The Towering Inferno

Ad v poднебесье

«The Towering Inferno» (ingliz tilida «The Towering Inferno») — 1974-yilda Irvin Allen tomonidan prodyuserlik qilingan amerikaça falokat filmi. Rusça tarjimada boşqa variantlar ham uçraydi: «Vzdimayuşiysa ad», «Ad v neboskrebe», «Köp qavatli ad». Film uçta «Oskar», şuningdek BAFTA va «Oltin globus» mukofotlariga sazovor bölgan. Film 1974-yil 14-dekabrda ekranlarga çiqqan.

Bu kartina Warner Bros. va 20th Century Fox kinokompaniyalarining birgalikdagi ilk loyihasi böldi: ular işlab çiqariş xarajatlarini va prokatdan olingan foydani teng bölişdi. Stsenariy Richard Martin Sternning «Minora» va Tomas Skortia hamda Frank Robinson yozgan «Şişa dözax» romanlari asosida yaratilgan. «The Towering Inferno» filmi 14 million dollar byudjet bilan kassa muvaffaqiyatiga erişdi: AQŞdagi prokat daromadi taxminan 116 million dollarni taşkil etdi (Box Office Mojo saytining baholaşiga köra, 2011-yilda bu $482 million ga teng bölardi). Jahon prokatida esa baʼzi baholarga köra film 200 million dollardan ortiq yiğdi.

Köplab tanqidçilar eʼtirof etgan maxsus effektlar tufayli ekranda osmonöpar bino yonğini va ommaviy halokatning real manzarasi yaratilgan. Vizual effektlar 1970-yillar texnologiyalari yordamida yaratilgan: rotoskoping, orqa proeksiya, «sayyor niqob» va masştabli modellarni suratga oliş usullari qöllangan. Muvaffaqiyatga, şuningdek, Stiv Makkuin va Pol Nyuman boşçiligidagi yulduzlar ansambli ham katta hissa qöşgan. Keksa aristokratka roli Džennifer Jonsning kinodagi sönggi roli böldi.

Kartina mutaxassislar tomonidan qarama-qarşi, lekin umuman olganda ijobiy baholandi va köplab taqlid hamda özlaştirişlarga sabab böldi. Filmning tijorat muvaffaqiyati Amerika kinematografiyasida yuqori byudjetli kartinalarni işlab çiqarişning zamonaviy tizimi şakllanişiga taʼsir körsatdi. Ingliz tilida «towering inferno» iborasi yonğin yoki olovga boğliq keng miqyosdagi tabiiy ofat bilan barqaror boğlanadi. Şuningdek, bu ibora köpinça 2001-yil 11-sentabr fojiasi bilan ham boğlanadi.

Stiv Makkuin — Maykl ÖHalloran

Pol Nyuman — Dug Roberts

Fey Donaway — Syuzen Franklin

Uilyam Xolden — Jeyms Dunkan

Fred Aster — Xarli Kleyborn

Syuzan Bleykli — Patti Dunkan Simmons

Richard Çamberlain — Rojer Simmons

Džennifer Jons — Lizolet Myuller

Syuzan Flennery — Lorri

O. Jey Simpson — Garri Jernigan

Robert Vaughn — senator Gari Parker

Robert Wagner — Dan Bigelow

Sheila Allen — Pola Ramsey

Dabney Coleman — öt öçiruvçi

Norman Burton — Uill Giddings

Jack Collins — Bob Ramsey

Morin McGovern — qöşiqçi

Don Gordon — Kappi, ÖHallorenning yordamçisi

Felton Perry — Skott, öt öçiruvçi

Gregory Sierra — Karlos, barmen

Mayk Lukinland — Filipp Olbrayt

Karlena Gauer — Enjela Olbrayt

Kerol McEvoy — Olbrayt xonim

Prodyuserlar: Irvin Allen, Sidney Marshall

Rejissyorlar: Jon Guillermin, Bill Abbott, Jim Freeman, Jozef Biroc

Stsenariy muallifi: Stirling Silliphant

Işlab çiqariş menejerlari (Production Managers): Hal Herman, Norman Cook

Badiiy rahbar (Production Designer): William Creber

Bastakor: John Williams

Operator: Fred Koenekamp

Montaj: Carl Kress, Harold F. Kress

Maxsus effektlar: Bill Abbott, Matthew Yuriciç

Tryuklar postanovşçigi: Paul Stader

Aktyorlarni tanlaş: Jack Baur

Dialoglar: Stephen Marlowe

Rassom: Ward Preston

Ovoz muhandisi: Herman Lewis

Dekoratsiyalar: Rafael Breton

Kostyum rassomi: Paul Zastupneviç

Maslahatçilar: Jack Cavello, Peter Lucarelli (yonğin ishi)

