Welcome to Chechnya

Film Çeçistondagi LGBT odamlarga nisbatan tizimli qiynoq va qotilliklar haqida hikoya qiladi hamda rossiyalik faollar taşkil etgan LGBT odamlarning yaşirin evakuatsiyasi lavhalarini körsatadi. Faollar David Isteev — Rossiya LGBT-tarmoğining «Favqulodda yordam» dasturi koordinatori va Olga Baranova — Moskva LGBT+ taşabbuslari komyuniti-markazi xodimi odamlarni Moskvadagi yoki boşqa mamlakatlardagi vaqtinçalik boşpanalarga olib çiqadi. Avval evakuatsiyaning umumiy mexanizmlari körsatiladi, keyin esa aniq odamlarning hikoyalari boşlanadi. Filmning boşida Isteev 2017-yilda, giyohvandlikka qarşi reyd paytida uşlangan erkakdan telefonini olgandan keyin, politsiyaçilar uning gey ekanini bilib olgani va undan boşqa taniş gomoseksuallar haqida maʼlumot talab qilgani hamda şundan ommaviy qiynoqlar boşlanganini hikoya qiladi.

Filmning hikoyasi asosan ikki voqeaga qaratilgan: çeçen amaldorining qizi, lesbiyanka «Ani» — uning amakisi uning gomoseksualligi haqidagi sirni oşkor qilmaslik evaziga u bilan jinsiy aloqaga kirişga majbur qilmoqçi bölgan, hamda «tuproq» içidagi «gey turmasi»da qiynalgan gey «Grişa» (Maksim Lapunov). «Ani»ni Çeçistondan olib çiqişadi, şundan keyin u bir neça hafta maxfiy kvartirada vizasini kutişga majbur böladi. Oxir-oqibat u izolyatsiyaga çiday olmay qoçib ketadi; şundan beri faollar uning taqdiridan xabarsiz. «Grişa» şerigi va oilasi bilan Rossiyadan çiqib ketadi, söngra gomoseksualligi sababli Çeçistonda qiynoqqa solinganini oçiq va rasman eʼlon qilgan birinçi odam böladi. Filmda, şuningdek, 2017-yilda nomaʼlum şaroitda yöqolgan çeçen qöşiqçisi Zelimxan Bakayevning hikoyasi qisqaça bayon etiladi.

Filmning katta qismi boşpanalardagi kundalik hayotga bağişlangan, u yerda odamlar Rossiyadan butunlay çiqib ketiş imkoniyatini kutişadi. Odamlarni olib çiqiş operatsiyalarini suratga olişdan taşqari, filmda qiynoqqa uçragan odamlar bilan anʼanaviy formatdagi intervyular ham bor. Filmga LGBT odamlarning Çeçistondagi qiynoq va qotilliklari lavhalarini aks ettirgan bir neça havaskorona videolar kiritilgan, ularda jumladan qizning qarindoşi tomonidan öldirilişi, maşinada öpişgani taxmin qilingan ikki erkakning kaltaklanişi va erkakning zörlanişi körinadi. Bu videoroliklarni LGBT faollar Fransʼga berişgan. Filmga Çeçiston Respublikasi rahbari Ramzan Qodirovning intervyusidan parça kiritilgan, unda u jurnalistlarga Çeçistonda «[gomoseksual] odamlar yöq» deb aytadi. Film «Rossiya LGBT-tarmoği» faollari 151 qoçoqni Çeçistondan olib çiqişga muvaffaq bölganini xabar qiliş bilan yakunlanadi; ulardan 44 nafari Kanadada qabul qilingan, Donald Tramp maʼmuriyati esa bitta odamni ham qabul qilmagan. Titrlarda Thomas Mrazʼning «Rolling Stone» qöşiği yangraydi. Syomka guruhining sözlariga köra, bu qöşiqni ular Torontoga köçib ötgan qahramonlardan biridan eşitgan — uning uçun u kelajakka umid timsoli bölgan.

