Triumph of the Will

«Triumph des Willens» (nemisça Triumph des Willens) — 1934-yilda Nurnbergda bölib ötgan NSDAP syezdi haqidagi tarğibot filmi. Uni rejissyor Leni Riyfenştal Adolf Gitlerning buyurtmasi bilan suratga olgan. Premyera 1935-yil 28-martda Berlindagi UFA-Palast am Zoo kinoteatrida bölib ötdi. Uçinçi reyx qulagandan keyin filmni Germaniyada namoyiş etiş taqiqlandi, çunki ittifoqçilarning fikriça, u milliy sotsializm ğoyalarini tarqatişga xizmat qilgan. Bugun uni Germaniyada faqat öquv-maʼrifiy maqsadlarda, sanʼatşunos yoki tarixçining kiriş sözi bilan namoyiş etişga ruxsat beriladi.

Bu natsistlar davridagi eng qimmat va eng köp gap-sözga sabab bölgan badiiy bölmagan filmlardan biri bölib, unda «Fyurer buyurtmasi bilan yaratilgan» degan belgi bor. Şu bilan birga, filmning nomini Gitlerning özi bergan. Garçi u reyx mablağlari hisobidan moliyalaştirilgan bölsa-da, rejissyor Leni Riyfenştal uni xususiy tarzda amortizatsiya qila oldi: rasmiy ravişda prodyuser NSDAP emas, «Riyfenştal film GmbH» hisoblanardi. 35 nafar kinooperator va 170 kişilik texnik guruh yordamida 120 kilometr material olindi, undan u uzunligi taxminan 3 kilometr bölgan film yiğdi. Riyfenştaldan boşqa Germaniyada bunday imkoniyat va bunday siyosiy himoyaga heç kim ega emas edi. Montaj tamoyili haqida u «Partiya syezdi filmi ortidagi sahna» kitobida şunday yozgan, lekin keyinçalik bu sözlar muallifligini inkor etgan: «Nurnbergdagi haqiqiy voqea tölqinida filmning yagona obrazli çiziğini instinktiv tarzda topiş zarur edi; film har bir yangi bölim, har bir yangi taassurot bilan tomoşabin va tinglovçini tobora kuçliroq larzaga solişi kerak edi». 1965-yilda «Cahiers du cinéma» jurnaliga bergan intervyusida Riyfenştal şunday dedi: «Bu sof tarixiy film. Men aniqlab aytaman, bu hujjatli film. U 1934-yilning tarixiy haqiqatini aks ettiradi. Demak, bu hujjatli film bölib, tarğibot filmi emas». Rejissyor va uning tarafdorlari uçun bu tarixiy hujjat edi, kinoşunoslik uçun esa, eng yaxşi holatda, siyosiy köriş hujjati edi: «voqelikning töliq transformatsiyasi» (Zigfrid Krakauer), «safarbarlik ritualʼi» (Martin Loyperdinger).

Film «davlat-siyosiy va badiiy jihatdan alohida qimmatli» deb topildi. 1935-yilda u Venetsiya kinofestivalining davlat mukofotini va Mussolini kubogini oldi.

Film voqealari 1934-yilning sentyabrida Nurnbergda, NSDAPning VI yillik syezdi davomida bölib ötadi. Kiriş titri şunday deydi: «Jahon uruşi boşlanganidan 20 yil ötdi… Nemis qayğusi boşlanganidan 16 yil ötdi… Germaniya tiklanişi boşlanganidan 19 oy ötdi…» Nomi ham, ekranda körsatilgan tomoşa ham qadimgi Rimda ğoliblar ötkazgan triumflarga işora qiladi. Triumfator rolida Adolf Gitler çiqadi, u bir neça oy oldin partiyadagi parçalanişni («Uzun piçoqlar keçasi») bartaraf etgan edi. Film nemis xalqining Birinçi jahon uruşidagi şarmandali mağlubiyatdan keyingi tiklanişini, şuningdek, nemis xalqi, milliy sotsialistik partiya va uning rahbari birligini körsatişga qaratilgan. Eng pafosli epizodlardan biri hujum otryadlariga yangi bayroqlarni muqaddas qiliş marosimi bilan boğliq bölib, uni partiyaning «Qon bayroği» kötarib yurgan harakat veterani Yakob Grimminger olib bordi. Pivo putçi qurbonlarining qon tomçilarini saqlagan «Qon bayroği» otalar avlodining Birinçi jahon uruşidagi mağlubiyatiga davomiylikni ifodalar va Gitlerning siyosiy hamda davlat hokimiyati çöqqisiga yigirma yillik yölini eslatardi. Film Gessning nutqi bilan yakunlanadi: «Partiya — bu Gitler! Gitler esa — bu Germaniya, xuddi Germaniya Gitler bölganidek!» — şundan söng Xorst Vesselning qöşiği ijro etiladi.

Vagnerning «Meystersingerlar» uvertyurasi ostida Gitler Nurnbergga uçadi. Samolyot qönişga tuşadi va uvertyura Xorst Vesselning qöşiğiga almaşadi. Ommalar fyurerni samimiy kutib oladi. Voqealar zalda, oçiq dalada, çodirlar lagerida bölib ötadi. Gitler nutq sözlaydi: «Biz ölamiz, ammo orqamizda — kelajak… Oldimizda, atrofimizda, orqamizda — hamma yerda Germaniya». Partiya bonzalari ham çiqiş qiladi. Rudolf Gess: «Germaniya — bu dunyodagi barça nemislar uçun uy». Balʼdur fon Şirax: «Biz sinflar örtasida heç qanday farq yöqligini köryapmiz». Jozef Gebbels: «Diktaturaga asoslangan hokimiyatga ega böliş yaxşi bölişi mumkin, ammo odamlarning qalbini zabt etiş va uni yöqotmaslik ança yaxşi». Yulius Ştreyxer: «Irqiy sofligini saqlamaydigan millat yöq bölişga mahkum». Ommalar tinglaydi.