1972-yilda 110 qavatli Jahon savdo markazi (JSM) qirq yildan ortiq vaqt davomida Empire State Building egallab turgan balandlik rekordini yangiladi. Bir yildan sal köproq vaqt ötgaç, eng yuqori körsatkiç Sears Tower (Çikago) tomonidan qölga kiritildi. «Quriliş poygasi»ning yangi bosqiçi bilan osmonöpar binolar mavzusi ommaviy axborot vositalarida va sanʼat asarlarida juda maşhur böldi. Hali quriliş bosqiçida JSMda bir neça marta yonğin signali qayd etilgan va bu holatlar matbuotda juda salbiy aks ettirilgan. Şuningdek, 1970-yillarning boşida baland binolarda bir neça fojia yuz bergan. 1971-yil 25-dekabrda yonğin tarixidagi eng katta falokat sodir böldi — Seuldagi «Tae Yon Kak» mehmonxonasida 21 qavatli binoda olov tuzoğida qolgan 163 kişi halok böldi.

JSM bilan boğliq voqealar taʼsirida 1970–1973-yillarda bir neça adabiy asar yaratildi. Xususan, Richard Sternning «Minora» romanida JSM şimoliy minorasi yonida öylab topilgan 140 qavatli bino qurilgan. «Şişa dözax» (mualliflar Tomas Skortia va Frank Robinson) asarida nomi aytilmagan AQŞ şahrida qurilgan 66 qavatli osmonöpar bino tasvirlanadi. Ikkala roman ham binolarni qamrab olgan kuçli yonğinni tasvirlaydi va syujetda faqat finalida ozgina farq qiladi.

«Poseidon sarguzaşti» (1972) filmining muvaffaqiyati prodyuser Irvin Allenga kinematografiya olamida yuqori maqom keltirdi va u falokat filmi yönalişini davom ettirişga qaror qildi. 1973-yilda AQŞning ikki yirik kinostudiyasi istiqbolli mavzuga qiziqib qoldi va ular potensial kelajak bestsellerlari uçun raqobatni boşladi. Warner Bros. «Minora» romaniga huquqlarni sotib oldi, 20th Century Fox esa «Şişa dözax» romaniga huquqlarni. Har bir kompaniya huquqlar uçun taxminan $400 ming tölagan. Şu bilan birga, ikkala kitob ham hali naşr etilmagan edi. «Tower» kitobining birinçi naşri 1973-yil 5-noyabrda dökonlarga çiqdi, «The Glass Inferno» esa 1974-yilda naşr etildi.

Allen, 20th Century Fox uçun keyingi ekranlaştirişni topşirişlari rejalaştirilgan, raqobatçilar deyarli bir xil stsenariyli film suratga olmoqçi ekanini bilib qoldi. Şuningdek, Allen «Minora» romaniga huquqlarni dastlab öz mablağlari hisobidan sotib olganligi haqida ham bir versiya mavjud. Keyin u Warner rahbariyati bilan uçraşuv tayinladi va obrösini xavf ostiga qöyib, raqobatçi 20th Century Fox «Şişa dözax»ni ekranlaştirişga tayyorgarlik körayotganini aytdi. Şundan söng Warner vakillari bluffga aldanib, huquqlarni Allendan sotib olişdi. Qanday bölmasin, oxir-oqibat Allen ikki studiyaga qöşma loyiha taklif qildi, çunki bir vaqtda çiqadigan bunday filmlar prokatda bir-biriga faqat xalaqit berişi mumkin edi. Kompaniya rahbariyati bunga rozi böldi. 14 million dollarlik byudjetni teng böliş va kelajakdagi foydani ham teng taqsimlaş rejalaştirildi. Bu AQŞ kinematografiyasi tarixida birinçi bunday holat edi. 1973-yil 17-sentabrda film ustida ish boşlanişi haqida rasmiy eʼlon çop etildi.

