Two Captains

Sanya Grigoryev, normal eşitişiga qaramay, gapira olmaydi; u dösti Petka Skovorodnikov bilan birga 1914-yilda daryodan çökib ketgan poçtaçining sumkasini tortib oladi. Manzillarni öqiş mumkin bölmadi, va qöşnilar — Grigoryevlar va Skovorodnikovlar — vaqtni xatlarni öqiş bilan ötkazişdi. Ular orasida Sanyaning esida ikkita xat qoldi — şimoldagi muvaffaqiyatsiz dengiz ekspeditsiyasi haqida.

Sanyaning ota-onasi vafot etadi: otasi notöğri ayblov bilan qamalgan qamoqxonada, onasi esa baxtsiz hodisa natijasida. Doktor Ivan Ivanoviç, otasining qamoqdagi tanişi, qamoqdan qoçgandan keyin bir muddat Grigoryevlarda yaşadi va şu davrda Sanya bilan şuğullandi, natijada bola nutqni egalladi.

Petka bilan birga Sanya Turkistonga qoçadi. Döstlar poyezdga ötirib Moskvaga keladi, u yerda Petkaning amakisidan yordam kutişadi. Biroq Moskvada amaki yöq edi — u frontga ketgan edi.

Bolalarni öz qanotiga oladi firibgar, laqabi Kaptar; ular uning uçun bozorda turli qimmatbaho narsalarni sotişga işlay boşlaydi. Reyd vaqtida Sanya uşlanib, qabul-taqsimlaş punktiga yuboriladi, Petka esa nomaʼlum tomonga qoçib ketadi. Bir neça kundan keyin Sanyani punktdan kommuna maktabining öqituvçisi Ivan Pavloviç Korablyov olib çiqadi. Tasodifan Sanya Nina Kapitonovna va uning nabirasi — Katya Tatarinova bilan tanişadi, ular maktab mudiri Nikolay Antonoviç Tatarinovning qarindoşlari. Nikolay Antonoviç — Katyaning otasi Ivan Lvoviç Tatarinovning amakivaççasi, u bir neça yil oldin ekspeditsiya bilan birga yöqolgan. Sanya Katya bilan döst bölib, Tatarinovlar uyiga tez-tez boradi. Maʼlum böldiki, Tatarinovlar oilasi ham, Sanya kabi, yaqinda Ensk şahridan köçib kelgan.

Nikolay Antonoviç Katyaning onasi Mariya Vasilyevnaga oşiq bölgan Korablyovni maktabdan haydab yuborişga qaror qiladi, çunki özi ham uni sevardi. Sanya Korablyovga Nikolay Antonoviçning rejalari haqida xabar beradi, buning uçun ikkinçisi Sanyadan nafratlanib, uning uyiga kelişni taqiqlaydi.

Sanya yana Turkistonga qoçişga qaror qiladi, lekin kasal bölib, köçada huşini yöqotadi. Uni kasalxonaga olib borişadi va u öşa doktor Ivan Ivanoviçning bemoriga aylanadi — öşa, kimga u bir vaqtlar gapirişni örgatgan edi. Soğayib ketgaç, Sanya Ivan Ivanoviçni ziyorat qiladi va uning uyida suratni topadi, unda «Muqaddas Maryam» şunqori ekipaji tasvirlangan. Ekipaj aʼzolari orasida Sanya Katyada körgan portretdagi Ivan Tatarinovni taniydi.

Sanya allaqaçon ön birinçi sinfda. Bir kuni u yana Katya bilan uçraşadi va undan otasi haqida söraydi. Sanya aniqlaydi, kapitan Tatarinov, işonilganidek, Arxangelsk — Vladivostok yönalişi böyiça emas, balki Şimoliy qutbga yetmoqçi bölgan. Nikolay Antonoviç, xizmatkori Romaşovdan Sanya Katyaga yonboşlayotganini bilib, uni Enskdagi qarindoşlariga jönatadi. Sanya darhol anglaydiki, Nikolay Antonoviçga xabar bergan aynan Romaşov edi. Hayvonot boğiga dösti Valka Jukovning oldiga borgan Sanya unga oçiqçasiga aytadi: «Romaşka — razil. Sen buni, körinib turibdiki, bilmaysan va şuning uçun u bilan döstlaşasan. Agar bilsang-u, döstlaşsang, sen özing razilsan». Valkadan Sanya biladiki, öşa Romaşov avval ham uni sotgan va allaqaçon barça bolalarni Nikolay Antonoviçga yetkazib kelmoqda. Sanya öz yotoqxonasiga qaytganda, Romaşovni uning, yaʼni Sanyaning çemodanini titkilayotganini köradi. Romaşov Katyaning xatlarini Nikolay Antonoviçga topşiriş uçun qidirayotganini darhol anglagan Sanya razilning yuziga uradi. Keyin Sanya Enskka boradi, u yerda bir neça yildan beri körmagan singlisi Sasha va Skovorodnikovlar bilan uçraşadi.

