To Be or Not to Be

Varşava, 1939-yil. «Teatr Polski» gitlerga qarşi «Gestapo» nomli pyesa qöyadi. Pyesadagi qahramonlardan biri Gitlerning özi. Teatrning asosiy aktyorlari Yuzef Tura (Jek Benni) va uning rafiqasi Mariya (Kerol Lombard) bölib, ular butun mamlakatga tanilgan.

Maşq vaqtida sahnada pyesa davomida Gitler paydo böladi. Hozir turgan esesovçilar anʼanaviy natsistça «Xayl Gitler!» deb salomlaşadi. Şunda fyurer rolini ijro etayotgan aktyor Bronskiy (Tom Dj. Dugan) «Xayl men özim!» deb javob beradi. Rus tilidagi tarjimada bu ibora özining hazil ranggini biroz yöqotadi. Ingliz variantida ibora «Heil me!» deb yangraydi, Ernst Lyubiç uçun ona tili bölgan nemis variantida esa u yana kulgiliroq va ikki maʼnoliroq böladi: «Iç heile miç selbst!», sözma-söz tarjimada «Men özimni davolayman» degan maʼnoni beradi (Gitlerning ruhiy kasalligiga işora). Şu joyda rejissyor (Çarlz Xalton) maşqni töxtatib, izoh beradi: «Bu ibora pyesa matnida yöq!» Aktyor Bronskiy esa bu iboraning özi ixtiro qilganini aytadi. Rejissyorga bu aktyorlik taşabbusi yoqmaydi va şundan söng Bronskiy Gitlerga öxşaydimi yoki yöqmi, degan bahs boşlanadi. Teatr direktori Doboş sahnada osilgan Gitler portretini aktyorga körsatadi: «Gitler aynan şunday bölişi kerak!» — «Lekin bu portret mendan çizilgan-ku!» — «Demak, portret yaramaydi». Ğazablangan Bronskiy öz haqligini isbotlaş uçun Gitler qiyofasida köçaga çiqadi…

Teatrda «Hamlet» öynalmoqda. Boş rollarda Tura turmuş örtoqlari ijro etadi. Mariyaning grimxonasida Yuzef uçinçi marta yozuvsiz katta gul dastasini topadi. U biladi, bu gullarni barça spektakllariga qatnaşadigan bir zobit yuboradi. Yuzef xotinini könglidagi raşk uçun sahna qilişga urinadi, lekin ulgurmaydi, uni sahnaga çaqirişadi. Yuzef öz monologini boşlaydi. U «böliş yoki bölmaslik» deyişi bilanoq, birinçi qatorlardan birida yoş zobit örnidan turib çiqiş tomon yuradi va bu aktyorning qattiq ğazabini qözğatadi. Bu zobit bombardimonçi samolyot uçuvçisi, leytenant Stanislav Sobinskiydir. U Mariyaning grimxonasiga kelib, unga sevgisini izhor qiladi. Gamlet monologi tasodifan tanlanmagan — bu aktrisaning eri ularning uçraşuviga xalaqit bera olmasligi kafolati edi.

Şu orada Polşa hukumati Gitlerni ğazablantirmaslik uçun «Gestapo» pyesasini taqiqlaydi. Lekin 1-sentyabr yaqinlaşmoqda. Yuzef yana Gamlet monologini öqiydi, leytenant esa yana örnidan turib çiqiş tomon yuradi. Tura ğazabdan özini yöqotadi. Sobinskiy va Mariyaning uçraşuvi avjiga çiqqan paytda uruş boşlanganligi haqida xabar keladi. Leytenant ketişga majbur böladi. Varşavada birinçi havo hujumi signali…

