The Turning Point

Ssenariy muallifi: Boris Çirskov

Rejissyor: Fridrix Ermler

Boş operator: Arkadiy Koltsatiy

Operator: Nisson Şifrin

Rassom: Nikolay Suvorov

Kompozitor: Gavriil Popov

Tovuş operatorlari: Aleksandr Ostrovskiy va Nikolay Kosarev

Montajçi: Yevgeniya Maxankova

Film direktori: Mixail Şostak

F. M. Ermler va ssenarist B. F. Çirskov eslaşiça, «sovet Sarkardasi» umumlaşgan obraziga bağişlangan film ğoyasi ularda 1942-yil fevralda, nemis qöşinlari Moskva yonida tor-mor etilganidan keyin paydo bölgan. Qizil Armiyaning bu birinçi buyuk ğalabasi öşa paytda haqiqiy möjizaday tuyulgan va ular kelajakdagi filmda bunday muhim harbiy muvaffaqiyatlar qanday erişilganini tuşuntirişga umid qilgan.

Yana bir yildan köproq vaqt ular namunaviy sovet sarkardasini «yozişga» urinib, muvaffaqiyatsiz kuraşdi, asta-sekin bajarib bölmaydigan vazifani olganliklarini tan olişdi va boşqa işlarga ötişdi, lekin keyinroq öz ğoyasiga qaytişdi. Bunga Stalingrad jangining boşlanişi va yakuni sabab böldi, u ularni qiziqtirgan mavzuga javob bölib xizmat qildi, şuningdek, uning yeçimini izlaşda samarali böldi:

Film yaratuvçilari frontga köp marta çiqib, generallar N. F. Vatutin, V. M. Şatilov, P. S. Rybalko va ştab zobitlari bilan suhbatlaşdi. Ermler va Çirskovning sözlariga köra, frontda ular real vaziyatda «front hayoti va kuraşining haqiqatini» köz bilan köriş imkoniga ega bölişgan, harbiy rahbarlar bilan bevosita muloqot esa «strategiya ortida bu strategiyani amalga oşiradigan odamlarning psixologiyasi qanday yaşirinişi»ni tuşunişga olib kelgan. Ular «ssenariyning strategik syujetini qurar ekan, uni xarakter masalasi sifatida hal qiliş» qaroriga kelişgan. Şunday qilib, filmning mualliflari fikriça, voqelikning özi ularga filmning dramaturgik yeçimini körsatgan.

Ssenariy ustida işni B. F. Çirskov hali evakuatsiyada — Olma-Otada boşlagan. Ssenariy yaratişda film mualliflariga Qizil Armiya Boş ştabining tarixiy bölimi arxivida harbiy va maxsus adabiyotlarni sinçkovlik bilan örganişga töğri kelgan. Şu munosabat bilan ular keyinçalik, filmda harbiy-strategik haqiqatlarning aks ettirilişi harbiy mutaxassislarning heç qanday eʼtirozini uyğotmagani ularning alohida faxri ekanini taʼkidlaşgan.

Kartinaning dastlabki (işçi) nomi «Armiya generali» edi. Natura syomkalari Boltiqböyida ötkazildi, film Leningrad frontining ştabi kömagida va qöşinlari iştirokida suratga olindi. Ekranda haqiqiy front vaziyati, uruşning haqiqiy iştirokçilari, zamonaviy qurol va harbiy texnika namoyiş etilgan. Filmda nemis askarlari va zobitlari rolini statist sifatida nemis harbiy asirlari ijro etgan. Ish boşidan to postanovka davrining oxirigaça rejissyor va muallif birgalikda işladi, film ssenariy böyiça aniq suratga olingan. Yaratiş jarayonida Ermler muallifning fikriga quloq solib, butun epizodlarni qayta suratga oldi, Çirskov esa syomka vaqtida ssenariyning uçdan bir qismini qayta yozib çiqdi. Film 1945-yilda tugallandi va 1946-yil 29-yanvarda ekranlarga çiqdi.

Keyinroq B. Çirskov «Buyuk buriliş» filmi ssenariysi asosida «Ğoliblar» pyesasini yaratdi, u 1946-yilda MXATda va mamlakatning boşqa teatrlarida sahnalaştirildi.

