«Torpedonostsy» — SSSR davrida «Lenfilm» kinostudiyasida 1983-yilda rejissyor Semyon Aranoviç tomonidan suratga olingan, sovet töliq metrajli rangli badiiy dramasi. Film Yuriy German tomonidan yozilgan, lekin tugallanmagan «Zdravstvuyte, Mariya Nikolayevna» qissasi asosida yaratilgan bölib, qissani Aleksey German va Svetlana Karmalita yakunlagan. Film Şimoliy flotning Qizil Bayroqli aviatorlariga bağişlangan. Unda harbiy garnizondagi kundalik hayot hamda Qutbiy mudofaaning qahramonlik epizodlari, torpedonosuvçilarning jangovar faoliyati va uruşning fojiasi aks ettirilgan.
Filmning SSSRdagi premyerasi 1983-yilning avgust oyida bölib ötdi.
1Rollarda
Rodion Nakhapetov, Aleksei Zharkov, Andrei Boltnev
2Syujet
1944-yil — Uluğ Vatan uruşi. Qutbiy aerodromda Şimoliy flot Harbiy-havo kuçlarining gvardiyaçi…
1944-yil — Uluğ Vatan uruşi. Qutbiy aerodromda Şimoliy flot Harbiy-havo kuçlarining gvardiyaçi minalar-torpedalar aviapolki joylaşgan.
Bir kuni ertalab uçta ekipajga dengizga çiqqan nemis konvoyiga hujum qiliş topşiriği keladi. Topşiriqqa Fomenko, Plotnikov va Dmitriyenko ekipajlari yuboriladi. Torpeda zarbasining ayrim TTX körsatkiçlarini aniqlaş uçun Plotnikov va Dmitriyenko ekipajlar tarkibiga polkning IAS harbiy muhandislari Kuroçkin va Gavrilov kiritiladi. Samolyotlar nemis kemalariga muvaffaqiyatli torpedalar taşlaydi, lekin Plotnikov samolyotining çap yoqilği baki yonib ketadi, asta-sekin samolyotni olov qamrab oladi va u qulaydi. Fomenko samolyoti hujum davomida öqqa tutiladi va torpedani taşlamasdan, olovli taran bilan nemis transport kemasiga urilib ketadi. Aerodromga faqat Dmitriyenko ekipaji qaytib keladi.
Şu kuni uzoq davolanişdan söng, polkning lётчiklaridan biri gvardiya katta leytenant Belobrov qismga qaytadi. U ketga tegişli bölgan qizi Nastya uni kutmay, uning dösti Plotnikovga turmuşga çiqqanini bilib qoladi. Ikki ekipajning halok bölgani haqidagi xabar kelganda, Belobrov özi Plotnikov va uning ştурмани Veselago yaşagan xonadonga boradi. Veselagoning xotini Şura bugun tuğilgan kunini nişonlaydi va mehmonlarni kutmoqda. Belobrovni kutib olgan Şura, uning onasi va Nastya samolyot qaytmaganini bilib qolişadi.
Gvardiya serjant Çerepets garnizon oşxonasida işlaydigan Marusyaga ergaşişga harakat qiladi. Uning örtoği, aviamexanik gvardiya starşina Artyuxov unga maslahat beradi, lekin u maslahatga amal qilib, Marusyani öpmoqçi bölganda, qiz uni itarib yuboradi va yiğlaydi. Umidsizlikka tuşgan Çerepets içkilikka berilib, gauptvaxtaga tuşib qoladi.
Gvardiya muhandis-kapitan Gavrilovning oldiga ikki yil avval oilasi bilan birga bedarak yöqolgan beş yoşli öğli Igorek keladi. Bola bilan muloqot qilib, Gavrilov bu bola uning farzandi bölmasligi ham mumkinligini tuşunadi, lekin u bolani öz öğlidek tarbiyalaşga qaror qiladi.
