Viy

Voqea XVIII asr boşlarida sodir böladi. Kartograf Jonathan Green özi loyihalagan yer ölçaş aravasida Yevroosiyo böylab ekspeditsiyaga jönaydi. Green Ğarbiy Ukraina hududiga kirib, yöldan adaşadi va ritor Tiberiy Gorobets hamda bogoslov Xalyava bilan uçraşib qoladi. Ovqat evaziga hamrohlari unga yaqin atrofdagi xutor haqida hikoya qilişadi: bir yil avval ularning bedarak yöqolgan dösti, faylasuf Xoma Brut bu yerda ölgan qizning ustidan ibodat öqigan edi. Mahalliy pop Paisiy eski çerkov, unda qizning tobuti turgan joy, laʼnatlangan deb eʼlon qilgan va aholi atrofni baland tösiq bilan örab olgan. Ammo olim-kartograf bu hikoyaga işonmaydi. Xutorga yetib kelganda u jin‘iy börilar tödasidan qoçayotib, aravasi buziladi va Green uni tuzatiş uçun temirçi Taras yonida qolişga majbur böladi.

Oradan biroz vaqt ötib, Green Tarasning mehmonxonasida ötirib, qozoqlardan bilib oladiki, Xoma Brut uning kelişidan bir yil oldin aynan şu joyda sotnikning qizi — qari Ganna qiyofasiga kirgan jodugarga duç kelgan. Xoma çerkovda qiz ustidan ibodat öqiganida, qiz tirilib, nomaʼlum kuçlarni çaqirgan, ammo Xoma atrofiga bör bilan doira çizib, ikki keça davomida özini saqlab qolgan. Biroq uçinçi keça nimadir sodir bölgan va pop Paisiy eski çerkovni laʼnatlangan joy deb eʼlon qilgan. Green yana eşitganlariga şubha bilan qaraydi, lekin spirtli içimlik taʼsirida dahşatli tuşlar boşlanadi: tarelkadagi vareniklar kiçik qörqinçli jonivorlarga aylanadi, qozoqlar yirtqiç hayvonlarga aylanadi, qari Ganna esa panночkaga aylanadi. Panas yarasaga aylanib, boşqa mavjudotlarga qurbonni qöldan boy bermaslikni buyuradi, ammo Green stoldan bör olib, Doroşning unga hujum qilişi bilan özi atrofiga doira çizişga ulguradi. Barça yirtqiçlar uni közdan yöqotadi, şunda panночka Viyni çaqiradi. Uning çaqiriği bilan butun uyni yerdan kötarilgan ildizlar örab oladi, hammayoq zulmatga çömadi va Viy paydo böladi — uning nigohi tegan hamma narsani öldiradigan qadimiy qoronği xudo. Green Viyning sözlarini eşitadi: u Greenga panночka ruhiga tinçlik topişga yordam berişni buyuradi va buning evaziga uni tirik odamlar orasida qoldirişga vaʼda beradi.

Ertasi kuni Ganna Greenga marhum panночka uni tanlaganini va endi u Viyning buyruğini bajaruvçisi ekanini aytadi. Ammo Green buning sababini şunçaki çarçoq deb hisoblaydi. Köp ötmay sotnik uni çaqirib, xutor va atrof-muhitning xaritasini tuzişni söraydi. Green rozi böladi, lekin topografik suratga oliş uçun eng baland joyga çiqiş kerak. Sotnik uni va Petrusni eski çerkovga yuboradi. Gumbazga çiqqan Green işga kirişadi. Tebranayotgan xoç uni pastga itaradi, asboblar va xarita esa tomda qoladi. Petrus tufayli tirik qolgan Green uyga qaytadi, şu payt pop Paisiy unga qarşi fitna uyuştiradi. Uning buyruği bilan Doroš Petrusni tutib, jodugar stuli bilan qiynaydi. Petrus Greenni qoçişga köndiradi va özi ham uni muborak qişloq ayoli Nastusya bilan birga kuzatib borişni xohlaydi. Tösatdan Nastusya nimagadir botqoqqa ketadi. Petrus uning ortidan yugurib, şoxli dahşatli jonivorga duç keladi. Qörqib ketgan u xutorga qoçib boradi va hammaga bölgan voqeani aytib beradi.