Filmga tayyorgarlik 1974-yil aprelida boşlandi. Yangi loyihaga Allen «Poseidon sarguzaşti»da muvaffaqiyatli işlagan köpçilik odamlarni jalb qildi. Avvalo, Bill Abbottni. Vizual effektlar böyiça obröli mutaxassis, u Allen bilan yigirma yildan ortiq birga işlagan, allaqaçon nafaqaga çiqqan edi, ammo Allenning iltimosiga köra yana faol işga qaytdi. Şuningdek, prodyuser yordamçisi Al Gail, rassom William Creber, dekoratsiyalar rassomi Rafael Breton, bastakor John Williams va boşqalar çaqirildi. Ikki asarni birlaştiradigan stsenariy yozişni Oskar sovrindori, Allen bilan uzoq vaqt hamkorlik qilgan tajribali mutaxassis Stirling Silliphantga topşirişdi. Yozuvçi ikkala romandan qahramonlarni oldi va birlaşgan syujet işlab çiqdi. Oxirgi qavatdagi idişlardan suv bilan yonğinni öçiriş sahnasi «Şişa dözax»dan olingan edi. Stsenariy tayyorlaş jarayonida Silliphant doimiy ravişda vizual effektlar mutaxassislari va öt öçiruvçilar bilan maslahatlaşib turdi. Yozuvçi mamlakat böylab bir neça baland binolarni kördi va özi hayron qolgan holda, yonğin xavfsizligi böyiça yagona standartlar mavjud emasligini va 20-qavatdan yuqorida odamlarni qutqarişning aniq tartibi umuman topilmaganini qayd etdi. Yaqinda qurilgan Los-Anjelesdagi osmonöpar binoda esa umuman sprinklerlar yöq edi. Bularning barçasi yaratilayotgan stsenariyga taʼsir qildi. Keyinçalik u eslaganidek, öylab topgan syujetida rassomlar va tryukaçilar ekranda tasvirlay olmaydigan heç narsa yöq edi.

Baʼzi qahramonlar kitoblardagi ismlarini saqlab qolişdi (Pol Simmons, Pola Ramsay), ammo köpçilik uçun yangi ismlar va qiyofalar öylab topildi. Suratga olişga tayyorgarlik bosqiçida yana bir muhim qaror qabul qilindi — yakuniy sahnada asosiy qahramonlardan kim halok bölişi kerak. Studiya rahbariyati uçta asosiy qahramon: ÖHalloran, Roberts yoki Dunkandan biri közda tutilgan dramatik taʼsirga erişiş uçun halok bölişi kerak deb hisobladi. Uzoq mulohazalardan söng hammani tirik qoldirişga, lekin ikkinçi darajali qahramonlardan yana kimnidir öldirişga qaror qilindi (tanlov barmen Karlosga tuşdi). Stsenariyning işçi varianti 1973-yil dekabrida tugallandi.

Uilyam Krebber jamoasining rassomlari ikki mingdan ortiq dastlabki eskiz çizişdi va ularga asoslanib 138 qavatli osmonöpar binoning 5 qavati yaratildi. Sakkizta павильонда 57 ta turli sahnalar uçun dekoratsiya töplami qurildi va joylaştirildi (filmni suratga oliş tugagunga qadar faqat 8 tasi saqlanib qoldi). Suratga oliş boşlanişidan bir oy oldin Bill Abbott San-Fransiskoning alacakaranlik vaqtidagi köplab kadrlarini diqqat bilan hisoblangan burçaklardan oldi, keyinçalik ularni suratga olişda işlatiş uçun.

Stiv Makkuin boş rol uçun deyarli darhol tasdiqlandi, dastlab u arxitektor rolini öynaşi rejalaştirilgan edi. Qolgan aktyorlar dastlabki variantda quyidagiça tanlangan edi: Ernest Borgnine — öt öçiruvçilar boşliği, Burt Lancaster — quriliş kompaniyasi rahbari. Keksa sarguzaştçi va boy xonim obrazlarini Peter Ustinov va Olivia de Havilland ijro etişi kerak edi. Keyinçalik rejalar töliq özgardi. Borgnine va Lancaster suratga olişda iştirok eta olişmadi. De Havilland faqat uning bilan birga filmda David Niven ham qatnaşsa rozi böldi, ammo u band edi. Keksa juftlik örnini 1950-yillarning «kumuş ekran» yulduzlari Fred Aster va Džennifer Jons egalladi. «Ad v poднебесье» Dženifer Jonsning kinodagi sönggi asari böldi.