Garnizon Ofitserlar uyida bayram paytida liliputlar ansambli çiqiş qiladi. Keyinroq katta transport kemasida «Katta yerga» liliputlar artistlari, Şura bola va onasi bilan, Marusya — uning öpkasida sil topilgani uçun va boşqalar jönab ketişadi. Marusya jönaşdan oldin Çeprets bilan yaraşadi. Belobrov Nastyadan javob olişga urinadi — ularning munosabatlarini tiklaş mumkinmi, lekin Nastya hozirça javob berişga tayyor emas.
Yangi topşiriq keladi: avariya tufayli suv yuzasiga çiqqan nemis suv osti kemasi aniqlanadi, u qöriqlaş kemalari kuzatuvida öz bazasiga buksirlanmoqda. Birinçi bölib razvedka va töğrilaş uçun uçgan Belobrov ekipaji (unga öq otuvçi-radist Çerepets ham kiradi) suv yuzasida suzib yurgan boçkalar va deyarli butunlay suv bosgan transport kemasini köradi va bu ularning yaqinlari jönab ketgan kema ekanini tuşunadi. Asosiy torpedonosuvçi kuçlar yetib kelgunça Belobrov nemis kemalariga hujum qilib, torpeda taşlaydi — qöriqlaş kemalaridan birida portlaş sodir böladi, lekin Belobrov samolyoti zenit öqlari bilan urilib yonib ketadi va ekipaj halok böladi.
Film uruş davridagi lётчiklarning arxiv fotosuratlarini körsatiş bilan yakunlanadi.
3Boş rollarda
Rodion Nakhapetov — gvardiya katta leytenant Aleksandr…
Rodion Nakhapetov — gvardiya katta leytenant Aleksandr Belobrov;
Aleksey Jarkov — gvardiya serjant Fyodor Çerepets;
Andrey Boltnev — gvardiya muhandis-kapitan Gavrilov;
Stanislav Sadalskiy — gvardiya katta leytenant Dmitriyenko;
Tatyana Kravçenko — Marusya;
Vera Glagoleva — Şura;
Nadejda Lukaşeviç — Nastya.
4Rollarda
Aleksandr Sirin — gvardiya mayor Plotnikov, ekipaj…

Aleksandr Sirin — gvardiya mayor Plotnikov, ekipaj komandiri;
Yuriy Kuznetsov — gvardiya podpolkovnik Fomenko, aviapolk komandiri;
Yuriy Duvanov — gvardiya kapitan Veselago, Plotnikov ekipajining ştурмani;
Vsevolod Şilovskiy — gvardiya starşina Artyuxov, aviamexanik;
Aleksandr Filippenko — aviatsiya general-mayori, qömondon;
Vladimir Baranov — gvardiya katta leytenant Syomuşkin, Şimoliy flot HHK qiruvçi lётçigi;
Yevgeniy Artemyev — gvardiya katta serjant Palitsin, Plotnikov ekipajining öq otuvçi-radisti;
Mitya Mixaylov — Igor Gavrilov;
Sergey Bexterev — gvardiya muhandis-podpolkovnik Kuroçkin;
Sergey Vnukov (titrlarda V. Vnukov deb körsatilgan) — gvardiya katta leytenant Zvyagintsev, Belobrov ekipajining ştурмani;
Eduard Volodarskiy — gvardiya kapitan, «Mak-5» pozivnoyli ekipaj komandiri;
Vyaçeslav Voronin;
Rezo Imnaişvili — gvardiya mayor, tibbiyot xizmati, harbiy vraç Amirajibi;
Leonid Koronov — lётçik;
Aleksandr Polyakov — lётçik;
Vladimir Sitanov — gvardiya katta leytenant;
Nikolay Smetanin — gvardiya leytenant;
Valeriy Xludnev;
Lyubov Malinovskaya — Serafima;
Yelizaveta Nikişixina — Şuraning onasi;
Svetlana Kostyukova — hamşira.