David France Çeçistonda LGBT odamlarni taʼqib qiliş mavzusi va ularni çiqib ketişga yordam beradigan faollar hikoyalariga 2017-yilda, The New York Timesʼda Mariya Gessenning maqolasini öqib qolgandan keyin birinçi marta qiziqib qolgan. Undan oldin u LGBT odamlar muammolariga bağişlangan ikkita hujjatli film suratga olgan edi: «Vabodan qanday omon qoliş kerak» va «Marşa P. Johnsonning ölimi va hayoti». France Olga Baranova bilan boğlanib, uni Moskvaga taklif qilgan. Uzoq muzokaralardan keyin France faollar bilan Moskvadagi olib çiqilganlar uçun boşpanada suratga oliş böyiça kelişib olişga muvaffaq bölgan. Boşpanada bölgan köplab odamlar xavfsizlik maqsadida suratga tuşişdan boş tortgan, baʼzilari avvaliga rozi bölgan, ammo suratga olingandan keyin ularning materiallarini filmga kiritmaslikni söragan. Filmda suratga tuşişga yigirma uç kişi rozi bölgan. France filmga operator Askold Kurovni taklif qilgan, u bundan oldin rossiyalik LGBT ösmirlar haqidagi «Bolalar-404» hujjatli filmini suratga olgan edi. Filmda ish 2017-yil iyulida boşlangan; suratga oliş 2019-yil fevralgaça davom etgan. Franceʼning sözlariga köra, u faollar bilan suratga olişda taxminan 18 oy ötkazgan. Deyarli barça sahnalar yaşirin, GoPro turidagi yaşirin kameralar yoki smartfonlarning örnatilgan kameralarida suratga olingan; ovoz ham ularda yozilgan. Syomka guruhi faqat France va Kurovdan iborat bölgan; «asosan oddiy turistik kameradan foydalanilgan, u bluetooth orqali Askoldning mobil telefoniga ulangan edi, va u fokusni sozlaşi va kadrni tanlaşi mumkin edi, boşqalarga esa u kimgadir xabar yozayotgandek körinardi». Çeçistondagi sahnalarning katta qismi Franceʼning bevosita iştirokisiz suratga olingan; u Çeçistonga faqat bir marta, «Ani» hikoyasini suratga oliş uçun borgan, bu sahnani Kurov emas, boşqa operator suratga olgan. Syomka guruhi eʼtiborni tortmaslik va öz maqomini oşkor qilmaslik uçun maʼlum xavfsizlik qoidalariga rioya qilgan. Guruh Rossiyada taxminan ön sakkiz oy ötkazgan va yuzdan ortiq soat material olgan. Keyingi material ustida işlaşda jamoa, şuningdek, qahramonlarning haqiqiy yuzlari körinadigan işlov berilmagan fayllarga heç kim kira olmasligini taʼminlagan. Material şifrlangan disklarda köçirilgan; montaj qilinayotgan kompyuterlar Internetga ulanmagan. Işning bir qismini autsorsingga topşiriş örniga, qayta işlaşning butun jarayoni markazlaştirilgan holda nazorat qilingan.

Moskvadagi boşpanada suratga oliş paytida France filmning birinçi qismida «Grişa» deb atalgan Maksim Lapunovning hikoyasiga qiziqib qolgan; u Çeçistondagi qiynoqlar haqida birinçi marta rossiya politsiyasiga oçiq murojaat qilişni rejalaştirgan edi. Lapunov uzoq vaqt yuzini körsatişdan boş tortgan va doimiy suratga olişdan norozi bölgan. Keyinçalik u şunday hikoya qildi: «Bularning hammasidan nima çiqişini heç kim umuman tuşunmasdi. Rostini aytsam, men Amerikadagi premyeraga borgunça David Franceni kim ekanini hatto bilmasdim. Va öşanda, albatta, tuşundim: „Vau! Demak, men unga juda qattiq baqirgan ekanman“». Oxir-oqibat Lapunov politsiyaga ariza yozdi va filmga matbuot konferensiyasining bir parçasi kiritildi, u yerda u birinçi marta hikoyasini jamoatçilikka aytib bergan. Matbuot konferensiyasi suratga olinayotganda namoyiş paytida Lapunovning yuzidagi niqob yöqoladi va tomoşabinga birinçi marta uning haqiqiy yuzi va ismi körsatiladi. Filmga qoçoqlarning yangi joyda hayotini körsatadigan material kiritilmagan; montaj paytida France «Çeçistondagi jinoyatlar va faollar ishi»ga eʼtibor qaratişga qaror qilgan.

