Bu sohilda! (Tora! Tora! Tora!) — AQŞ va Yaponiya qöşma işlab çiqarişidagi badiiy film bölib, 1970-yil 23-sentabrda ekranlarga çiqqan. U Yaponiya floti tomonidan 1941-yil 7-dekabrda Pearl Harborʼga qilingan hujum va unga olib kelgan voqealarning eng işonçli kinotasviri sifatida tanilgan. Film 1971-yilda maxsus effektlar uçun «Oskar» mukofotiga sazovor bölgan, şuningdek, eng yaxşi operator ishi, sanʼatkor-rassom ishi, montaj va ovoz nominatsiyalarida 4 marta nomzod bölgan.
Filmning nomi hujum boşlangan paytda uzatilgan şartli signal bölib, yaponlar kutgan töliq kutilmagan hujum muvaffaqiyatga erişganini bildirgan. Yapon tilidan tarjimada bu ibora «Yölbars! Yölbars! Yölbars!» degan maʼnoni anglatadi, biroq uni «tоcugeki (突撃) — raigeki (雷撃)» («hujum-torpedali hujum») sözlaridan hosil bölgan kod iborasi sifatida ham talqin qiliş mumkin.
1Rollarda
Joseph Cotten, Jason Robards, Martin Balsam
2Syujet
Pearl Harborʼga hujum tasvirlanadi. Hujjatli kadrlar…
Pearl Harborʼga hujum tasvirlanadi. Hujjatli kadrlar kiritilgan.
AQŞ Yaponiyaga neft yetkazib berişni töxtatadi va uning hukumati uruş boşlaşga qaror qiladi. Hujum rejasini işlab çiqişga yangi lavozimga kirişgan imperator floti qömondoni admiral Yamamoto jalb etiladi. Uning qöl ostidagi kapitan Genda hujum rejasining tafsilotlarini işlab çiqadi. Yamamoto va Genda AQŞ flotidan zarba beruvçi kuçlar — aviataşuvçi kemalarni mahrum qiliş, strategik zararni imkon qadar köp va eng qisqa muddatda yetkaziş uçun Gavayi orollaridagi AQŞ dengiz bazasi — Pearl Harborʼga oldindan nuqtaviy zarba berişga qaror qilişadi.
AQŞ harbiy razvedkasi uçun yaponlarning hujum boşlaş rejalari ravşan bölib qoladi, faqat maqsad va muddatlari nomaʼlum bölib qolaveradi. Vaşingtondagi razvedçilar yapon şifrlangan xabarlarini örganadilar. Olingan maʼlumotni faqat tor doiradagi şaxslarga xabar qilişning ança çalkaş burokratik tartibi tuziladi, Pentagonning fikriça, bu şifrlovçilar işining maxfiyligini taʼminlaşi kerak.
Pearl Harborʼda qism qömondonlari razvedka tomonidan vaziyat bilan taniştiriladi va şoşilinç ravişda mudofaani taşkil etişga urinadilar. Ammo ular kutilmagan qiyinçiliklarga duç kelişadi, masalan, milliy tabiatni muhofaza qiliş xizmati Oahu orolidagi qöriqxona hududida radarlarni joylaştirişga tösqinlik qiladi.
Yaponiya va AQŞ örtasidagi diplomatik munosabatlar keskinlaşadi. Yapon elçisi uruş boşlanişini muzokaralar orqali keçiktirişga harakat qiladi, lekin unçalik muvaffaqiyatga erişmaydi. Oxir-oqibat 6-dekabrda yaponlar 14 ta telegramma yuboradilar, ularning oxirida tinçlik muzokaralarining muvaffaqiyatsizligini eʼlon qiladilar, va oxirgi telegramma aslida uruş eʼlони bölib, 7-dekabr soat 13:00 da yetib kelişi kerak edi. Harbiy razvedkaning xavotirli xabarlarini amerikalik qism qömondonlariga öz vaqtida yetkaziş imkoni bölmaydi, çunki 7-dekabr dam oliş kuniga töğri keladi. Dengiz operatsiyalari rahbari Starkka kelayotgan hujum haqida xabar berilgandan söng, u prezident bilan oldindan maslahatlaşmasdan Gavayiga biror narsa yuborişga jurʼat etmaydi.
