Underground

1941-yil 6-aprel, Yugoslaviya Qirolligining poytaxti Belgrad. Tungi maişat va ayş-işratga mukkasidan ketgan ikki ajralmas döst, Petar Popara (laqabi Crni — Qora) va Marko Dren tuni bilan şahar köçalarini larzaga keltirib kezib yurişadi. Marko döstining mutlaqo xabari bölmasada, uni allaqaçon yaşirin Kommunistlar partiyasiga aʼzo sifatida röyxatga yozdirib qöygan edi. Biroq tong saharlab fojia boşlanadi, nemis harbiy samolyotlarining bombalari Belgrad uzra dahşat yoğdiradi, qirollik armiyasining qarşiligi soniyalar içida tor mor etilib, butun mamlakat parçalab taşlanadi. Çorasiz qolgan Crni va Marko yaşirinça faşistlarga qarşi partizanlik kuraşiga kirişadi, Marko esa bobosidan qolgan eski hovli yertölasini maxfiy qurol yaroğ işlab çiqariş zavodiga aylantiradi. Şu asnosida nemis zobiti Franz Crnining maʼşuqasi maşhur aktrisa Natalijaning gözalligiga oşiq bölib, unga köz tikadi. Nemislarning qurol ortilgan poyezdini hujum qilib, egallab olişgaç, nemislar radio orqali har ikki döstni qidiruvdagi eng xavfli jinoyatçilar deb eʼlon qiladi. Vaziyat oğirlaşgaç, Marko Crnining homilador xotini Vera, özining göl akasi Ivan va boşqa yaqinlarini öşa maxfiy yertölaga yaşiradi, u yerda Vera öğil tuğib, unga Jovan deb ism qöyadi lekin özi hayotdan köz yumadi.

1944-yil. Crni Natalijaga majburlab uylaniş maqsadida uni daryodagi kemaga olib keladi, biroq kutilmaganda nemis qöşinlari kemani qurşab oladi. Öz manfaati yölida har doim kuçliroq tomonga ötib ketişga odatlangan Natalija bu safar ham Crnini taşlab, nemis zobiti Franz tomon yuguradi. Oqibatda Crni faşistlar qöliga tuşadi va gospitalda elektr toki orqali dahşatli qiynoqlarga solinadi. Marko esa döstini qutqariş uçun kanalizatsiya tizimi orqali yaşirinça gospitalga kiradi va Franzni böğib öldirib, Crnini ölim çangalidan tortib oladi, biroq qoçayotgan vaqtida Crni portlagan granata parçasidan oğir yaralanadi.

Uruş nihoyasiga yetgaç, Marko mamlakat rahbari Josip Broz Tito atrofidagi eng nufuzli qahramonlardan biriga aylanadi va Natalijaga uylanadi. Butun xalq Crnini uruş maydonida halok bölgan deb hisoblaydi, hatto uning xotirasi uçun „Xalq qahramoni“ maqomida ulkan haykal ham barpo etiladi. Biroq mudhiş haqiqat mutqalo boşqaça edi, Crni va uning ulğayib qolgan öğli Jovan va boşqalar hamon yer ostidagi öşa yertölada yaşaşar, uruş hali ham davom etmoqda degan soxta tasavvur bilan Marko uçun qurol yaroğ işlab çiqarişar edi. Marko ularni böysundiriş va vaqtni tezlaştiriş uçun soat millarini ataylab tez yurgizar, kunlarni qisqartirib körsatardi.

1961-yilga kelib, Markoning yolğon xotiralari asosida davlat miqyosidagi yirik tarixiy film suratga olina boşlaydi. Aynan öşa kunlarda Soni ismli şimpanze tankdan tasodifan öq uzib yuborişi oqibatida yertöla devori teşiladi. Bu imkoniyatdan foydalangan Crni va Jovan önlab yillardan buyon birinçi marta yer yuziga, yoruğlikka çiqişadi. Ular töğridan töğri film suratga olinayotgan maydonga duç kelişadi va buni haqiqiy jang maydoni deb öylab, Franz rolini ijro etayotgan aktyorni hamda ikki nafar statistni (ommaviy sahna aktyori) sovuqqonlik bilan otib öldirişadi. Politsiya taqib qilgan paytida esa daryoga sakragan Jovan suv qaʼriga çökib halok böladi.

1992-yil. Yugoslaviya olov bölib yonayotgan bir pallada, Ivan öz şimpanzesi Soni bilan birga Markoni topişga muvaffaq böladi, biroq u yerda akasining qonli uruş zonasida qurol savdosi orqali boylik orttirayotganini körib, ğazab ustida uni ayovsiz kaltaklaydi. Köp ötmay Marko va Natalija mahalliy jangarilar qöliga asir tuşişadi, taqdir taqozosi bilan mazkur guruh qömondoniga aylangan Crni esa ularni şunçaki vijdonsiz qurol savdogarlari deb öylab, otib taşlaşga buyruq beradi. Şundan söng Crni öz odamlarini özi önlab yillar davomida yaşagan öşa maxfiy yertölaga olib boradi. Quduq içida öğli Jovanning şarpasini körib, unga intiladi va quduq içiga yiqilib vafot etadi.

Film tuşga öxşaş sehrli sahna bilan tugaydi. Crni, Marko, Vera, Natalija va boşqa barça marhum qahramonlar suv ostidan soğ salomat çiqib kelişadi hamda Jovanning töyi munosabati bilan daryo böyidagi katta dasturxon atrofida jam bölişadi. Hamma qayğularni unutib, şod xurram qöşiq aytib, raqsga tuşayotgan bir pallada, ular turgan tuproq bölagi yarim oroldan sokin ajralib, mustaqil orolga aylanadi va qahramonlar bilan birga uzoqlarga suzib ketadi.