Skovorodnikovlarda Sanya çökib ketgan poçtaçining sumkasidagi xatlarni topadi. Dengizçilarning xatlarini qayta öqib, ularning mazmunini Katyaning hikoyasi bilan soliştirib, Sanya uçta xat ştirman Klimov va kapitan Ivan Lvoviç Tatarinovning özi tomonidan yozilganiga xulosaga keladi, ammo uçinçi xat yöqolgan. Bu xatda kapitan Nikolay Antonoviçni ekspeditsiyani ataylab halok qilişda ayblaydi va ekspeditsiya halokatining aybdorini — öz amakivaççasini ismi bilan ataydi. Sanya bu xat matnini bolaligidan yod biladi, lekin dalillari yöq.

Sanya Katya bilan uçraşib, unga xatlar haqida gapirib beradi va öqişga beradi. Moskvada Sanya yöqolgan sahifaning mazmunini Katyaning onasi Mariya Vasilyevnaga aytib beradi. Bu xatdagi intim tafsilot, Mariya Vasilyevnaning eriga bergan laqabi («Montigomo Qirğiy Çangal») uni Sanya öylab topmayotganiga işontiradi.

Oxirgi xatning mazmunini eşitib, uning işonçliligiga amin bölgan Mariya Vasilyevna öz joniga qasd qiladi. Korablyov Sanyaga aytadi, xatda gap ketgan Nikolay — Nikolay Antonoviç emas, balki boşqa odam — sanoatçi Nikolay fon Vişimirskiy ekan, va Nikolay Antonoviç Korablyovga özi aybsiz ekanini bildiruvçi xatlarni körsatgan. Sanya Tatarinovlarnikiga kelib, ularni körsatişni söraydi. Buning örniga Nikolay Antonoviç Sanyani tuhmatda va Mariya Vasilyevnaning ölimida ayblaydi, xatlarni esa Sanyaning yuziga taşlaydi. Xörlangan Sanya ularni öqişdan boş tortadi, lekin kapitan Tatarinovning ekspeditsiyasini topişga söz beradi.

Maktabdan keyin Sanya Leningradga jönab, uçuvçilik maktabiga kiradi. Tatarinov ekspeditsiyasiga qiziqiş Sanyani Vladimir Yuryeviç Vanin bilan uçraştiradi, u ham ekspeditsiya taqdiridan qiziqadi. Vanin Sanyada bor maʼlumotga qiziqadi va Tatarinov ekspeditsiyasi hududiga boradigan gidrologik ekspeditsiya tarkibiga Sanyani kiritişni vaʼda beradi.

Uçuvçilik maktabini tugatgaç, Sanya öz istagiga köra Qutbiy hududga yuboriladi. U yerda u doktor Ivan Ivanoviç bilan uçraşadi. Maʼlum böldiki, aynan Ivan Ivanoviç Arxangelskda ştirman Klimovni davolagan va uning ölimidan keyin kundaliklarini olgan. Tasodifan Sanya Ivan Ivanoviç bilan nenets qişloğida bölib qoladi — ular yaralangan rais Ledkovning oldiga boradi. Qişloqda Sanya «Muqaddas Maryam» şunqoridan qarmoqni topadi. Keksa nenets ön yil oldin Taymir qirğoğida qayiqda qarmoqni topganini aytadi. Qayiqda yana bir erkakning jasadi ham bölgan.

Moskvaga qaytib, Sanya eski duşmani Romaşovning Nikolay Antonoviçning yordamçisi bölganini va miş-mişlarga köra Katyaga uylanmoqçi ekanini biladi. Sanya Tatarinovlarnikiga borib, Katyaga ekspeditsiya haqida bilganlarini aytadi: Klimovning kundaliklari, şunqordan qarmoq va Boş Şimoliy dengiz yöli boşqarmasidan qidiruv ekspeditsiyasini jihozlaşni sörab murojaat qilmoqçi ekanini. Katya öz navbatida aytadiki, Nikolay Antonoviç ekspeditsiya haqida kitob yozmoqçi va Sanyaga Nikolay Antonoviçning maqolasini körsatadi, unda u özini oqlaşga urinib, ekspeditsiyaning yomon jihozlanişi uçun yana fon Vişimirskiyni aybdor qiladi.

