdiqlaş maqsadida kaşfiyotining riçaglari oldiga ötiradi. Şunday qilib uning hayot davomidagi sarguzaşti boşlanadi…

Avval maşina kaşfiyotçini 1899-yildan 1917-yilga olib ötadi. U köçaga çiqib, uyining böm-böş va mixlab taşlanganini, panjara ustida esa xususiy mulk ekani va begonalar kirişi taqiqlangani haqidagi lavhani köradi. Köçada u öziga notaniş avtomobillarni köradi va qöşni bino yonida harbiy kiyimdagi Devid Filbining yoş öğli Jeymsni payqaydi. Uni adaşib otasi deb öylagan Jorj unga qizğin salom beradi, lekin darhol Devidning frontda halok bölganini bilib oladi, çunki Birinçi jahon uruşi davom etmoqda. Jeyms kaşfiyotçiga, uning sirli ravişda yöqolganidan söng, otasi uning barça mol-mulkiga vasiy bölganini va döstining qaytişiga chin dildan işongani uçun uning uyini saqlab qolişni buyurganini, uni heç qaçon auksionga qöyişga ruxsat bermaganini aytadi.

Sayohatçi xafa bölib maşinasiga qaytadi. Uning keyingi töxtaşi Ikkinçi jahon uruşi davrida böladi, u zenit öqlarining çaqnaşlarini, tösiq aerostatlarini va samolyotlarni köradi va bu yangi qirğin ekanini tuşunadi. Tösatdan uning turar joyiga nemis bombasi tuşadi va u zörğa riçaglarni bosişga ulguradi, möjiza bilan halokatdan qutuladi. Maşinani 1966-yilda töxtatib, u qattiq qarib qolgan Jeymsni yana uçratadi. Lekin ular gaplaşa olişmaydi, çunki u himoya kostyumini kiyib, hamma kabi, quloğini teşuvçi sirena ovozi ostida, bomba boşpanasiga şoşiladi. Yadro bombardimoni boşlanadi, u vulqon otilişiga sabab böladi va şahar halok böladi…

Qörqib ketgan Jorj maşinasini yana zörğa işga tuşiradi. U yangi toş davri qanday ötayotganini kuzatadi va u tugaşini kutadi. Nihoyat töxtaganda, tablo 802 701-yilni körsatadi. Jorj özi tuşib qolgan dunyoni taşqariga çiqib örganişga qaror qiladi. U ehtiyotkorlik bilan maşinadan riçagni olib, kiriş yölagi ustida kötarilib turgan oq sfinks haykali yonida maşinani qoldiradi. Uzoqda u yarim vayron bölgan taşlandiq muzey binosini köradi va unga yöl oladi. Zinapoyadan çiqib, u mevali stollarni köradi, lekin heç qanday jonzotni topmaydi. Ekzotik ösimliklar va gözal, ammo notaniş gullar qalin ösgan çakalakzorlardan ötib, u daryo böyiga çiqadi va nihoyat u yerda odamlarni topadi.

Maʼlum bölişiça, bu uzoq davrda Yer passiv eloylar tomonidan yaşaydi, ular ösimliklar yoki uy hayvonlaridek beğam hayot keçirib, hamma narsada qoronği yer osti mavjudotlari — olovday közli morlokларга boğliq. Beğam eloylar sayohatçiga heç qanday qiziqiş bildirmaydi. Hatto gözal qiz Uina daryoda çöka boşlaganida ham heç kim uning yordam söroqlariga javob bermaydi va Jorj özi oqimga sakraşga majbur böladi. Uinani qutqarib olgaç, u eloylar hayoti haqida söraşga urinadi, hatto u uni yuqorida aytilgan binoga olib borib, ular dasturxon atrofiga ötirganda ham, hozir bölganlardan heç kim unga aniq bir narsa aytib bera olmaydi.

Kitoblar haqida eşitgan eloy erkaklaridan biri Jorjni sobiq kutubxonaga olib boradi, lekin u yerdagi barça jildlar allaqaçon çirib, çangga aylangan edi. Kaşfiyotçiga yaxşi munosabatda bölgan Uina unga ğalati ovoz yoziş qurilmalari — «gapiruvçi halqalar»ni körsatadi, ularda ötgan zamonlarning radioxabarlari, şu jumladan yadro uruşi davrinikilari saqlanib qolgan edi. Ulardan Jorj sönggi uruşdan keyin odamlarning bir qismi radiatsiyadan qoçib yer osti ostida qolib, kör va vahşiy bölib ketganini, boşqa qismi esa oxir-oqibat tozalangan yuzada qolib, aqlan tanazzulga yuz tutganini bilib oladi. Bu Jorjni ğamgin fikrlarga soladi va u şoşilib maşinasini qoldirgan joyiga qaytadi. Biroq maşina yöqolgan edi va Jorj dahşatga tuşadi. Qoronği tuşa boşlaydi va yaqin atrofdagi butalarda şitirlaşni eşitadi. Jorj jasorat bilan yaqinlaşadi va u yerda özining dösti Uinani topadi. U gulxan yoqadi, qiz uni hayotida birinçi marta körayotgani şundan ayon. Butalardan jirkanç mavjudotlar çiqib, qizni tutib oladi, lekin kaşfiyotçi yonayotgan gugurtlar yordamida uni qutqarib qola oladi.