5Syomka guruhi
Ssenariy mualliflari — Svetlana Karmalita, Aleksey German (titrlarda…

Ssenariy mualliflari — Svetlana Karmalita, Aleksey German (titrlarda körsatilmagan);
Boş rejissyor — Semyon Aranoviç;
Boş operator — Vladimir Ilyin;
Boş rassom — Isaak Kaplan;
Kompozitor — Aleksandr Knayfel;
Ovoz operatori — Galina Lukina;
Muharrir — Vsevolod Şvarts;
Boş maslahatçi — aviatsiya leytenant-generali V. P. Potapov;
Maslahatçilar:
aviatsiya general-mayori V. I. Minakov, torpedonosuvçi lётçik, Sovet Ittifoqi Qahramoni,
admiral B. Ye. Yamkovoy,
vitse-admiral V. S. Kruglyakov,
polkovnik V. Bondarenko,
L. Bobrova;
Rejissyorlar — I. Milyutenko, I. Ivanov;
Operator — Yevgeniy Gureviç;
Dirijyor — Oleg Kutsenko;
Maʼmuriy guruh — Ada Stavitskaya, V. Yumakova, V. Kuznetsov, A. Karabanov, V. Inixov;
Film direktori — Aleksey Gusev.
6Işlab çiqariş
Filmni suratga oliş 1982-yil kuzida Murmansk viloyatida — Murmansk, Severomorsk va Polyarniy şaharlarida,…
Filmni suratga oliş 1982-yil kuzida Murmansk viloyatida — Murmansk, Severomorsk va Polyarniy şaharlarida, Safonovo qişloğida ötkazildi. Deyarli heç qanday dekoratsiya qurişga ehtiyoj bölmadi: garnizonlarda uruş yillaridan qolgan barakalar, yoğoçdan qilingan «trap» va trotuarlar hali saqlangan edi.
Filmni suratga oliş uçun Safonovodagi Şimoliy flot HHK muzeyi fondidagi samolyotlardan foydalanildi. Masalan, kabinasida «ölik» nemis asi (grim qöyilgan aktyor) bölgan «messer» rolini, filmda qiruvçi lётçik Syomuşkin tomonidan urib tuşirilgan samolyot sifatida, izlovçilar topgan haqiqiy Messersçmitt Bf 109 F-4/Trop (W.Nr. 10132) bajardi. Bu samolyot II./JG 5 guruhi komandiri, oberleytenant Xorst Karganiko (taxminan 60 ta havo ğalabasi) boşqargan edi. U 1942-yil 12-avgustda sovet qiruvçilari bilan havo jangida urib tuşirilgan va Urdozer şimoli-ğarbida majburiy qönişni amalga oşirgan (Karganiko tirik qolib, öz tomoniga yetib olgan). Keyinroq bu samolyot Mi-6 vertolyotining taşqi osmasida Safonovoga olib kelinib, tiklangan va Şimoliy flot HHK muzeyi eksponatlari qatoriga kiritilgan. 1990-yillarda u Aero Vintage Ltd. ingliz firmasiga ijaraga berilgan, keyin uşbu firma tomonidan sotib olinib, qayta tiklangan, söngra Duxford şahridagi Imperator harbiy muzeyida, keyin esa Kanada aviatsiya va kosmonavtika muzeyida (Ottava) namoyiş etilgan.
MBR-2 gidrosamolyoti, unda Belobrov, Çerepets va Gavrilov trofey «tungi nişon» uçun uçgan, Safonovo muzeyining eksponatidir. U uçmagan, lekin yura olgan, MBR-2 ning parvoz kadrlari esa harbiy xronika materiallaridir. Çerepetsning ekipajiga hujum qilayotgan «nemis samolyoti» — uruşdan keyingi işlab çiqarilgan Be-12 edi.