Tatarinovlardan Sanya Korablyovnikiga boradi, u Sanyani fon Vişimirskiy bilan taniştiradi. Korablyov Sanyadan kapitan Tatarinov ekspeditsiyasining jihozlanişi haqida gapirib berişini söraydi, fon Vişimirskiy esa uni öz uyida uçraşuvga çaqiradi.

Fon Vişimirskiy Sanya Grigoryevga inqilobdan oldin Nikolay Antonoviç boy tadbirkor bölib, birjada öynaganini aytadi. Şuningdek, fon Vişimirskiy Nikolay Antonoviç ataylab ekspeditsiyani yomon jihozlagani, poraga buzilgan şokolad, çirigan kiyim va örgatilmagan itlarni qabul qilganini aytadi. Nikolay Antonoviç ekspeditsiya qaytmasligi uçun hamma narsani qildi, çunki u kapitan Tatarinovning xotini — Mariya Vasilyevnaga oşiq edi. Bundan taşqari, fon Vişimirskiy ekspeditsiyani jihozlaş va halokat bilan boğliq hujjatlarga Romaşov qiziqqanini va ularni özi olib ketganini xabar qiladi.

Korablyov bilan suhbatdan Sanya biladiki, Romaşov bu hujjatlar bilan Nikolay Antonoviçni şantaj qilib, uni Katyaga özi bilan turmuş qurişga köndirişga harakat qilmoqda. Sanya Katyaning oldiga borib, uni özi bilan Leningradga ketişga köndiradi, mehmonxonaga qaytib esa xonasida Romaşovni köradi. U Nikolay Antonoviçning ekspeditsiya halokatidagi töğridan-töğri aybini isbotlovçi hujjatlarni körsatadi. U bu hujjatlarni Sanyaga Katyadan voz keçiş şarti bilan taklif qiladi. Sanya telefonga boradi, Nikolay Antonoviçga qönğiroq qilib, uni şoşilinç mehmonxonaga kelişga taklif qiladi. U kelgaç, Sanya unga Romaşovning taklifi va uning hujjatlari haqida gapirib beradi, ular Nikolay Antonoviç ekspeditsiyani talon-taroj qilganini isbotlaydi, ammo Romaşov Sanya yolğon gapiryapti deb, hujjatlarni berişdan boş tortadi.

Sanyani, şuningdek Katyani (geolog sifatida) tayyorlanayotgan Boş Şimoliy dengiz yöli boşqarmasi ekspeditsiyasi tarkibiga kiritişadi, uning doirasida, boşqalar qatorida, kapitan Tatarinov ekspeditsiyasining taxminiy marşrutini örganiş rejalaştirilgan edi, ammo tayyorgarlikni Uluğ Vatan uruşi boşlanişi töxtatadi. Sanya qiruvçi aviapolkka tuşadi, uning samolyoti havo jangida urib tuşiriladi.

Romaşov Katyani topadi, u Leningraddagi gospitalda hamşira bölib işlaydi. U unga yaralangan Sanya bilan uçraşuvi haqida gapirib beradi va u göyo qöşin eşelonidan qolib ketgani, uni nemis tanklari öqqa tutgani haqida aytadi. Romaşovning hikoyasi u tasvirlagan voqealar kadrlari bilan almaşinib boradi, şulardan tomoşabin bilişadiki, aslida Romaşov yaralangan Sanyani örmonda yolğiz taşlab ketgan, uning pistoletini va hujjatlarini öğirlagan.

Romaşov Katyaning iltimosiga köra Petr Skovorodnikovni topadi va partizanlar orqali Sanya Grigoryevni izlaşga vaʼda beradi. Romaşovning sumkasidan non olayotganda Katya u yerda erining hujjatlarini topadi va Romaşov uni öldirgan degan xulosaga keladi.

Aviatsiya kapitani Aleksandr Grigoryev gospitalga tuşadi va u yerda uni Leningradga olib boradigan bir uçuvçi bilan tanişadi. Ammo Katyaning eski kvartirasida u yöq edi. Yangi ijaraçilar gospitalga murojaat qilişni maslahat berişadi, u yerda Grigoryevga Katerina Ivanovna tirik va evakuatsiya qilingani, ammo aniq qayerga — nomaʼlum ekanini aytişadi. Leningraddan Aleksandr Moskvaga Romaşov bilan uçraşiş uçun yöl oladi va uning kvartirasida Vişimirskiyni topadi. Qarigan Vişimirskiy Aleksandrni tanimaydi va Romaşovga işlaşini, hozir Romaşovning topşiriği bilan kapitan Tatarinovning qizini izlayotganini aytadi.

