Tractor Drivers

Marina Ladynina — Maryana Bajan

Nikolay Kryuçkov — Klim Yarko

Boris Andreev — Nazar Duma (kinodagi birinçi rol)

Stepan Kayukov — Kirill Petroviç

Pyotr Alyeynikov — Savka

Vladimir Kolçin — Xaritoşa

Olga Borovikova — Franiya

R. I. Dneprova-Çayka — Markovna

Aleksey Dolinin — Taras Fyodoroviç, Melitopoldan kelgan öt öçiruvçi

Pyotr Savin — tankist, Klimning dösti

Artavazd Kefçiyan — tankist, Klimning dösti

Ivan Matveyev — traktorçi

«Traktoristi» filmining ssenariysini Arkadiy Zaxaroviç Dobrovolskiy (1911—1969) 1936-yilda yakunlagan, ammo 1937-yilda u qatağon qilingan va 21 yil qamoqda ötirgan. A. Z. Dobrovolskiyning Kolima hayoti Varlam Şalamovning «Afina tunlari» hikoyasida eslatiladi. Xususan: «Pyrev va Ladynina «Traktoristi»ning sobiq ssenariyçisiga bu dostonni ham yuborişdi» (gap Axmatovaning Toşkentdagi birinçi variantidagi «Qahramonsiz doston» haqida). Şalamov va Dobrovolskiy örtasidagi, Pyrev nomi tilga olingan yozişmalar ham maʼlum. Boşqa maʼlumotlarga köra ssenariy muallifi Yevgeniy Pomeşçikov hisoblanadi. Dobrovolskiy va Pomeşçikovning hammualliflikda işlagani haqida maʼlumotlar ham bor.

1937-yilda çiqqan «Boy kelin» filmi muvaffaqiyatidan söng Ivan Pyrev tomoşabinlar, tanqidçilar va şaxsan Stalin tomonidan eʼtirof etildi. Rejissyor darhol boş qahramoni tankist böladigan keyingi kartina ustida işlaşni boşlaydi.

Kelajakdagi uruşga tayyorgarlik mavzusi, filmning syujetida va uning markaziy qöşiqlaridan biri «Uç tankist»da «qizil ip» kabi ötadi, 1930—1940-yillarda juda dolzarb edi. Butunittifoq yozuvçilar yiğilişidagi dasturiy nutqida xalq komissari K. E. Voroşilov madaniyat arboblarini xalqni safarbarlik tayyorligida barça kuçi bilan qöllab-quvvatlaşga çaqirdi.

1938—1939-yillarda mamlakatning Uzoq Şarq çegaralarida, Xasan köli va Xalxin-Gol yaqinida bir qator harbiy töqnaşuvlar bölib ötdi. Ular yapon militaristlariga qarşi turgan sovet qöşinlarining jangovar qudratini isbotladi. Yevropadagi keskin uruşdan oldingi vaziyat SSSR kinematografistlari uçun mavzular belgilab berardi. Film ustida işlaş jarayonida ssenariyda yetişmayotgan harbiy ruh yanada kuçaytirildi. Töyning yakuniy sahnasida boş qahramonlar va mehmonlar birgalikda «Zirh mustahkam, tanklarimiz tez» qöşiğini kuylaşadi, bu bilan sovet xalqi harbiy sinovlarga tayyorligini namoyiş etadi.

Sinovlarda filmning yagona qiyin joyi Nazar Duma xarakterli rolida böldi. Uzoq izlanişlardan söng bu rolga Saratovdan kelgan yoş aktyor Boris Andreev tasdiqlandi. U Saratov drama teatri bilan Moskvaga yozgi gastrolga kelgan edi. Nazar Duma roli muvaffaqiyatli kino karyerasining boşlanişi böldi hamda Andreev va Pyotr Alyeynikov örtasida umr böyi davom etgan katta döstlikning boşlanişi böldi.

Filmning natura suratga oliş işlari 1938-yil yoz-kuzida Ukraina SSRda, Nikolayev viloyatida (Gurevsk MTS) bölib ötdi. Bu xotirada filmda işlatilgan «Stalinets-65» traktori (ÇTZ S-65, plakatda tasvirlangan) suratga oliş joylaşgan Gurevka qişloği kiriş qismiga örnatilgan (Ukrainaning Nikolayev viloyati Novoodes tumani). Haqiqatda postamentga «Stalinets S-65» emas, balki ança keyingi model — uruşdan keyingi ommaviy traktor T-74 örnatilgan.

