Trial on the Road

Roland Bykov — Ivan Yegoroviç Lokotkov, katta leytenant/kapitan (prototipi — Georgiy Ivanoviç Pyatkin)

Vladimir Zamanskiy — Aleksandr Ivanoviç Lazarev

Oleg Borisov — Viktor Solomin, çiquvçi-razvedçi

Anatoliy Solonitsin — Igor Leonidoviç Petuşkov, mayor

Maya Bulgakova — dehqon ayol

Anda Zaytse — Inga, tarjimon

Yuriy Dubrovin — Gennadiy Bolşakov, polkovnik

Gennadiy Dyudyaev — Mitka, yoş partizan

Igor Klass — estoniyalik partizan

Fyodor Odinokov — Yerofeiç, partizan

Nikolay Burlyaev — yoş politsay

Viktor Pavlov — Kutenko, politsay

Valeriy Kirillov — nemis ofitseri, snayper tomonidan öldirilgan (titrlarda körsatilmagan)

Nikolay Vaşçilin — Solominni öqqa tutgan nemis (titrlarda körsatilmagan)

Boris Vasilyuk — mototsikl haydovçisi bölgan nemis, Lazarev tomonidan öldirilgan (titrlarda körsatilmagan)

Oleg Vasilyuk — mototsikl yonidagi savatda Lazarev tomonidan öldirilgan nemis (titrlarda körsatilmagan)

Pavel Kormunin — partizan (titrlarda körsatilmagan)

Syujet muallifi: Yuriy German

Ssenariy muallifi: Eduard Volodarskiy

Rejissyor: Aleksey German

Ikkinçi rejissyor: Valeriy Byçenkov

Boş operator: Yakov Sklyanskiy

Operatorlar: L. Kolganov, V. Mironov

Boş rassom: Valeriy Yurkeviç

Musiqa:

Isaak Şvarts

Gustav Maler

Tovuş muharriri: Tigran Silayev

Montaj: Anna Babuşkina

Harbiy maslahatçi: David Dragunskiy

Kostyumlar: N. Dobrova

Kartina direktori: Vladimir Besprozvannyy

Dastlab «Operatsiya „Yangi yil bilan“» deb nomlangan kartinaning tabiiy şaroitdagi suratga oliş işlari Volga yaqinida, Tver (öşa paytda Kalinin) viloyatida ötkazildi. Karnaukovo stansiyasidagi epizodlar Bologoye şahrida, Medvedevo parkining yöllarida suratga olindi. Aleksey Germanning boşqa asarlaridan farqli ölaroq, bu ish juda qisqa muddatlarda — 1970-yilning beş oyi davomida amalga oşirildi. Rejissyorning sözlariga köra, filmning «rasmiy ravişda körsatilgan sanasi» — 1971-yil — haqiqatga töğri kelmaydi. Aleksey German sovet kinosida birinçi marta duşman asirligiga tuşib qolganlar haqida gapirdi.

Men özim ham aytişim qiyin. Kitob yomon, otam meni undan qaytargan edi. «Operatsiya „Yangi yil bilan!“»ni u yoqtirmasdi. Uni yozib bölgaç, u işlaş vaqtida foydalangan maʼlumotlarning töliq emasligini bilib oldi. U operatsiyaning eng asosiy ijroçilaridan birini bilmagan edi. Bu Vladimir Ivanoviç Nikiforov edi — Sovet Ittifoqi Qahramoni, benihoya vazmin, kamtar, jasur va olijanob, qiyin taqdirli inson.

Filmni ekranga çiqarişga urinilganda muammolar boşlandi. Rejissyorning özi taqiqlanişining sababi — filmda asir tuşgan odamlarga körsatilgan açiniş deb hisoblaydi.