Ertalab sayohatçi ventilyatsiya şaxtasi orqali morloklar yaşaydigan yer ostiga tuşmoqçi böladi. U tuşişni boşlaganda, Uina bilan xayrlaşib, qaytib kelişini vaʼda qiladi. Şu paytda eloylarni sehrlab qöyadigan, sirenaga öxşaş ğoyat baland signal eşitiladi. Ular buyruqdek oq sfinks haykali tomon yöl oladi, uning ostida «mehmonlar»ni qabul qiladigan eşiklar oçiladi. Jorj tuşişni töxtatib, eloylarni töxtatişga urinadi, lekin döstini qutqarib qola olmaydi va pedestal ostidagi eşiklar yopiladi. Şunda u şaxtaga qaytib, undan yer osti qavatiga kiradi. Pastga tuşib, Jorj odam qoldiqlarining uyumini topadi va dahşatli kaşfiyot qiladi. Eloylarni hamma zarur narsa bilan taʼminlaydigan morloklar ularni muntazam ravişda sirena yordamida yer ostiga yölab, keyin uy mollari kabi yeyişadi. U işlayotgan maşinalarni köradi va qamçilar bilan eloylarni bir xonaga haydayotgan dahşatli morloklarni köradi.

Jorj olomon orasidan Uinani tortib oladi va morloklar bilan teng bölmagan janga kirişadi. U ularni olovdan qörqitib qoçirişga urinadi, lekin duşmanlar juda köp, va morloklardan biri uni böğa boşlaydi. Nihoyat, sehrlangan erkak eloylardan birida inson instinktlari uyğonadi, u nimanidir eslab, barmoqlarini muşt qilib siqadi, morlokning boşiga uradi va şu bilan sayohatçini qutqaradi. Jangga boşqa eloylar ham qöşilib, yer ostida yonğin çiqaradi, özlari esa şaxta orqali çiqib qutuladi. Yer yuziga çiqqaç, eloylar Jorjning maslahatiga köra, yonğinni kuçaytiriş uçun şaxtaga quruq daraxt şoxlarini taşlaydi va söng uzoqlaşib ketadi. Portlaşlar sodir böladi, hamma narsa qulaydi va eloylar kanniballar ustidan ğalabani nişonlab, quvonadi.

Daryo böyida ötirib, Jorj Uina bilan gaplaşadi, şu payt uni çalğitişadi va u sfinks ostidagi kiriş joyi oçilganini, u yerda öz vaqt maşinasini köradi. Quvonib, u Uinani özi bilan çaqiradi. Biroq Jorj yer osti yölagiga kirgaç, eşiklar yopiladi va tirik qolgan morloklar uni öldirmoqçi böladi. U taşqarida qolgan Uinaning qiçqiriğini eşitadi. Sayohatçi duşmanlardan qutulib, maşinasini işga tuşirişga muvaffaq böladi va şundan keyin yana kelajakka yöl oladi. Lekin vaqt maşinasi oldida yotgan morlok jasadining tez çirişini kuzatib, Jorj uyga qaytiş vaqti kelganini hal qiladi. Maşinani teskari yönalişda işga tuşirgaç, u sayohatni boşlagan öşa joyga, faqat bir neça kun keyinroq va bir neça metr narida, uyning buzilgan devori ortidagi hovlida topiladi.

Stol atrofida Jorj döstlariga sayohati haqida gapirib beradi, lekin ular uning hikoyasiga şubha bilan qaraşadi. Isbot sifatida u botanikani yaxşi biladigan Devidga kelajakda Uina unga sovğa qilgan, fan uçun nomaʼlum gulni körsatadi. U döstlarini kuzatib qöyadi va sevgan qizi huzuriga qaytiş uçun yana maşinasini işga tuşiradi. Filbi Jorjning vaqt böylab yana sayohatga otlanmoqçi ekanini payqaydi, lekin uni töxtatişga ulgurmaydi. U faqat qorda çanalar izlarini köradi. Jorjning xizmatkori missis Uotçett şkafdan Jorj faqat uçta kitobni olib ketganini payqaydi. Filbi unga döstining kelajakda hal qilinmagan muhim işlari kutayotgani haqida aytadi va missis Uotçett uning örniga qaysi kitoblarni olgan bölardi, deb söraydi, söngra ketib qoladi…