1938-yil dekabrda film tugallandi, premyerasi esa 1939-yil 3-iyulda bölib ötdi.

«Boy kelin» va «Traktoristi» — Pyrevning kolxoz turmuşini uluğlab, ekranda idealizatsiya qilingan manzara yaratgan birinçi asarlari bölib, Stalin davri kinematografiyasining klassikasiga aylandi.

Taşqi jihatdan filmning konflikti muhabbat uçburçagida joylaşgan. Boş qahramon sevgan ayoliga mehnat frontidagi ğalabalari bilan öz tuyğularining samimiyligini isbotlaydi.

Bu kartinaning öziga xosligi 1930—1950-yillar filmlarida pafosning samimiyligidadir. Tomoşabinlar bu pafosni jiddiy qabul qilib, uni yorqin kelajak hayotining tasviri deb bilişgan. Yana bir muhim xususiyat — eng zararsiz asosiy qahramonlik-romantik syujet ustidan hukmronlik qiluvçi yaqinlaşib kelayotgan uruş va falokat kayfiyati. Hatto 1930-yillar texnik taraqqiyotining ramzi bölgan traktor ham filmda tinç tank sifatida körsatilgan. Qahramonlar birinçi çaqiriqda haqiqiy tanklarga ötirişga tayyor.

Pyrevning «Traktoristi» filmi qiziq, çunki unda dunyo manzarasi göyo ikkiga bölinadi. Liminariyga xos farovon kolxoz hayotining utopik manzarasini aks ettirar ekan, film şu bilan birga bu utopiyaga faol passionar boşlanişning bostirib kirişini ham körsatadi.

Film mamlakat va sovet hokimiyati intilgan ğoyaning timsoliga aylandi. Kolxozdagi kelajak hayotni ular aynan şunday tasavvur qilgan.

Film tomoşabinlar orasida keng eʼtirof topdi. Filmdagi qöşiqlar mustaqil şuhrat qozonib, harbiy mavzudagi eng sevimli xalq qöşiqlaridan biriga aylandi.

1941 — rejissyor Ivan Pyrev, aktyorlar Nikolay Kryuçkov va Marina Ladynina adabiyot va sanʼat sohasidagi I darajali Stalin mukofotiga sazovor bölişdi.

1939 — film debyut tariqasida Kann kinofestivalining dasturiga kiritildi. Festival Ikkinçi jahon uruşining boşlanişi munosabati bilan töxtatildi va bölib ötmadi.

Xruşçev davrida «Traktoristi» filmi, xuddi Stalin nomi tilga olingan boşqa filmlar kabi, tahrirdan ötkazildi. Xususan, 1964-yilda çiqarilgan «tiklangan» versiyada «şaxs kulti» atributlari butunlay olib taşlandi:

Stalin portretlari retuş qilindi yoki boşqa usulda olib taşlandi;

traktorlardagi «Stalinets» yozuvi retuş qilindi yoki şunday yozuvli kadrlar kesib taşlandi;

maşhur Sovet tankistlari marşining refreni yangi matn bilan qayta ovozlantirildi.

Refrenning dastlabki matni qayta ovozlantirilgan matn bilan almaştirildi. Bu almaştiriş natijasida Stalin xotirasiga kötarilgan qadahlar uçta marta kötarilgani kadr çegarasidan taşqarida yaşirin, körinmas Stalin portreti oldida bölib qoladi va maʼno butunlay yöqoladi.

2005-yilgaça televideniyeda faqat 1964-yilda çiqarilgan «tiklangan» versiya namoyiş etilib kelindi. Unda yuqorida sanab ötilgan tuzatişlardan taşqari, filmning matnli fonogrammasining katta qismi ham qayta ovozlantirilgan edi. 2005-yil fevralida «Madaniyat» kanalida uzoq yillardan söng birinçi marta filmning asl versiyasi körsatildi. DVDʼda ikkala variant ham çiqariladi. Asl versiya «Soyuz-video» tomonidan naşr etilgan.

«Uç tankist»

«Sovet tankistlari marşi»