Romaşov qaytib keladi va u bilan Aleksandr örtasida noxuş munozaralar boşlanib, janjalga aylanadi. Janjal vaqtida Vişimirskiy militsiyani çaqiradi, Romaşov esa Aleksandrdan öğirlagan pistoletni uşlaydi. Şu lahzada militsiya kirib, Romaşovni Grigoryev bilan birga olib ketadi. Romaşov talonçi ekani aniqlangaç, Aleksandr Korablyovnikiga boradi va uni uyda topolmay, unga xat qoldiradi, söngra yangi xizmat joyiga — bu safar Şimolga yöl oladi. Manzilga yetib, Aleksandr şifokor Ivan Ivanoviç Pavlovning oldiga boradi, lekin uni ham uyda topmaydi. Doktorning xotini — Antonina Stepanovna Aleksandrni Ledkov söraganini, uning «Muqaddas Maryam» haqida yangi maʼlumotlari borligini aytadi. Ledkov muz ostida halok bölgan şunqordan kelgan odamlar haqida nenets uruğlarining birida rivoyat borligini aytdi. Ledkovning hikoyasi Aleksandrga ekspeditsiya izlari bölişi mumkin bölgan joyni aniqroq belgilaşga imkon berdi.

Jangovar parvoz vaqtida Aleksandr duşman reyderiga hujum qilib, uni çöktiradi, ammo kapitan Grigoryevning samolyoti duşman zenit artilleriyasi öqidan zarar köradi. Paraşyut bilan sakragan Aleksandr ştirman bilan kapitan Tatarinov bir vaqtlar ötgan joyga yaqin yerga tuşadi. Ştirmanning oyoği çiqqan, Sanya uni muz çölidan özi kötarib, Yenisey tomon yöl oladi, u yerda odamlar va yordam topişga umid qiladi. Kapitan Grigoryevning yöli kapitan Tatarinovning yölini deyarli aniq takrorlaydi va oxir-oqibat u deyarli 30 yil davomida doimiy muzlik ostida turgan kapitanning çodiriga duç keladi, u yerda uning muzlagan jasadi va saqlanib qolgan mulki, jumladan hujjatlari topiladi.

Xizmat joyiga qaytib, Sanya ekspeditsiyani topganini bilgan Katyani topadi. Yozda Sanya Moskvaga keladi, Nikolay Antonoviçning oldiga borib, topilgan hujjatlarni körsatadi, ulardan kelib çiqadiki, aynan u — Nikolay Antonoviç Tatarinov — «Muqaddas Maryam» ekspeditsiyasini ataylab halok qilgan va bundan foyda körgan. Finalda Aleksandr Grigoryev Ivan Tatarinovning ekspeditsiyasi haqida maʼruza qiladi.

Rejissyor-postanovşik: Yevgeniy Karelov

Ssenariy muallifi: Veniamin Kaverin, Vladimir Savin, Yevgeniy Karelov

Boş operator: Valentin Makarov

Boş rassom: Mixail Karташov

Kompozitor: Yevgeniy Ptiçkin

Boş rol uçun köplab daʼvogarlar bor edi, ammo Yevgeniy Karelov Boris Tokarevni tanladi, uning ijobiy xarizmasiga tayangan holda. Aktyorning özi bolaligidan kitobni ham, Vladimir Vengerov filmini ham juda yaxşi körganini, uni kamida yigirma marta tomoşa qilganini tan olgan, şuning uçun Sanya Grigoryev rolini qabul qilişni xursandçilik bilan qabul qilgan.

Film haqida u şunday degan: «Vaqtni va tomoşabin holatini sezadigan va abadiyatga kiradigan filmlar bor. «Ikki kapitan»da romantik sevgi, ajoyib qatʼiyat va inson xarakteriga bölgan ehtiyoj sezilgan».

Yozuvçi V. Kaveringa esa Gennadiy Sayfulin (Sanya rolida) va Oleg Dal (Romaşov rolida) sinovdan ötgan dueti ham yoqqan.

Filmni suratga oliş ikki yil davom etdi. Filmda SSSR Markaziy davlat kino-foto-fonodokumentlar arxivining materiallaridan foydalanilgan. Birinçi ikki serial Kostroma va Plyos (Ivanovo viloyati) şaharlarida suratga olingan, temir yöl sahnalari — Moskva atrofidagi Likino-Dulyovo va VNIIJT poligonida Şçerbinkada.

Filmning asosiy musiqiy mavzusi — Yevgeniy Ptiçkinning uvertyurasi, uning ohangiga finaldagi titrlar paytida Yevgeniy Karelov sheʼrlariga yozilgan qöşiq ijro etiladi. Beşinçi seriyada uçuvçi haqidagi «Uyga xat» qöşiği ijro etiladi, uni ham Ptiçkin Karelov sheʼrlariga yozgan. Ijroçi — Vadim Mulerman.