7-dekabr kuni ertalab aralaş va çalkaş xabarlar amerikaliklarga hujumga öz vaqtida tayyorlanişga xalaqit beradi. Yapon elçisi Vaşingtonga sönggi telegrammalarni tuzayotgan bir paytda, elçixona kotibi 14 ta telegrammani inglizçaga tarjima qiliş bilan zörğa kuraşayotgan bir paytda, aviataşuvçi kemalardan Yamamotoning kutilmagan zarbasi rejasiga muvofiq yapon samolyotlari uçib çiqadi. Uçuvçilar heç qanday qarşilikka duç kelmaydilar va operatsiyaning muvaffaqiyatli boşlanganini bildiruvçi signalni yuboradilar — «Tora, tora, tora». Materikdan Oahu orolidagi aerodromlarga qurolsiz uçayotgan B-17 zvenosi yapon qiruvçilari tomonidan öq otiladi. Amerika samolyotlari amerikalik fuqarolik diversantlariga qarşi himoyani kuçaytiriş buyruği sababli töplanib turgan joylarida jamlangan bölib, bombardimonçilar uçun oson nişonga aylanib, yöq qilinadi. Osmonga 330 ta yapon samolyotiga qarşi hujumni qaytariş uçun faqat ikkita R-40 kötarilişga muvaffaq böladi.
Pearl Harborʼning linkorlar qatori torpedali bombardimonçilar tomonidan hujumga uçraydi. «Arizona» linkori havo bombasining töğridan-töğri zarbasi bilan darhol yöq qilinadi. «Oklahoma» ağdarilib çökadi. «Nevada» bazadan çiqib ketişga intiladi, yapon uçuvçilari bazani bloklaş uçun körfazdan çiqiş joyida kemani yöq qilişga harakat qiladilar. Yonayotgan «Nevada» sohilga yaqinlaşib, ekipajni evakuatsiya qiladi. Dengizçilar yonayotgan neft bilan aralaşgan körfaz suviga sakraydilar. Hujumning avj pallasida amerikalik qömondonlar nihoyat Vaşingtondan kelayotgan, muqarrar yapon hujumi haqida ogohlantiruvçi telegrammalarni oladilar.
Admiral Yamamoto yapon elçixonasi uruş eʼlonini Vaşingtonga öz vaqtida yetkaza olmaganini bilib oladi, natijada hujum xiyonatkorona bölib çiqadi va u şunday deydi: «Men qörqaman, biz faqat uxlab yotgan ulkan alpni uyğotdik va unga dahşatli qatʼiyat bağişladik».
3Suratga oliş
Film ikki maydonda — AQŞda (rejissyor Richard Fleyşer) va Yaponiyada ikki xil jamoa tomonidan alohida suratga…

Film ikki maydonda — AQŞda (rejissyor Richard Fleyşer) va Yaponiyada ikki xil jamoa tomonidan alohida suratga olingan. Bunday işni taşkil etiş qöşimça qiyinçiliklar tuğdirgan. Dastlab filmning yapon qismini Akira Kurosava boşqarişi kerak edi, lekin kutilmagan kasallik tufayli u bir neça hafta işlay oldi, şundan söng voz keçişga majbur böldi. Natijada uning örnini Kinji Fukasaku egalladi, tayyor material esa qayta montaj qilinib, qisman qayta suratga olindi. Tayyor filmga Kurosavaning suratlaridan atigi bir daqiqa kirdi. Suratga olişda ikki tomondan uruş faxriylari, jumladan, yapon hujumi rejasining bevosita muallifi Minoru Genda maslahat berdi, uning ismi titrlarda körsatilmagan.