Film Stalingrad jangi paytida qöşinlarga qömondonlik qilganlarning taqdiri va harbiy xizmati haqida hikoya qiladi. Bu jang 1942-yilda Uluğ Vatan uruşidagi buriliş nuqtasiga aylangan edi. «Buyuk buriliş» A. B. Stolper rejissyorligida, K. M. Simonov ssenariysi asosida 1944-yilda yaratilgan «Kunlar va tunlar» filmidan keyin Stalingrad jangi haqidagi ikkinçi badiiy film hisoblanadi.

Beş oy davomida şahar faşistlar hujumiga qarşi turdi. Stalingradni duşmanga topşiriş amalda uruşda yutqaziş degani edi, lekin şaharni uşlab turiş ham deyarli imkonsiz tuyulardi… Haqiqatan, film dialoglarida «Stalingrad» sözi aytilmaydi, «şahar» deyiladi; faqat bir kadrda trofey xaritasi körsatiladi, unda yozilgan: Stalingrad (Zarizin). Töliq tarixiy işonçlilikka daʼvo qilmaslik şundan ham körinadiki, barça harbiy xizmatçilar yelkalarida pogon kiyib yuradi (ular Stalingrad mudofaasi paytida hali joriy etilmagan edi) va öylab topilgan ismlarga ega. Rejissyor yozuvlaridan kelib çiqib, frontning qömondoni Muravyov obrazi G. K. Jukov, K. K. Rokossovskiy, N. F. Vatutin, R. Ya. Malinovskiy, F. I. Tolbuxin kabi sovet harbiy rahbarlarining umumlaşgan obrazi ekanligi xulosasini çiqariş mumkin. Filmda sovet generallari aqlli va xuşmuomala odamlar sifatida körsatilgan. Masalan, ular aroq içmaydi, balki vino içişni afzal köradi. Maʼlum darajada ular öz xulq-atvori va harbiy odobi bilan eski Rus armiyasining oliy zobitlariga öxşaydi. Sovet zobitlari orasida salbiy qahramonlar yöq, ular xato qilişlari, sabr-toqatga, strategik fikrlaşga yetişmasligi mumkin, lekin keyinçalik öz jasorati, irodasi va hamjihat harakatlari bilan kamçiliklarini tuzatişlari mumkin (general Krivenko).

Filmda Oliy Boş qömondonlikning donoligi, hal qiluvçi zarba uçun zaxirani töplaşi, şuningdek, barça böğin komandirlarining jasorati, mardligi va qatʼiyati kuylanadi.

Sovuq uruşning dastlabki belgilari ekranda öz aksini topdi. Masalan, sovet generallarining (hatto birinçi sahnada ham) Ğarbiy ittifoqçilar hali-hanuz Ikkinçi frontni oçmaganligi haqidagi sözlari bir neça bor eşitiladi va bu nemis qöşinlarining Volgaga çiqişidagi deyarli asosiy sabab sifatida körsatiladi.

Sovet qöşinlarining kuzgi davrdagi hujumi tarixiy voqealarga mos kelmaydi. Tarixiy faktlarning aniq buzilişi sifatida Gitlerning şaxsan Stalingrad yaqinidagi hududga kelib, u yerda operativ yiğiliş ötkazgani haqidagi eslatmani ham körsatiş kerak.

Stalinning ismi kartinada faqat bir marta tilga olinadi va özi körinmaydi, garçi unga bir neça bor işoralar bölsa-da. Bundan taşqari, kartinada uning 1942-yil 7-noyabrdagi 345-sonli tabriknoma buyruğidagi maşhur sözlari yangraydi: «Bizning köçamizda ham bayram böladi», bu sözlarni general Muravyov aytadi. Kartina va uning yaratuvçilari Stalin mukofotining birinçi darajali sovrini bilan taqdirlangan, bu sovet rahbariyatining yuqori bahosini aks ettirgan. Film özi harbiy «badiiy-hujjatli» janr uçun asos bölib qoldi. Bu kartinada Stalingrad jangi «xandaqlardan emas, balki yuqoridan, ştablardan» körsatilgan, u yerdan butun ulkan operatsiyaning kölami körinadi, u diviziyalar, korpuslar va armiyalar taqdirini hal qilgan. Ssenariyning harakatdagi şaxslari — yirik birlaşmalarga qömondonlik qiluvçi generallar. Ştab frontida qanday reja qabul qilinişi va qanday işlab çiqilişi qamal qilingan şaharning taqdiriga boğliq». E. A. Dobrenko körsatişiça, film harakati asosan generallarning ştablari, kabinetlari va blindajlarining çeklangan makonida bölişiga qaramay, anʼanaviy harbiy kinodan farqli ölaroq — u asosan oddiy odamlarning qahramonliklari va azob-uqubatlari haqida hikoya qilgan — «Buyuk buriliş» tomoşabinlar orasida şu jumladan öşa kişilar harakati ommaviy tomoşabindan yaşirin bölgani tufayli şubhasiz muvaffaqiyat qozongan. Bu filmda aslida birinçi marta ştablarning ishi, harbiy rahbarlarning kundalik hayoti oçib berildi, bu tomoşabinlarda tuşunarli qiziqiş uyğotdi.