Rasmiy maʼlumotlarga köra, mamlakatda ön million asir bölgan. Uruşdan keyin, bu ön million kişi Rossiyaga qaytgaç, ularning hammasi GULAGga yuborilgan. U yerda ular eng yaxşi holatda ham ön yil ötkazgan. Albatta, bularning hammasi ularning oilalariga — otalari, onalari, xotinlari, bolalariga ham taʼsir qilgan. Köpçilik tez orada reabilitatsiya qilingan deb hisoblanadi, ammo haqiqatda bu faqat 1989-yilda sodir bölgan. Bundan oldin esa ular ozod qilingan bölsalar-da, davlat jinoyatçilari, xoinlar sifatida qaralgan. Nafaqat Vlasov qöşinlarida, balki nemis armiyasining qismlarida ham köplab ruslar bölgan. Har bir diviziyada rus batalyoni bölgan. Ularning soni taxminan ikki million kişini taşkil etgan. Ularni yigirma beş yilgaça lagerlarda uşlab turişgan. Bu odamlarning aksariyati badbaxt mahbuslar edi, xoin yoki xiyonatkor emas. Öz vaqtida bizga filmda şu muammoni kötariş mumkin tuyuldi.

Kartina duşmanga qarşi xalq qarşiligini Uluğ Vatan uruşi davrida qahramonsizlantirişda ayblandi, asosiy ziddiyat soxta deb atalib, rejissyor partizan hayoti haqiqatini bilmaslikda aybланди. SSSR Goskino raisi Aleksey Romanov filmda Uluğ Vatan uruşiga bağişlangan sovet sanʼatining eng yaxşi namunalariga hujum kördi va filmning ekranga çiqmasligini taʼminladi.

Filmda qahramona davrning obrazi, bosib olingan hududlarda ölim-tirik kuraşga kötarilgan sovet xalqining obrazi buzib körsatilgan… Lokotkov obrazida uni tajribali qömondon va partizan rahbari sifatida körsatadigan xususiyatlar yöq.

Natijada film 15 yil davomida «tokçaga» qöyildi. U faqat Qayta quriş boşlanişi bilan, 1986-yilda ekranlarga çiqarildi.

Partizan hayotining tarixiy manzarasini qayta yaratişda filmni yaratuvçilarga Sovet Ittifoqi Qahramoni, sobiq partizan Vladimir Nikiforov maslahat bergan. Uning sözlariga köra, partizan tarğibotçilari vlasovçilarni qaytişga köndirişgan, Vatan ularni qabul qilib, keçirişini vaʼda qilişgan. Qaytganlar Qizil Armiyada uruşgan, ammo uruşdan keyin ularni sudlab, ozodlikdan mahrum qilingan joylarga yuborişgan.

Oç, kiyimsiz, deyarli qurolsiz qariyalar, qölida kiçik bolalari bilan dahşatli azob-uqubatlarga mahkum ayollar; ekranda tasvirlanişi SSSR kinematografiyasida yopiq mavzu bölgan sovet asirlari — rejissyor Aleksey German öziga xos uslubida bu insofsiz uruşning uşbu kiçik epizodini sinçkovlik bilan qayta yaratgan:

Uruş oddiy hayot keçirayotgan tinç aholining uylariga kirib keladi. Rejissyor buni alohida taʼkidlaydi. Otişma ostida quriyotgan kirlarni yiğişga şoşilgan ayol behuda halok böladi; sigiri Roskani quvib yetmoqçi bölgan erkak öq tegib yiqiladi; çolning yagona boyligi bölgan ikonani portlaşlardan uzoqroqqa olib ketadi, lekin yölni davom ettirişga kuçi yetmay, ikonani daraxtga suyab, qor ustida qoldiradi.

Filmning asosiy mavzusi — Lazarevning xiyonat gunohini yuvişi. Lazarev Uluğ Vatan uruşi haqidagi köplab filmlarning tipik qahramoniga mutlaqo öxşamaydi. U asirga tuşgan, nemislarga xizmat qilgan, söng ulardan qoçib, partizanlarga taslim bölgan. U aniq bilardiki, uni muqarrar ölim kutmoqda: agar unga tasodifan işonişsa-da, oç qoliş, sovuq va nemislar bilan teng bölmagan janglardan omon qolsa-da, oxirida unga harbiy sud kutadi. Lazarev özini allaqaçon ölgan va şarmandalangan deb hisoblaydi, unga borar joy qolmagan va yagona istagi — inson bölib qoliş. Zamanskiy ijro etgan Lazarev roli uning aktyorlik faoliyatining çöqqisi böldi. Vladimir Zamanskiy bu rolini eng yaxşi va eng sevimli roli deb atagan.

