«Sine-fono» jurnali, 1909, № 22, 14-bet:
Rus xalqining qayğuli sheʼriyatga boy qöşiği «Vanka-klyuçnik» haqida kim bilmaydi, kim eşitmagan? Yomon ayirmaçi haqida… Şoirlar ham, rassomlar ham bu qöşiqdan köp marta ilhomlanişgan, uni öz asarlari uçun boy material deb topişgan…
Mavsumning birinçi rasmi uçun ham şu syujetda töxtab, biz uşbu eng maşhur xalq qöşiğini ekranda poetik tasvirlaşni, tomoşabinni ona vatanimizning qadimiy muhitiga olib kirişni nazarda tutdik…
Birinçi kartina. Qari knyaz dösti böyar bilan birga biroz içib olib, Nastya gözalning raqsi va uning akasi, jasur Şeglning öyini bilan vaqtxuş qiliş uçun paromga borişga qaror qiladi… Knyaz ключникka uning yoş xotinini çaqirib, u bilan xayrlaşişni va mehmonga uning muloyim xulqi hamda itoatkorligini maqtaşni buyuradi… U xotinni mehmonni öpişga majbur qiladi; xotin rad etişni xohlasa-da, erining qattiq xulqini bilgani uçun qörqib, xöjayinining amriga böysunadi va dili siqilgan holda içib olgan böyarni öpadi… Şu paytda, ataylab bölgandek, ключник ham turgan böladi… Knyaz ham, böyar ham ketadi, ключник esa knyaginyaga mehr bilan bir söz aytiş uçun bir zum töxtaydi; yuragi junbuşga keladi — qari enaga beixtiyor sözni eşitib qolmadimikin, lekin u knyaginyaga nima bölayotganidan bexabar…
Ikkinçi kartina. Hovli xizmatkorlari va saroy qizlari xorovod öynaşmoqda… Taraqlab böyar tuşadi va kelinçaklarga köz suzadi, lekin knyaz qovoq uyadi: «Uyda bunday qiliş yaramaydi, keng joyda boşqa gap…» Va böyarni olib ketadi. Yoş ключник faqat knyaginyaga yoqib qolmagan… Saroy qiz Daşutka uni jonidan ortiq sevadi… Soya kabi u xorovoddan ajralib çiqadi, Ivan bilan bir oğiz gaplaşiş uçun, lekin unga endi uning mehribon sözlari yöq… Knyaginya uning yölini tösib turadi, öz közi bilan köradi… knyaginya Vanyaga qanday yopişganini:
Köylak yelkaga yopişganidek, Öpdi, erkaladi, «Mening sevganim» deb ataydi…
Daşutkaning yuragida ğazab va alam uyğonadi va u jasoratli qadamga qaror qiladi: hammasini knyazga xabar qiliş…
Uçinçi kartina. Knyaz paromda şodlik bilan ziyofat qilib ötirar ekan, boşiga qanday falokat kelayotganini sezmaydi… Çarçagan, nafasi zörğa rostlanib, Daşutka paydo bölib, knyazga dahşatli haqiqatni aytadi… Yaralangan kişidek, knyaz bökirib yuboradi va xizmatkorlari bilan uyga yugurib ketadi. Ammo çaqqon Nastya ключникning boşiga tuşayotgan xavfni darhol tuşunadi va akasini qayiqda eng qisqa yöl bilan uni xavf haqida ogohlantirişga yuboradi…
Törtinçi kartina. Qayiq tez suzib boradi, Şegol çapdastlik bilan sakrab tuşadi va döstini balodan qutqariş istagi bilan knyazning saroyiga şiddat bilan yuguradi… U döstini xavf haqida ogohlantirişga ulgurmay, darvozada knyaz xizmatkorlari bilan paydo böladi… Uni har tomondan örab olişadi va oq qöllarini boğlab qöyişadi:
Vanyuşani hovliga olib kirişadi, Şamol Vanya soçlarini uçiradi, Şamol ipak köylagini Oq tanasiga yopiştiradi…
Xavotirlangan knyaginya saroydan yugurib çiqadi va döstini daraxtga boğlangan holda körib, özini ingraşdan tutib qololmaydi… Knyazga aynan şu kerak edi:
Javob ber endi, duşman öğli, Ayt-chi, ey mening vahşiyim, Qanday qilib knyaz boğida sayr qilding Bizning knyaz xotinimiz bilan…
Va dastasigaça piçoq kökragiga sançiladi… Ketmoqqa tuşgandek, knyaginya yerga qulab tuşadi… Daşutka ham yetib keladi va özi halok qilgan Vanka-klyuçnikning, yomon ayirmaçining jasadini yiğlab quçoqlaydi…
1Rollarda
Aleksandra Goncharova
2Tanqid
«Sine-fono» jurnali, 1909, № 22,…
«Sine-fono» jurnali, 1909, № 22, 8–9-betlar:
«Vanka-klyuçnik» — xalq qöşiği asosida sahnalaştirilgan böyarlar hayotidagi drama. Rus işlab çiqaruvçisining uşbu birinçi badiiy asaridan biz odatdagi yangiliklar şarhimizni boşlaymiz.