Varşava bosib olingan. Teatr yopilgan. Sobinskiy esa şu paytda Angliyada. U Britaniya Qirollik havo kuçlari tarkibidagi polyak eskadrilyasida xizmat qiladi. Polyak uçuvçilarining mehmonida ularning vatandoşi, professor Aleksandr Silecskiy (Stenli Riges) bor. U harbiylarga yaqin kunlarda Varşavaga maxfiy topşiriq bilan jönaşini aytadi. Zobitlar professordan öz yaqinlarini ziyorat qilişni sörab, unga ularning manzillarini berişadi. Leytenant Silecskiyga oilasi xavfsiz ekanini aytadi, lekin Varşavada unga juda aziz bir inson yaşaşini va professor undan salom olib borişini istaşini bildiradi. Stanislav faxr bilan ismni aytadi — Mariya Tura. Şunda u Silecskiyning bu familiyaga umuman eʼtibor bermaganidan hayratga tuşadi…

Uçuvçi xotirjam emas. U şubhalanadi va nihoyat harbiy kontrrazvedkaga boradi (professorni aynan şu taşkilot topşiriq bilan yuborgan edi). U yerda general Armstrong (Xelloueyl Xobbs) va polkovnik Kanningem (Mayls Mander) oldida, polyak, ayniqsa varşavalik odam Mariya Turaning kim ekanini bilmasligi mumkin emasligini tuşuntiradi. Uning ismi va portretlari hamma joyda. U professor eskadrilya uçuvçilarining deyarli barçasining yaqinlari manzillarini olib ketganini aytadi. Kontrrazvedka zobitlarini bu faktlarning hammasi xavotirga soladi. Ayniqsa, professor özining maxfiy missiyasi haqida gapirib yuborgani (u polyak yer osti harakati bilan aloqa örnatiş uçun yuborilgan edi) eʼtiborni tortadi. Asta-sekin hammada Silecskiy nemis josusi, degan taassurot paydo böladi. Agar şunday bölsa, u Varşavadagi butun agentlar tarmoğini foş qiladi. Uçuvçilar yozgan odamlarning halok bölişi esa şubhasiz. Leytenant Silecskiyni yuzidan tanigan yagona kişi bölgani uçun u professor gestapoga yetib bormasidan oldin Varşavaga şoşilinç uçib borib, uni yöq qilişi kerak. Şu maqsadda Sobinskiy uçraşuv manzilini oladi…

Leytenant Varşava yaqinida paraşyut bilan sakraydi. Lekin uçraşuv joyiga özi bora olmaydi. Stanislav Mariyaning oldiga borib, undan yordam söraydi. Kitob dökonida Mariya «Anna Karenina» kitobiga Silecskiy fotosuratini va körsatmalarni yaşirib qöyadi. Uyiga qaytayotgan Mariyani, uning xonadoni eşigi oldida (u yerda leytenant tinç uxlab yotadi), ikki nemis askari uşlaydi. Ular uni «Yevropa» mehmonxonasiga olib boradi, u yerda Mariyani professor Silecskiy kutmoqda. Professor Mariyaga leytenant topşirgan xabarni — «Böliş yoki bölmaslik»ni yetkazadi. Bu xabarning maʼnosini bilişni istaydi. Silecskiy Mariyani hamkorlikka köndirişga harakat qiladi. U köplab odamlar bilan tanişligi tufayli qimmatli maʼlumot olişi mumkin. Buning evaziga professor unga haşamatli xonadonini qaytarib beriş va hayotini juda qulay qilişni vaʼda qiladi. Mariya öylab körişga vaʼda beradi. Şu payt Silecskiyga gestapo boşliği, SS ştandartenfyurer Erxardt (Zig Ruman) qönğiroq qiladi. Professor u bilan ertaga soat 10 da uçraşişni kelişib oladi. Suhbatni Mariya diqqat bilan tinglaydi…

Silecskiyni zararsizlantiriş uçun aktyorlar yana «Gestapo» spektaklига qaytadilar. Saqlanib qolgan dekoratsiyalar yordamida ular teatrni gestapo binosiga öxşatib bezaydilar va esesovçi zobitlar niqobida Silecskiyni öşa yerga olib kelişadi. Erxardt rolini Yuzef Tura ijro etadi. Professor «ştandartenfyurerga» leytenant Sobinskiyning Mariyaga yozgan xatini aytadi va kulib, ularning romani haqida gapirib beradi. Tura raşkdan özini tutolmay, özini foş qiladi. Professor aldovni payqaydi, lekin teatrdan çiqib keta olmaydi. Sahnaning özida uni leytenant Sobinskiy otgan öq topadi…