Fridrix Ermlerning ijodida bu kartina u «Buyuk fuqaro»da kötargan «dialogik» siyosiy film mavzusini davom ettiradi. «Buyuk buriliş»da u «Buyuk fuqaro»dagi noaniqlik va yarim şaffoflik usullarining özini qöllagan: ikkala kartinada ham aniq aytilmasa-da, osonlik bilan aniqlanadigan tarixiy şaxslar harakat qiladi, ikkala kartina syujetining asosida sir yotadi, ikkala filmning markazida esa nomi aytilmagan, lekin taxmin qilinadigan asosiy tarixiy voqea yotadi (S. M. Kirovning öldirilişi, Stalingrad jangi).

1945-yil 24-noyabrda «Lenfilm» badiiy kengaşi kartinani muhokama qildi. G. M. Kozintsev çiqişida lenta unga katta zavq bağişlaganini taʼkidladi: «Bu juda katta, mutlaqo halol va prinsipial ish». U qiziqarli aktyorlik öyinini alohida taʼkidladi, kartinada haqiqiy nemislar ajoyib körsatilganini, musiqiy va tovuş jörligini qayd etdi. Uning fikriça, kartina ulkan mehnatning yakuni bölib, mutlaq muvaffaqiyat bilan toj kiygan. G. N. Vasilyev özining birinçi taassurotini şunday deb atadi: bu «katta, haqiqiy kino sanʼati asari», uruşdan keyingi davrda harbiy mavzudagi kartinalar lozim darajada qiziqiş bilan qabul qilinmasligi haqidagi bemaqsad xavotirlar bu lenta bilan işonarli tarzda rad etiladi. U şuningdek, film uçun rejissyor va ssenarist örtasidagi uyğun işning muhimligini taʼkidladi, ular butun syomka jarayonida yelkama-yelka işlaşgan: «Bu kartina uruşdan keyingi yillardagi „Lenfilm“ haqiqiy katta filmlarni çiqara boşlaganini isbotlaydi, ular „Lenfilm“ aniq ijodiy qiyofaga ega ekanini eslatadi». Muhokamada L. Z. Trauberg, E. S. Dobin, S. D. Vasilyev çiqiş qilib, kartinani maqtaşdi; bir neça izohlar ham bildirildi. Yakunda çiqiş qilgan Ermler filmni yaratişdagi butun ijodiy jamoaning rolini taʼkidladi.

1946-yilda «Buyuk buriliş» Kannda bölib ötgan birinçi Xalqaro kinofestivalda iştirok etdi, unda Sovet Ittifoqi 8 ta kartina taqdim etdi. Grand-prix milliy kinematografik maktablarni tan oliş belgisi sifatida 11 ta turli mamlakat filmi örtasida taqsimlandi.

Kino tarixçisi Jorj Sadulning fikriça, sovet kartinasini uruş oxiridagi «eng yaxşi ish» deb hisoblaş lozim: filmda jang sahnalari nisbatan kam, rejissyor esa yangi usulni qöllaydi — «jangni psixologik tarzda tasvirlaydi; tomoşabinni harbiy rahbarlarning fikrini, ularning bahslarini, tebranişlarini va qarorlarini kuzatişga majbur qiladi». Fransuz kinoşunosi yozgan: «Ermler yangi, sotsialistik psixologiyani töğri aks ettiruvçi kartina yaratişga muvaffaq böldi va teatr ham, badiiy adabiyot ham hali foydalanmagan vositalar bilan kamdan-kam uçraydigan çuqurlikka erişdi».

