Timur and His Team

Liviy Şipaçyov — Timur

Yekaterina Derevşikova — Jenya

Marina Kovaleva — Olga, Jenyaning katta opasi

Nikolay Annenkov — polkovnik Aleksandrov, Jenya va Olganing otasi

Pyotr Savin — muhandis Georgiy Garayev, Timurning amakisi

Lev Potyomkin — doktor Fyodor Grigoryeviç Kolokolçikov

Vitya Seleznev — uning nabirasi Vitya

Petya Grokhovskiy — uning nabirasi Kolya, timurçi

Boris Yasen — Mişka Kvakin, «mahalliy boğlar va sabzavotzorlarning dahşati»

Nikolay Kutuzov — Geyka, timurçi

Igor Smirnov — Sima Simakov, timurçi

Ssenariy — Arkadiy Gaydar

Qöyilişi — Aleksandr Razumniy

Operator — Pyotr Yermolov

Rassom — Ivan Stepanov

Kompozitor — Lev Şvarts

Ovoz operatori — V. Dmitriyev

Yordamçilar:

rejissyor — I. Lukinskiy

montajçi — T. Martinova

operator — A. Muxtar

ovoz operatori — B. Pekker

Direktor — S. Tomskiy

Filmning ssenariysi Arkadiy Gaydar tomonidan 1939-yil oxiri — 1940-yil boşida yozilgan. Bu ssenariy şu nomdagi qissadan oldin tayyorlangan. Asosiy qahramonlar (Timur va Jenya) muallifning birinçi nikohdagi öğli va ikkinçi nikohdagi ögay qizi şarafiga nomlangan.

Filmning dastlabki nomi «Dankan va uning jamoasi» bölgan.

«Dankan» — qahramonning familiyasi bölib, uni faqat şunday çaqirişgan, ismi Volodya bilan emas. <…> Dankan köplab şotlandiya qirollarining ismi bölgan. Rus madaniy kontekstida esa u, birinçi navbatda, Şekspirning «Makbet» fojiasi qahramoni ismi sifatida tanilgan. Bundan taşqari, bu tarixiy şaxs — Dankan I qirol bölib, afsonaga köra, öz subʼektlari orasida taşabbuskorligi va adolati bilan maşhur bölgan. <…> 1940-yil bahorida, hali tugallanmagan qissa asosidagi film ustida işlaş paytida «Dankan» nomi rad etildi. Kinematografiya qömitasi bu nomdan ajablandi va muallifning sovet hududi çegarasidan taşqariga intilişini töğri sezdi. Ularning fikriça, bu yaxşi sovet bolasi, pioner edi, u foydali öyin öylab topgan edi, lekin birdan «Dankan» paydo böldi. Qömitada bu borada maslahatlaşib, nomni özgartiriş kerakligi aytildi (B. S. Kamov «Oddiy biografiya: Arkadiy Gaydar» kitobidan). Muallif bu nomdan voz keçişni oğir keçirdi va unga teng keladigan boşqa nom topa olmadi. Şunda unga birdan Timur nomi, yaʼni öğlining ismi, esga tuşdi.

Biroq rejissyor filmining öğli V. A. Razumniy fikriça, film «Timur va uning jamoasi» nomini faqat Kinematografiya işlari qömitasidan kelgan qattiq qönğiroqdan keyin oldi. Qömitada Molotov–Ripbentrop paktidan söng «Dankan» nomini titrlardan olib taşlaş taklif qilingan, çunki bu nom biror ingliz narsasiga işora deb qabul qilinişi mumkin edi.

Timur rolini Boris Runge, Yuriy Yakovlev va hatto Arkadiy Gaydarning öğli Timur ham sinab körişgan. Oxir-oqibat bu rolga maşhur şoir Stepan Şipaçyovning öğli Liviy Şipaçyov tanlandi.

Filmni suratga oliş Kuybişev şahridagi Barboşina poyonida bölgan.