Bosib olingan Fransiyadagi yozuvçi va hamkor Pyer Driyo La Roşel özini hayratga solgan xoreografiya haqida şunday yozgan: «Bu gözal va şu bilan birga dahşatli. Rus baleti davridan beri badiiy larzaga soliş jihatidan men bunday narsani boşdan keçirmaganman».

Filmning nomi bonapartistik fantaziyani eslatadi: unga köra bir paytlar inqilobiy bölgan xalq irodasi fyurerning oliy irodasida erib ketgan. Iroda mazmun böldi, triumf esa şakl. Riyfenştal qotib qolgan ommalarga harakat bağişlaş muammosiga duç keldi. Bunga, birinçi navbatda, montaj, kamera harakati va turli rakurslar orqali erişildi. Köp usullar «Potyomkin zirhlisi» filmi rejissyori Sergey Eyzenşteyndan özlaştirilgan. Şu bilan birga, tarixçilar Eyzenşteyn va Riyfenştal ommani tasvirlaşdagi farqlarni taʼkidlaydilar.

Filmni tomoşa qiliş uçun «öziga xos yöriqnoma» saqlanib qolgan: «Quvnoq tong. Quyoş nemis yerining ustida porlaydi. Bulutlar töplanib, ulkan toğlar tomon intiladi, ularni kumuşrang va oltin nur bilan öraydi, çökadi, erib ketadi, şamol bilan tarqaladi… Göyo afsonaviy burgut kabi samolyot havoni yorib ötadi. (…) Bu yangi Germaniyaning ulkan, uluğvor va hayajonli tomoşasi böladigan şaharga fyurerni olib borayotgan samolyot. (…) Çeksiz odamlar ommasi osmonga qadalgan. U yerda, bulutlar ortidagi oltin quyoşli osmonda tez ösib borayotgan soya paydo böladi, kattalaşadi, yaqinlaşadi. Şahar ustida ğuvillab aylanadi. Qandaydir samolyot. Öşa samolyot. Fyurer uçmoqda!» Bu matnda barça muqaddas ramzlar mavjud: tong, osmon, oltin nur bilan öralgan toğlar, burgut, deus ex maçina, söngra «ramziy muqaddas harakat, qöl siqiş». «Biz buni yana va yana deyarli afsonaviy kuç bilan his qilamiz: bu xalq öz fyureriga qançalik yaqin, bu fyurer unga qançalik yaqin». Mayya Turovskaya taʼkidlaganidek, bu «reklama matni emas, balki dogmani şakllantiriş».

1960-yillarning oxirida kinoşunoslar bu filmning badiiy qadr-qimmatini uning mafkuraviy maqsadidan alohida körib çiqiş mumkinmi, degan savolni qöydilar. Tanqidçilar «Triumph des Willens»ni uning paydo böliş kontekstidan ajratib bölmasligini ogohlantirdilar va unga estetik kuç berişdan boş tortmagan, uşbu «utilitar film»ning badiiy tomonini oqlaşga umid qilgan kişilardan özlarini uzoqlaştirdilar. Şu bilan birga, «Triumph des Willens» «affektiv kino»ning yorqin namunasi bölib xizmat qildi: u apoteoz janrida suratga olingan va montaj qilingan.

1939-yilda Luis Bunyuel Nyu-Yorkdagi Zamonaviy sanʼat muzeyining hujjatli kino bölimida işlab, Riyfenştal filmining 16 millimetrlik nusxasini qayta montaj qildi. Maqsad Amerika hukumatiga natsistlar rejimining töliq qudratini va uning nafis kino-tarğibotining xavfini aniq körsatiş edi. U «Triumph des Willens»ni qayta montaj qilgandan köra, köproq qisqartirdi: ayrim epizodlarni butunlay kesib taşladi, boşqalarini saqlab qoldi. Musiqa va nutqlar bilan birga filmning ovoz yölagi öz holiça qoldi, nutqlar hatto şarhlovçi matn bilan ham birga kelmadi. Bunyuelning rejasiga köra, ekrandagi tasvir tomoşabin bilan bevosita gaplaşişi kerak edi. Biroq qayta montaj noaniq reaksiya uyğotdi. Kinoşunos Şarl Tessonning fikriça, film taʼsirçanroq, dahşatliroq böldi, lekin xavfliroq ham böldi.

«Triumf irodasi»dan kadrlar va butun epizodlarni natsistlar Germaniyasi haqidagi hujjatli filmlarda işlatiş amaliyoti hozir ham davom etmoqda. Şunday qilib, köp jihatdan fragmentlar tufayli film madaniy xotiraning tarkibiy qismiga aylandi va şu tariqa boşqa heç bir hujjatli film erişa olmagan şuhratga erişdi.

Kinotanqidçilar «Triumph des Willens»dan reminissensiyalar va iqtibослarni, masalan, Jorj Lukasning «Yulduzli uruşlar»ida va hatto Rojer Allersning «Şer Qirol» multfilmida köradilar.