France filmning byudjeti xavfsizlikni taʼminlaş xarajatlari tufayli nisbatan katta bölganini aytgan. Syomka guruhiga maxsus xizmatlar işlaş tamoyillarini biladigan xavfsizlik mutaxassislari maslahat bergan. Franceʼning sözlariga köra, filmni işlab çiqarişni mustaqil kinoni qöllab-quvvatlaydigan NNTlar, şuningdek, Ford fondi, Sundance Documentary Fund va Bertha Foundation kabi oilaviy va jamoat fondlari hamda xususiy şaxslar moliyalaştirgan. Film ustida işlagan jamoa aʼzolari hissiy zöriqiş tufayli montaj tugagandan keyin psixolog bilan reabilitatsiyadan ötgan.

Moskvadagi boşpanada bölgan qahramonlarning anonimligini taʼminlaş uçun France ularning yuzlarini kompyuter effektlari yordamida yaşirişga vaʼda bergan. U yuzlarni tabiiy yaşiriş yöllarini izlaşga majbur bölgan va şu bilan birga asl hissiyotlarni saqlab qoliş kerak edi, şunda effektlar tomoşabinni çalğitmasin va «dahşatli vodiy» effektini keltirib çiqarmasin. Dastlabki ğoya «rotoskopiya» texnikasidagi animatsiya edi, ammo undan voz keçişdi, çunki u yuzlarni yaşirmasdan, aksinça qahramonlarning xususiyatlarini karikatura tarzida taʼkidlab qöyişi mumkin deb hisoblaşdi. Keyin France Dartmut kollejidan va Nyu-York universitetlarining birining «dahşatli vodiy» böyiça mutaxassislariga murojaat qilgan. Natijada qahramonlarning yuzlari maxsus texnologiya yordamida haqiqiy aktyorlarning yuzlari bilan almaştirildi; bu texnologiya «deepfake» usuliga öxşaş bölib, bundan oldin kinematografiyada heç qaçon qöllanilmagan edi. France Time naşriga bergan intervyusida bu texnologiyani «yuzlarni almaştiriş» (ingl. face doubling) deb atagan. Yuzlarning «donorlari» bölib 22 kişi böldi, ularning köpçiligi Nyu-Yorkning LGBT faollari edi. Baʼzi faollarning yuzlari bir neçta qahramon uçun işlatilgan, şuning uçun oxir-oqibat filmning 23 qahramoni «niqoblangan» böldi. Brooklyndagi studiyada faollar ularning yuz ifodalarini yozib oliş uçun töqqizta kamera yordamida suratga olingan. Işni noprofessional kameralarda suratga olingan videomaterialning past aniqligi va siqiş artefaktlari murakkablaştirgan. Aktyorlarning yuzlarini qöyiş uçun maxsus dasturiy taʼminot işlab çiqilgan. Jarayonga effektlar böyiça mutaxassis Ryan Laney rahbarlik qilgan. Montaj va kompyuter effektlarini qöşiş AQŞda amalga oşirilgan, ish ön oy davom etgan. Effektlar bilan özgartirilmagan personajlar orasida faollar Olga Baranova va David Isteev, şuningdek, «Grişa»ning qarindoşlaridan biri bor edi.

France şunday degan: «Bu mening qahramonlarimga öz hikoyalarini özlari aytiş imkonini beradi. Va bu boşqa şaroitlarda işlatib bölmaydigan usulda ularga insoniylikni qaytaradi». Qöyilgan yuzlar atrofida kiçik nur hosil qilingan, mualliflarning niyatiga köra, bu tomoşabinga bu haqiqiy yuz emasligini intuitiv tarzda tuşunişga imkon beradi. Laneyning sözlariga köra, mualliflar «deepfake» va «soxta yangiliklar» mavzusi bilan boğliq assotsiatsiyalardan qoçişni xohlaşgan, ularning mohiyati tomoşabinni aldaşdan iborat. Filmning boşida yuz almaştiriş effekti borligi haqida xabar bor. Xuddi şunday texnologiya filmga kiritilgan boşqa odamlarning videorolik parçalarida bir neça marta işlatilgan; bunday videolardan birida bir qahramon uçun Franceʼning özining yuzi işlatilgan. Baʼzi qahramonlarning replikalari qayta ovozlaştirilgan, real ismlar örniga filmda kod nomlari işlatilgan. Bunday texnologiyadan foydalaniş hujjatli kinoda yangilikçi usul böldi.