«Duncan Enterprises» rahbari roliga tayinlangan Uilyam Xolden dastlab norozi edi, çunki uning qahramoni ekranda heç qanday harakatsiz köp telefonda gaplaşardi. U stsenariyni «yomon» deb atadi, ammo suratga tuşişga rozi böldi. Xoldenning haqi $750 ming böldi — bu uning butun karyerasidagi eng katta haq edi. Stsenariy bilan tanişgaç, Makkuin öz rolini öt öçiruvçilar boşliğiga almaştirişni xohladi, arxitektor örniga esa «özimdan kam bölmagan kalibrdagi» kimnidir olişni taklif qildi, özi şunday degan edi. Prodyuser tajribali ijroçining instinktiga işondi. Makkuin özining dösti va raqibi Pol Nyumanni taklif qildi, u loyihada iştirok etişga rozi böldi. Uilyam Xolden bu qarorni töliq qöllab-quvvatladi: «Nyuman birinçi toifali aktyor va öz öyini bilan har qanday traşni ham kötara oladi». Nyuman va Makkuin bir xil haq ($1 million) va har biriga umumiy kassa tuşumining 7,5 foizini oliş töğrisida kelişib olişdi.

Ikki aktyor örtasidagi qarama-qarşilikning öz tarixi bor edi. 1963-yilda Makkuin «Begona bilan sevgi» filmidagi rolni oldi, Nyuman undan voz keçgandan keyin. Vaqtida «Butç Cassidy and the Sundance Kid» filmini suratga olişga tayyorgarlik körilayotganda Makkuin Nyumanning hamkori bölişi kerak edi, ammo haq miqdori borasidagi bahslar tufayli uning örnini öşa paytda hali unçalik maşhur bölmagan Robert Redford egalladi. Bularning barçasi keyinçalik aktyorlar örtasida yulduzlik maqomi uçun suratga oliş maydonçasidagi raqobatni kuçaytirdi. 1974-yilgi filmda Nyuman va Makkuin bir xil haq oldilar, bundan taşqari Makkuin matnning hajmi ham ikkalasi uçun mutlaqo bir xil bölişini alohida nazorat qildi. Makkuin hatto stsenariy muallifidan öz roliga ön ikki qator qöşişni söradi, garçi uning aktyorlik uslubiga köproq kam sözli qahramonlar mos kelardi. Raqobat mavzusi titrlar bilan ham boğliq edi. Ularda bir kadrda ikki yulduzning ismlari diagonal böyiça joylaştirildi, şunda kartinada kimning maqomi yuqoriroq ekani haqida nizo tuğilmasin.

Eng katta qiyinçiliklar filmning asosiy voqealari bölib ötadigan haşamatli qabulxona — boğ va restoran bilan işlaşda paydo böldi. Павильондаги zal dekoratsiyalari taxminan ming m² maydonni egalladi, ularni örab turgan tungi San-Fransisko panoramasi esa uzunligi taxminan yuz metr bölib, özi alohida sanʼat asari edi: fon şahar fotosuratlaridan tuzilgan, qölda yasalgan uy va daraxt figuralarini sunʼiy körfaz suvi fonida porlayotgan çiroqlar yoritib turardi. Şaharning «çiroqlari» fonga qilingan ignali teşiklar va orqasiga örnatilgan kvars yoruğlik manbalari orqali yaratildi. «Suv» yuzasidagi «tölqinlar» ventilyatorlar bilan puflangan maydalangan ipakdan yasalgan. Qabulxona polining ayrim joylari maxsus ravişda павильон polidan 3 metrgaça kötarildi. Birinçi navbatda bu «derazalardan» taşqariga qaragan aktyorlarga haqiqiy balandlik hissini berişga yordam berdi. Yuqoridan tuşiriladigan suv dekoratsiyalar ostiga erkin oqib tuşişi mumkin edi. Şuningdek, bu yonğin qurbonlarini qutqariş uçun örnatilgan pastga tuşadigan «tarzanka»ning qiyaligini körsatiş uçun ham zarur edi. Faqat şu qism va panorama dekoratsiyalarining narxi taxminan uç yuz ming dollarni taşkil etdi.