Filmdagi «boş rolni» ijro etgan Il-4 samolyoti Qola yarim orolida topilgan törtta qismdan yiğilgan. Markaziy qismi Krasnoşelye yonida topilgan, öng qanot konsoli Luostari yaqinidagi Il-4 halokati joyidan olib kelingan, çap qanot konsoli, şassi stoykalari va dum qismi Gremixa hududidan topilgan, kabina jihozlari va uning old qismi esa Murmansk yaqinidan topilgan. Dvigatellar Li-2 samolyotidan olingan (AŞ-62IR). Samolyot uçmagan, lekin aerodrom böylab özi yura olgan. Suratga oliş paytida uni SSSR HHK flotining lётçisi, Şimoliy flot HHK muzeyining taşkilotçilaridan biri polkovnik Vladlen Bondarenko boşqargan. Suratga olişdan keyin samolyot Safonovodagi muzey kollektsiyasini töldirgan. 2000-yillar boşida muzey angarining tomi qor oğirligidan qulagan va boşqa eksponatlar bilan birga Il-4 ham deyarli butunlay vayron bölgan. Keyinçalik uni işqibozlar tiklagan.
Aerodrom sahnalarini Safonovo-1 aerodromida, «Severomorsk-2» aerodromida suratga olişdi. Ofitserlar uyidagi epizodlar Vyborgdagi flot ofitserlar uyi (DOF) va Boltiqböyi flot HHK garnizonining dengizçilar klubida suratga olingan, bunda suratga olişda uşbu garnizonning harbiy xizmatçilari va fuqaro xodimlari iştirok etgan. Konsert Severomorsk DOFida suratga olingan. Baʼzi epizodlar (şu jumladan, pristanda) Safonovoda suratga olingan.
Yonayotgan torpedonosuvçilar va bir qator nemis kemalari örnida maketlar işlatilgan.
Yonayotgan samolyotdan Belobrovning ulgurib paraşyutda sakragan öq otuvçi-radisti Çerepetsning paraşyut bilan yonayotgan holdagi epizodini Murmansk sport paraşyutçisi praporşçik P. Şemyakin suratga olgan: havodan vertolyotdan paraşyutli manekenni va uni yoqiş qurilmasini taşlaşgan, undan keyin Şemyakin sakragan va paraşyutda tuşib, qölida kinokamera bilan yonayotgan «paraşyutçi»ni suratga olgan — 2 marta dubl qilingan.
Filmda 1940-yillardagi hazil qöşiq «Şofyorşa» yangraydi, uni «Meridian» vokal triosi ijro etadi. Trio iştirokçisi Nadejda Lukaşeviç filmda boş rollardan birini öynagan, trioning boşqa ikki iştirokçisi (Vladimir Sitanov va Nikolay Smetanin) esa lётçilar gitara jörligida qöşiq aytadigan epizodda rol öynagan.
7Mukofotlar
1984 — XVII Butunittifoq kinofestivali (Kiyev), badiiy filmlar…
1984 — XVII Butunittifoq kinofestivali (Kiyev), badiiy filmlar dasturida:
«Harbiy-vatanparvarlik mavzusidagi eng yaxşi film» mukofoti — «Torpedonostsy» filmiga;
Operator Vladimir Ilyinga hakamlar hayʼati diplomi.
A. P. Dovjenko nomidagi kumuş medal — Svetlana Karmalita, Semyon Aranoviç, Vladimir Ilyin, Isaak Kaplan, Rodion Nakhapetov, Aleksey Jarkovga (1984).
Kiyev Qizil Bayroqli harbiy okrugining diplomi — XVII BKF filmiga, 1984-yil (Kiyev).
1986-yilgi SSSR Davlat mukofoti. Laureatlar: Svetlana Karmalita, Semyon Aranoviç, Vladimir Ilyin, Isaak Kaplan, Rodion Nakhapetov.
Prokatda filmni 11,5 million tomoşabin körgan.
Matn: maqola tarjimasi «Торпедоносцы (фильм)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.