Suratga olişda iştirok etgan Zoya Romanyuk öşa paytni eslab, 1938-yil ekanini, öşanda ular 11–12 yoşda bölganini aytadi. Ular Volga qirğoğidagi Barboşina poyonida joylaşgan 1-sonli bolalar uyida yaşaşgan. Bir kuni ularni öyin xonasiga yiğişib, kino suratga tuşişni xohlaysizmi, deb söraşgan. Taxminan 8 nafar bola qöl kötargan, şu jumladan u ham bölgan. Filmni bir yozda emas, ikki yoz davomida suratga olişgan. Samara bolalar uyidagilardan taşqari, suratga oliş uçun ispaniyalik bolalar ham olib kelingan. Suratga oliş maydoni Volganing narigi tomonida bölgani uçun ularni kemada olib borişgan. Ular massovkalarda rol öynaşgan. Poytaxtdan kelgan aktyorlar bilan yaxşi tanişib olişgan, ular olma teriş uçun qöşni sanatoriyga birga borişgan, voleybol va futbol öynaşgan va mağrur bölişmagan. Ayniqsa Jenya rolini öynagan Katya Derevşikova bilan köproq döstlaşgan. Bir safar şu döstlik uçun ularga qattiq gap eşittirilgan: tanaffus paytida ular bahslaşib Volgani suzib ötişga qaror qilişgan va Katyani ham özlari bilan olib ketişgan. Daryo öşa joyda juda keng bölgan, ular bunday suzişga örganib qolgan bölişsa-da, Katya bunga könikmagan. Agar daryo örtasida rejissyor ötirgan motorli qayiq ularni olib qolmaganida, bu nima bilan tugaşi nomaʼlum edi. Bolalar uyida ularni bu sarguzaşt uçun jazolaşgan: qattiq ogohlantiriş berib, Volga çempionlari bölgan sakkiz boladan hammasini keçqurun pirogsiz qoldirişgan.

1942-yilda rejissyor Lev Kuleşov tomonidan (Arkadiy Gaydarning ssenariysi asosida) filmning davomi — «Timurning qasamyodi» ekranga çiqdi. Aktyorlar tarkibi öşa-öşa bölib qoldi, faqat Geykani Sasha Putko öynadi.

1940-yildagi uruşdan oldingi filmda jami 2 ta qöşiq yangraydi. Ulardan biri Germaniyaning Hohner firmasi işlab çiqargan akkordeonda ijro etiladi. Bu qöşiq ayriliş, uruş haqidagi sezgi va qaytiş umidi haqida. Musiqasi L. Şvarts tomonidan, sözlari A. Gaydar tomonidan yozilgan. Ikkinçi qöşiq — «Yangi miltiqlar olaylik» — harbiy marsh bölib, uruşga kuzatiş mavzusida. Uning musiqasi V. Belyy (L. Şvarts) tomonidan, sözlari V. Mayakovskiy tomonidan yozilgan.

Birinçi törtlik amalda «Faqat bir marta böladi hayotda uçraşuvlar» romansining deyarli sözma-söz takroridan boşlanadi (B. Fomin, P. German, 1924). Gaydar matnida ham, maşhur romans matnida ham birinçi tört misrada «faqat bir marta» iborasi ikki marta takrorlanadi. 1938-yilda, uzoq tanaffusdan söng, bu romansning Izabella Yuryeva ijrosidagi plastinkasi çiqqani va musiqa butun Ittifoq böylab radioda eşittirilgani hisobga olinsa, Olga ijro etayotgan romans muallifi bu iborani bilişi, öquvçi ham uni tanib olişi kerak. Xuddi şunday vaziyat P. Falbinov va N. Dulkeviçning «Közlaring qançalar çiroyli» (1910) romanси bilan ham bor. 1920-yillarda bu romansning inqilobdan oldingi matritsalardan qayta çiqarilgan plastinkasida Gaydar matnidagi ibora ikki marta takrorlangan. Bundan taşqari, Olga qöşiqni «Ah!» undovi bilan boşlaydi, bu esa romansni biladigan öquvçiga işora qiladi va Olga ijro etayotgan matnning ikkilamçi ekanini körsatadi. Olga nomaʼlum muallifning matnini takrorlaydi. Bu muallif sevgan qahramonning lirik ayollik tilidan uçuvçini kutiş haqida mazmunli va hissiy qöşiq yaratmoqçi bölgan, ammo bu vazifani uddalay olmagan. Muallif bir örinda romans klişelarini qöllaydi, boşqa örinda körişuvlar yoki kutilayotgan qahramonlar sonini köpaytiradi, turli uslub va ohangdagi undovlar bilan matnni töldiradi, sifatlarni noqulay joylaştiradi. Sheʼrning tuzilişi ham mukammal emas. 1930-yillarning ikkinçi yarmida, harbiylar va harbiy qudratni uluğlaş kontekstida, uçuvçilar haqidagi qöşiqlar juda maşhur edi. Şuning uçun Olganing uçuvçilar haqidagi qöşiqni tanlaşi tuşunarli: u örtaça qöşiqni ijro etadi, lekin unga özi juda yoqadi, soddadil ijroçilarda köpinça şunday böladi.

Filmda qahramonlar qöşiq aytadigan yoki musiqa çaladigan 18 ta epizod bor: qizil armiyaçilar xori, trubaçining signallari, «yangi romans» ijrosi va janjal ostida aytiladigan çastuşka. Musiqa 1930-yillarning ommaviy musiqiy madaniyatiga mos keladi.