Alohida vazifa osmonöpar bino modelini yaratiş böldi. Tabiiylik uçun har biri taxminan 20 metr balandlikda bölgan ikkita model yasalib, ularni tortqilar bilan mustahkamlaş kerak edi. Birinçisi binoning oxirgi 40 qavatining modeli edi, u mavjud miniatyura vertolyot modellariga mos kelişi uçun maxsus şu masştabda yasalgan. Ikkinçisi töliq 138 qavatli nusxa edi. Bu yerda ham dekoratorlarga kompromisga boriş töğri keldi. Binoning balandroq modeli juda qimmatga tuşardi va yuqoridan suratga olişda muammolar paydo bölardi. Kiçikroq modelda öyinçoq «yonğin» mutlaqo tabiiy körinmasdi. Qavatdagi yonğin effekti maxsus tanlangan maişiy gazlar bilan işlaydigan gorelkalar yordamida yaratildi. Yonuvçi suyuqliklar ham sinab körildi, ammo ular bilan muomala qiliş juda xavfli va boşqarib bölmaydigan edi. Butan tutunsiz kök alanga berdi, atsetilen esa qora tutun bilan qizil rangli alanga berdi. Gorelkalar va havo oqimini birlaştirib, yaratuvçilar kerakli vizual effektga erişdilar. Tomoşabopligi uçun sunʼiy yonğinni yuqori tezlikda — sekundiga 96 kadrgaça suratga oliş va keyin odatdagi sekundiga 24 kadr tezligida körsatiş kerak edi.

Xonalarning içki bezaklari uçun eng ilğor dizayn elementlari loyihalari tayyorlandi. Prodyuser rassomlardan interyer va mebel tasvirida kelajakdagi tendensiyalarni oldindan körişga harakat qilişni söradi. Bezak uçun Norton Simon muzeyi kollektsiyasidan rasmlar işlatildi, şu jumladan Pablo Pikassoning törtta asl asari.

Suratga oliş boşlanişidan bir neça kun oldin Biroc va Kenekamp bozorga endigina çiqqan Eastman 5247 rangli negativ plyonkani sinab köriş imkoniyatiga ega bölişdi. Sinovlar ijobiy natija berdi, lekin yaratuvçilar masʼuliyatli loyihada ikki million futlik (600 km) tekşirilmagan plyonkadan foydalanişga jurʼat etmadilar. Natijada kartinaning katta qismi uçun sinovdan ötgan Eastman 5254 işlatildi. Faqat miniatyuralar bilan işlaş uçun Abbott aniqroq tasvir beradigan Eastman 5247 ni sinab kördi.

Köpgina sahnalar Panavision PSR, Mitchell Mark II va Arriflex kameralari yordamida suratga olindi. Operator suv oqimi ostida qolgan baʼzi lahzalarni suratga olişda suv ostida suratga oliş uçun maxsus Panavision kamerasi modelidan foydalanişga töğri keldi. Kenekamp özining filmga qöşgan hissasini baholab, bu kartina operatorning yakuniy natijaga uluşi juda katta bölgan kinolardan biri ekanini aytdi. «Menga imkoniyat berişdi va men undan töliq foydalandim», deb esladi u.

Balandligi taxminan 460 metr (1500 fut) bölgan şişa 138 qavatli minora — filmdagi voqealar joyi, xayoliy osmonöpar bino. Dastlabki kadrlarda u rotoskoping texnologiyasi yordamida şahar manzarasiga joylaştirilgan. Filmning ijodkorlari rejasiga köra, u hozirda San-Fransiskodagi eng baland bino — «Transamerica» osmonöpar binosi (260 m, 48 qavat) joylaşgan joyda joylaşgan. Binoning lobbisi içidagi sahnalar Hyatt Regency San Francisco mehmonxonasining birinçi qavatida suratga olingan.

Binoning pastki qavatlarining taşqi qismi Bank of America ofisi yonida, 555 California street manzilida suratga olingan. Binoning texnik qavatlari, generatorlar va konditsionerlar sifatida Los-Anjelesdagi Century City ofisining xonalari işlatilgan. Rojer Simmonsning uyi 2898 Vallejo Street (San-Fransisko) manzilida suratga olingan.

Ikkinçi darajali manzara va tabiiy suratga oliş uçun San-Fransiskoning binolari va panoramalari işlatilgan. Xususan, öt öçiriş maşinalari signal böyiça 38-sonli öt öçiriş bölimidan çiqadi, u 38, Laguna Street manzilida joylaşgan.