«Akagi» aviataşuvçisining hujumdan oldin çiqiş sahnalari AQŞ dengiz bazasi Asiyada suratga olingan, u yerda kemaning old qismining natural ölçamdagi dekoratsiyasi qurilgan. Xuddi şunday «Nagato» linkorining nusxasi töliq qurilgan. Pearl Harbor bombardimonçilik sahnasini suratga oliş uçun «Klеopatra» filmi uçun qurilgan rezervuarga joylaştirilgan 10 ta amerikalik kemaning kiçraytirilgan maketlari işlatilgan. Kiçraytirilgan port inşootlari va infratuzilma modellari hamda havzadagi kema maketlari va ularni suratga oliş studiyaga bir million dollar va çorak million dollarga tuşgan. Palubadan samolyotlar uçiş epizodi AQŞning suvosti kemalariga qarşi aviataşuvçisi Yorktown (CV-10) da suratga olingan. Yapon jangovar samolyotlari rolida soxta qobiqlar «kiygan» amerikalik öquv samolyotlari T-6 Texan va BT-13 işlatilgan. Boeing B-17 Flying Fortress ning qöniş paytidagi avariyasi — haqiqiy samolyotning va haqiqiy, postanovka bölmagan avariyaning suratga olinişi. Filmda osmonga kötarilgan Curtiss P-40 qiruvçilari haqiqiy, yerda yöq qilingan xuddi şunday önlab samolyotlar esa şişa tolali plastik maketlar edi. Yirik planlarni suratga oliş uçun bitta P-40 frontproyeksiya usulida işlatilgan va şu maqsadda u pavilonda gidravlik tebranuvçi platformaga örnatilgan. Xuddi şu usulda yapon «Zero» va «Kate» uçuvçilarining yirik planlari suratga olingan.
Amerikalik tomoşabin uçun taniş bölmagan filmning nomi AQŞda kassa muvaffaqiyatsizligining sabablaridan biri böldi (Yaponiyada bunday muammo, albatta, bölmagan). Işlab çiqarişga 25 million dollar sarflangan film faqat ön yillar ötib, videokassetalarda çiqqandan keyin foyda keltirdi. Jangovar sahnalarni suratga olişning işonçliligi va sifati şunçalik yuqori bölganki, va bu hozir ham şunday, «Tora! Tora! Tora!» kadrlari keyingi filmlarda «hujjatli» sifatida köp marta işlatilgan. Biroq, film ekranga çiqqanidan keyin Amerika kino tanqidçilari ijodkorlarni harbiy texnika maketlari «kartonday» körinişini ayblaşgan.
4Rollarda
Martin Balsam — admiral Xazbend Kimmel, AQŞ Tinç okean floti…

Martin Balsam — admiral Xazbend Kimmel, AQŞ Tinç okean floti qömondoni
Edvard Endryus — admiral Garold Reynsford Stark, AQŞ dengiz floti boş qömondoni
Jozef Kotten — AQŞ harbiy vaziri Genri Stimson
Jeyson Robards — general-leytenant Valter Short, Gavayidagi armiya qismlari qömondoni
Jeyms Uitmor — vitse-admiral Uilyam Xelsi, Tinç okean flotining ikkinçi jangovar (aviataşuvçi) guruhi qömondoni
Jorj Makredi — AQŞ davlat kotibi Kordell Xoll
Kit Endes — AQŞ armiyasi ştab boşliği general Jorj Marshall
E. G. Marshall — polkovnik-leytenant Rufus Bratton
Jeff Donnell — Kornelia Fort
Leora Deyna — missis Kramer
Norman Olden — mayor Trumen Lendon, 38-razvedka eskadrilyasi qömondoni
So Yamamura — admiral Isoroku Yamamoto, Yaponiya birlaşgan flotining qömondoni
Eydziro Tono — vitse-admiral Çūichi Nagumo, Yaponiyaning birinçi aviataşuvçi flotining qömondoni
Tatsuya Mihaşi — polkovnik Minoru Genda, hujum rejasi işlab çiquvçisi
Takahiro Tamura — polkovnik Mitsuo Fuçida, Birlaşgan flot havo kuçlari qömondoni
Prodyuserlar tomoşabin eʼtiborini tarixiy voqealarga qaratiş uçun birinçi darajali yulduz aktyorlardan ataylab voz keçişgan.
5Kadrlar
4
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDB
4 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Тора! Тора! Тора!» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.