1946–1953-yillarda SSSR kinematografiya vaziri bölgan I. G. Bolşakov 1950-yilda «Uluğ Vatan uruşi yillarida sovet kino sanʼati» monografiyasini çop ettirdi, unda zamon ruhida yozdi: filmda Stalin strategiyasi ğalabasi öz ifodasini topgan, Stalin şakllanişidagi sarkardalar körsatilgan: «Filmda Stalin harbiy strategiyasi jang sahnalari orqali emas, balki uni amalga oşiradigan odamlar orqali körsatilgan». Bolşakov «Buyuk buriliş» Sovet armiyasining hujum operatsiyalari haqidagi birinçi badiiy film ekanini taʼkidladi va butun aktyorlik jamoasining uyğun öyinini hamda A. Koltsatiyning operator işini ajratib körsatdi, u filmni «juda ifodali suratga olgan, ayniqsa jang sahnalarini».

Kinoşunos Vera Kuznetsovaning fikriça, kartina ikkilangan taassurot qoldiradi. Bir tomondan, unda dramaturgik va rejissyorlik yeçimining «olijanobligi va qatʼiyligi», «ştab» va «sözlaşuvçan» filmni harakatga töla va taranglikka boy asarga aylantirgan mahorat aks etgan. Ammo ikkinçi tomondan, uning fikriça, bu yerda Stalinga siğiniş kuçli sezilib turadi.

Kino tarixçisi Neya Zorkaya körsatişiça, Stalin hayotining sönggi yillarida harbiy mavzudagi kartinalar orasida «ştab filmlari» degan öziga xos badiiy-hujjatli janr ustunlik qiladi. Bu filmlarda taqdim etilgan voqealar konsepsiyasiga köra, muqarrar ğalabali yakun «buyuk strateg»ning yakka irodasi bilan oldindan belgilangan va aynan «Buyuk buriliş» Stalinning «harbiy apoteozi» filmlari qatorini oçadi. Bu filmdan keyin yaratilgan polotnolar orasida u ssenariysi bilan ajralib turadi. «Buyuk buriliş» ekrandagi harakatning birinçi va yetarliça muvaffaqiyatli namunasini berdi, uning keskinligi vaziyatlarning özidan va harbiy operatsiyaning borişidan, «strategiyalar dramasi»dan kelib çiqadi. Şu bilan birga, filmning tuzilişida xarakterli yönaliş özgarişi yuz berdi: «Jangni aql-zakovatlar duelі sifatida tahlil qilişdan boşlab, mualliflar (ixtiyoran yoki majburan?) Oliy Boş qömondonni xuşomadgöylik bilan uluğlaşga ötdilar». Şunga qaramay, umuman olganda, filmda Stalinning harbiy rahbar sifatidagi kultini «oddiy sovet generallari»ning mahorat bilan tasvirlanişi maʼlum darajada muvozanatlaştirgan, lekin undan keyin kelgan «badiiy-hujjatli» filmlar mualliflari allaqaçon oçiqdan-oçiq Stalin-sarkardaning rolini kötarişga ötgan edi. Tarixçi E. V. Volkov bu munosabat bilan qayd etadiki, filmning bir epizodida ştab xonasi devorida uzoq planda Stalinning kiçik portreti körsatilgan, boşqasida esa devorda Leninning katta portreti körinadi. Uning fikriça, sovet rahbarlari tasvirlarining ölçamidagi bunday farq kinematografçilarning beixtiyor «xatosi» bölişi mumkin. Boşqa tomondan, bu detal uruş davrida sovet jamiyatida Stalinga siğinişning maʼlum darajada susayganini körsatişi ham mumkinligini istisno qilib bölmaydi.

1946-yilgi adabiyot va sanʼat sohasidagi Stalin mukofoti I darajali (Fridrix Ermler (rejissyor), Boris Çirskov (ssenarist), Arkadiy Koltsatiy (operator), Nikolay Suvorov (boş rassom), Mixail Derjavin (aktyor), Aleksandr Zrajevskiy (aktyor), «Lenfilm» kinostudiyasi).

1946-yilgi 1-Kann kinofestivalining eng yaxşi SSSR filmi uçun grand-prisi.

1946-yilgi 1-Kann kinofestivalining eng yaxşi ssenariy uçun Dramatik bastakorlar va mualliflar jamiyati mukofoti.