Endi Tura professor Silecskiy qiyofasida grimlanib, Erxardt bilan suhbatlaşadi. U ştandartenfyurerga Varşava yer osti harakatining eng çekkasidan uşlaganini, endi tarmoqning hammasini asta-sekin oçiş mumkinligini tuşuntiradi. U Silecskiy röyxatidan olgan, kerakli odamlarning allaqaçon otib taşlanganini bilib, ğazablanadi. Yuzef ştandartenfyurerdan otişlardan voz keçişni talab qiladi…

Mariya ham Erxardtga çaqirilgan. U unga professor Silecskiy ölik holda topilganini hamdardlik bilan aytadi. Ştandartenfyurerga aktrisa yoqadi. Endi Silecskiy yöq ekan, uning örnini bosişga tayyor. Erxardt Mariyani birga keçki ovqatga taklif qiladi. Mariya çiqib ketgaç, Erxardtga Tura qönğiroq qiladi. U hali professor Silecskiyning jasadi topilganini bilmaydi. Ştandartenfyurer «professor»ni öz kabinetida uçraşuvga çaqiradi. Yuzef töğri tuzoqqa boradi…

Şu orada Erxardt Turani ruhan “işlaşga” tayyorladi. «Bu ziyolilarni biror narsa bilan uşlaş kerak…» Ştandartenfyurer kirib kelgan Turaga mehr bilan jilmayib, uni vannaxona bilan tutaşgan qöşni xonada biroz kutişni söraydi. Bu xonada Tura kresloda ötirgan ölik Silecskiyni köradi. Bu Erxardt öylagan ruhiy taʼsir edi. Erxardt şoşmaydi, mijoz biroz pişib yetsin. Yuzef esa şokdan öziga kelib, yeçim topadi. U ölik odamning haqiqiy soqolini qirib taşlab, uning iyagiga soxta soqolni yopiştiradi. Erxardt ğalaba bilan haqiqiy professorning soqolini tortganda, u uning qölida qoladi. Ştandartenfyurer dovdirab qoladi. U Turadan keçirim sörab, uni tinçlantirişga tuşadi…

Şu paytda xonaga kiyimini almaştirgan aktyorlar Raviç (Layonel Etuill) boşçiligida bostirib kirişadi. Raviç özini fyurer xavfsizligi uçun masʼul gruppenfyurer fon Zidelman sifatida taniştiradi. «Gruppenfyurer» Erxardtni, fyurer Varşavaga yetib kelmasdanoq, u, yaʼni Zidelman, unga qarşi butun fitnani foş qilganlikda ayblaydi. Fitnaçilardan biri esa Silecskiy qiyofasiga kirgan mana bu razil ekan. Erxardt eʼtiroz bildirişga urinadi, lekin Raviç uning köz öngida Turaning soxta soqolini yirtib oladi. Şundan söng hamma çiqib ketadi va ştandartenfyurerni töliq sarosimada qoldiradi…

Şu orada aktyorlar bu öyinni davom ettirib bölmasligini tuşunadilar. Mamlakatdan çiqib ketiş kerak. Ular bugun Gitlerning qirollik lojasida ötirişini bilişadi. Teatr direktori Doboş ularga öz rejasini tuşuntiradi. Gitler ofitserlarga töla teatrga keladi. Bu yerda formaga kiyingan aktyorlar ham bor. Fyurer lojaga kirib yaşiringanda Bronskiy hojatxonaga kiradi, u yerdan Gitler qiyofasida çiqiş uçun. Fyurerning şaxsiy samolyotida aktyorlar muvaffaqiyatli ravişda Şotlandiyaga yetib boradilar.

Filmning yakunida Tura yana Gamlet qiyofasida. «Böliş yoki bölmaslik» monologi paytida zaldan yana bir yoş askar çiqib ketişga urinadi, bu Turani ham, Sobinskiyni ham hayratga soladi.