Botqoqqa pop Paisiy boşçiligida xutor aholisi yöl oladi. Şu orada Nastusya Overko Doroşni öldirganiga guvoh böladi, çunki Doroş uni talagan edi. Yetib kelgan xutorliklar Nastusyani jodugar deb öylaydi, uni uşlab olişadi va Petrusning yalinişiga qaramay, uni yertölaga qamab qöyişadi. Bu vaqtda kelişilgan joyga suzib kelgan Green öşa şoxli jonivor bilan uçraşadi va u qöyçi terisiga öralgan kişi ekani maʼlum böladi. Notaniş kişi Greenga suvdan qirğoqqa çiqişda yordam beradi, söng terini qoldirib, nomaʼlum tomonga ğoyib böladi. Green xutorga yetib boradi va sotnikka Nastusya aybsiz ekanini aytadi. U bilib oladiki, sotnik Greenni çerkovga xarita uçun emas, balki Greenning panночka ölimi haqiqatini bilib olişi umidida yuborgan ekan. Green yana bir bor öşa joyga borişga rozi böladi, ammo bu şart bilan: sotnik Nastusyani ozod qilişni taʼminlaşi kerak. Biroq xalq allaqaçon pop Paisiyga işongan, şuning uçun sotnikni qulatib taşlaşadi, Greenni esa Nastusya yotgan yertölaga taşlaşadi.

Qamoqda ötirgan Green xaritalaridan birida kimdir qoçiş rejasini çizganini va devorning narigi tomonida pop Paisiyning uyi joylaşganini bilib oladi. Paisiyning Overko bilan suhbatini eşitib, Green nima bölayotganini tuşuna boşlaydi. Köp ötmay Nastusyani yertöladan olib çiqib, yoğoç xoçga boğlaşadi va daryoga qöyib yuborişadi. Paisiyning sözlariga köra, agar u jodugar bölmasa, çökib ketişi kerak. Petrus Yavtuxni Greenni ozod qilişga köndiradi va u Greenga pop Paisiy haqidagi butun haqiqatni aytib beradi. Green Petrusga qirğoqda qolgan qöy terisini kiyib, olomonni çalğitişni maslahat beradi. Reja işlaydi: Petrus odamlarni öziga ergaştirib ketadi. Yavtux esa xalqni eski çerkov tomon boşlaydi.

Şu payt olim çerkovga kiradi va u yerda öşa butun vaqt davomida qöy terisi ostida yaşirinib, şoxli jonivorni öynab yurgan kişi bilan uçraşib qoladi. Bu bir yil avval Ivan Kupala bayrami paytida panночka bilan uçraşgan Xoma Brutdan boşqa emas. Ammo orqadan pop Paisiy yaqinlaşib, Xomani urgan, söngra panночkani zörlab, döpposlagan. Köp ötmay panночkaning dösti Nastusya paydo bölgan va Xoma qöy terisi ostiga yaşirinişga majbur bölgan. Nastusya ölim oldidagi panночka uni oyoğidan uşlaganidan şu qadar dahşatga tuşganki, lol bölib qolgan. Ölişdan oldin panночka otasidan Xoma Brutni çaqirişni söragan, ammo tuşuntirib ulgurmasdan vafot etgan. Butun şu yil davomida Xoma yaşirinib yurgan, uning yagona istagi bu joydan çiqib ketiş edi, şu maqsadda u Greenning xaritasini öğirlaşga urinib körgan. Green Xomani tinglab turganida, unga pop Paisiy yaqinlaşadi. U butun vaqt davomida öz maqsadini közlab kelgan: bir yil avval uçinçi keçada sotnikdan Brut uçun oltin tanga (çervonets) olib, uni özi özlaştirgan va yordamga Doroşni hamda Overkoni yollagan edi.

Eşik orqasida xutorliklar allaqaçon bostirib kirişga urinmoqda, zilzila tufayli şiftdan katta xoç tuşib, Paisiyni ezib taşlaydi. Yavtux çerkovga odamlarni olib keladi va hamma haqiqatni biladi.

Petrus Nastusyani qutqaradi, Taras esa Greenning aravasini tuzatişni yakunlaydi. Xoma ruhoniylik unvonini qabul qiladi, Green esa vazifasini bajarganini tuşunib, hammadan xayrlaşadi va yölida davom etib — Moskvaga jönaydi. U miss Dudleyga yangi xat yozadi, u Greendan farzand körganini va uning otasi endi ularning nikohini maʼqullayotganini bilmaydi. Green yozadiki, uning boşidan ötgan barça mistik voqealarni ruhiy buziliş bilan izohlaş mumkin, ammo şu payt uning aravasiga qanotli mitti-jonivorlardan biri yetib kelib, uning xaritalar solingan sumkasiga kirib oladi.