Şu paytgaça biz rus işlab çiqaruvçilarining bir neça kartinasini körganmiz, ammo ularga eʼtibor qaratmagan edik, çunki köp hollarda bu lentalar sensatsiya izidan ketgan tadbirkorning odatiy «tap-tap» ishi edi, sanʼatkor-rassomning ishi emas edi. Ulardan istisno «Savdogar Kalaşnikov» edi, uni biz öz vaqtida rus yaxşi kartinasini yaratişga birinçi va ança muvaffaqiyatli uriniş deb belgiladik.
Endi esa oldimizda andak jurʼat qilingan uriniş natijasi emas, balki qatʼiy va har tomonlama öylangan ish turibdi, uni bajarişda sof sanʼat vazifalari qöyilgan. Biz jurnal sahifalarida öz vaqtida, rus kartinalari bozorimizda paydo bölganda, ular haqiqiy Films dʼArt bölişini istaganimizni bildirgan edik, çunki boşqaça bölişi mumkin emas — bir tomondan çet el işlab çiqaruvçilarining katta tajribasi, boşqa tomondan adabiy va artistik boyliklarimiz bor! Axir, mavjud raqobat şaroitida boşqa kartinalar çiqarişning maʼnosi yöq edi! Şu sababli biz çiqarilgan kartinani yuqorida körsatilgan vazifa nuqtayi nazaridan körib çiqamiz.
Mazmunini aytib ötirmaymiz, kartina bizni ona vatanimiz qadimiyligiga olib boradi. Bu ajdodlarimiz hayotidan olingan epizod, ularga zamonaviy ehtiroslar begona bölmagan, ammo bu ehtiroslar bizga biroz notaniş şakllarda namoyon bölgan. Biz xuddi şu sevgi va hasad tuyğularini, xuddi şunday tantanani köramiz, lekin ular soddaroq, aytiş mumkinki, sodda ohangda ifodalangan. Aktyorlarga va asosan rejissyorga adolatli böliş kerak — bu ohanglar aʼlo darajada saqlangan. Şubhasiz, davr kostyumlari batafsil körsatilgan. Şuningdek, muvaffaqiyatli tanlangan voqea joylarini ham qayd etamiz. Ularda tabiatni bezaşni hali bilişmagan, uni qanday bölsa şundayligiça olgan qadimgi davrning sodda tuyğusi sezilib turadi. «Paromdagi ziyofat» sahnasi kuçsiz va sezilarli darajada berilgan, töğrisi, bu yerda köproq harakat, köproq keng qamrov kerak edi. Ammo berilgani yomon işlangan emas. Yana bir bor takrorlaymiz — butun işda rejissyorning yaxşi ishi körinib turibdi. Şubhasiz, u butun qöyilişning barça tafsilotlarini öylab çiqqan. Aktyorlarning har birining öyini haqida alohida gapirmaymiz, çunki ijro etilgan pyesaning xarakteri ansamblni köproq talab qiladi, bu esa muvaffaqiyatli erişilgan. Şuni aytiş kifoyaki, aktyorlarda obʼektiv oldida öynay biliş mahorati sezilib turadi. Knyaginyaning böyarlik kostyumi uni pyesada nazarda tutilganidan «xomroq» qilib körsatgani biroz açinarli. Bunday töla knyaginyaga sevgi öyinlari emas! Ammo bu mayda narsa. Umuman olganda, kartinani ham artistik, ham texnik jihatdan juda muvaffaqiyatli deb ataş mumkin! Va bu bizni xursand qiladi: işlab çiqaruvçi uçun, u öz muvaffaqiyatiga erişiş uçun behuda köp kuç va mehnat sarflamagan, rus kinematografiya sanʼati uçun ham xursand qiladi, uning kelajagi oldinda!
3Rollar va ijroçilar
Vasiliy Stepanov —…
Vasiliy Stepanov — Knyaz
Lyubov Variagina — Knyaginya
Andrey Gromov — Klyuçnik
Aleksandra Gonçarova — Qiz
4Qiziq faktlar
Film Vvedenskiy xalq uyi truppasi aktyorlari jalb etilgan holda suratga olingan, keyinçalik bu truppa…
Film Vvedenskiy xalq uyi truppasi aktyorlari jalb etilgan holda suratga olingan, keyinçalik bu truppa Xanjonkov kinoateliyesi aktyorlar tarkibining asosiga aylangan.
Film 1909-yil 1 (14)-sentabrda ekranlarga çiqqan.
Film yozuvlarsiz saqlanib qolgan.
Matn: maqola tarjimasi «Ванька-ключник» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.