Kartinaning asosiy ziddiyati — otryad qömondoni Lokotkov va siyosiy rahbar Petuşkov örtasidagi qarama-qarşilikda bölib, u temir yöl köprigini portlatiş buyruğining bekor qiliniş epizodida ayniqsa yorqin namoyon böladi. Eng oğir şaroitda ham umidsiz odamni tuşuniş va unga işoniş qobiliyati Roland Bykov ijro etgan Lokotkov obrazini yuksaltiradi. Yozuvçi Igor Mussskiy Lokotkovni Tolstoyning «Uruş va tinçlik» asaridagi kapitan Tuşin obrazi bilan soliştiradi. Lokotkov va uning otryad jangçilarining qahramona bölmagan qiyofasi uruşda ğalabani qölga kiritgan millionlab odamlarning umumlaşgan portretiga aylanadi. Evgeniy Margolitning fikriça, mayor Petuşkovning adabiy ötmişdoşlari Vasil Bykovning qissalaridagi maxsus bölim xodimlari hisoblanadi.

«Proverka na dorogax» antipod qahramonlarning axloqiy pozitsiyalari töqnaşuvi asosida qurilgan. Aniq ifodalangan ziddiyatning mavjudligi filmni Germanning keyingi asarlaridan ajratib turadi, u yerda syujet boşlanişi «ikkinçi reja» ning ziçligi va qalinligi, hayot muhitining hajmdorligi, dramaturgik tuzilişning erkinligi va köp çiziqliligiga böysunadi.

Vasil Bykovning qissalaridagi kabi, «Proverka na dorogax» filmining markaziy mотиви — insoniy bölmagan şaroitda insoniylikni sinaş; buni, xususan, Evgeniy Margolit taʼkidlaydi.

Lyubov Arkusning sözlariga köra, Qayta quriş davrida «Proverka na dorogax» sovet tomoşabinlarining kutganlariga töliq mos kelmadi: ular «Turnalar uçadi» yoki «Askar haqida ballada»ga öxşaş harbiy-romantik narsani kutişgan, lekin faqat sovetga qarşi oğişi bilan.

Uruşda öz joniga qasd qiliş urinişi haqida Agnes Vever ritorik savol beradi: «Bu eng dahşatli uruş taşqi emas, bayroqlar ostida emas, balki har kimning qalbida, içida ekanligining körsatkiçi emasmi?»

1988-yilgi SSSR Davlat mukofoti. Laureatlar: Eduard Volodarskiy, Aleksey German, V. Yurkeviç, T. Silayev (vafotidan keyin), V. Zamanskiy.

1986-yilda Polşadagi (Yugoslaviya) Sopot şahrida bölib ötgan XV Xalqaro «Ozodlik va Inqilob» kinofestivalida V. Zamanskiyga «Eng yaxşi rol uçun» mukofoti.

1985-yilda «Sovetskiy ekran» jurnalining yillik tanlovida yil eng yaxşi filmlari orasida kartina 3-örinni egalladi, Roland Bykov esa yilning eng yaxşi aktyorlari orasida 2-örinni egalladi (1986).

1987 — Rotterdam xalqaro kinofestivalining tanqidçilar mukofoti (rejissyor A. Germanga «Proverka na dorogax», «Uruşsiz yigirma kun», «Mening döstim Ivan Lapşin» filmlari uçun).

1989 — Sidney xalqaro kinofestivali.

Işlab çiqariş: «Lenfilm», 10 qism, 2661 m, keng ekranli.

Badiiy film, qora-oq.

Yoş çeklovi: 16 yoşgaça bölganlarga tavsiya etilmaydi.

Prokat guvohnomasi № 1106985, 1985-yil avgust.

Kinoteatrda birinçi namoyiş: 1985-yil.

Kassa: prokatning birinçi yilida 9 million tomoşabin.

VHS naşri: 1 VHS, ovoz 1.0, PAL, naşriyot: «Lenfilm».

DVD naşri: 1 DVD, ovoz 5.1, PAL, 5-mintaqa, subtitrsiz, naşriyot: «Lenfilm», 2005-yil.