Filmning premyerasi 2020-yil yanvarda «Sundance» kinofestivalida bölib ötdi, u yerda film taʼsirçan şarhlar oldi. Film ikkinçi marta Berlin kinofestivalida namoyiş etildi; COVID-19 pandemiyasi tufayli baʼzi festival namoyişlari bekor qilindi. 2020-yil 30-iyunda film HBO telekanalida körsatildi; u, şuningdek, HBO Now va HBO Max onlayn xizmatlarida tomoşa qiliş uçun mavjud böldi. France filmning iyun oyida — LGBT prayd oyida çiqişini xohlaganini aytgan.

Franceʼning sözlariga köra, filmni jahon siyosatçilariga, jumladan Yevropa davlatlari parlamentlarida, Yevroparlamentda, AQŞ Kapitoliyida va BMTda körsatişgan. 2020-yil boşidan Rossiyada filmni namoyiş etiş böyiça, jumladan «Artdokfest» va «Bok o bok» kinofestivallarida muzokaralar olib borilgan. Sentyabr-oktyabr oylarida filmni Odessa xalqaro kinofestivali doirasida onlayn tomoşa qiliş mumkin edi. HBÖda çiqqandan keyin bir muddat Runetda filmning qaroqçilik nusxalari mavjud bölgan.

2020-yil 16-noyabrda BBC Rus xizmati filmning Rossiyadagi onlayn premyerasini ötkazdi va uni öz YouTube kanalida joylaştirdi. Film BBC Rus xizmati namoyiş huquqini olgan mamlakatlarda tomoşa qiliş uçun mavjud böldi: Rossiyadan taşqari, bular Armaniston, Ozarbayjon, Belarus, Gruziya, Qozoğiston, Qirğiziston, Moldova, Tojikiston, Turkmaniston, Özbekiston va Ukraina.

«Welcome to Çeçnya» matbuotdan ijobiy şarhlar oldi. Rotten Tomatoes şarh-agregatorida filmning tasdiqlaş reytingi 100 % bölib, 69 ta şarhga asoslangan. Metacritic agregatorida film 17 tanqidçining şarhlariga asoslangan 86 ball reytingiga ega.

Jurnalistlar film Çeçistondagi LGBT odamlarni taʼqib qiliş muammosiga jahon jamoatçiligining eʼtiborini jalb qilişi mumkinligini taʼkidlaşgan. France film «bu hikoyani yana OAV sarlavhalariga qaytarişini» umid qilişini aytgan.

Köplab ingliztilli tanqidçilar filmni yaşirin suratga oliş va qahramonlar duç keladigan doimiy xavf tufayli «hujjatli triller» deb ataşgan; Rolling Stone uçun şarhda Alonso Duralde uni «dahşat filmi, lekin şu bilan birga jasoratning jamoaviy namoyişi» deb atagan. Entertainment Weeklyʼdan Leah Greenblatt film «hayratga soladi — va hayratga solişi kerak. Lekin <…> unda mehr va hazil lahzalari ham topiladi, oxirida esa bir oz umid ham bor» deb hisoblagan. Variety naşri uçun şarhda Guy Lodge filmni «yuraklarni ezuvçi, lekin yurakni isituvçi» va «xavotirli hujjatli triller» deb atagan. The Hollywood Reporter uçun maqolada David Rooney filmni «haqiqatga mos, hissiy zaryadlangan va köpinça qörqinçli» deb atagan. The New York Times uçun şarhda Jeannette Catsoulis filmni «ommaviy taʼqiblarga qarşi hayajonli va hayotiy ayblov» deb atagan. The A.V. Clubʼdan Noel Murray «eng ajoyib <…> — bu köplab qurbonlarning özlariga nima bölayotganiga bölgan haqqoniy qaraşi» deb hisoblagan. Baʼzi tanqidçilar, ayniqsa, Tyler Walk montajini ajratib körsatişgan.

Baʼzi rusiyatilli naşrlar «Welcome to Çeçnya»ni yilning eng yaxşi hujjatli filmlaridan biri deb ataşgan. Film.Ru portali uni 2020-yilning birinçi yarmidagi eng yaxşi suratlar qatoriga kiritib, uni «nafaqat yilning eng yaxşi hujjatli filmlaridan biri, balki umuman sönggi yillardagi eng muhim filmlardan biri» deb atagan.

Köplab jurnalistlar qahramonlarning yuzlarini almaştiriş texnologiyasini qayd etişgan: uni «vizionerlik» va «daholik» deb ataşgan. Guy Lodge «[Maksim Lapunovning] kompyuterlaştirilgan yuzining keskin matbuot konferensiyasi <…> paytida yöqolişi — bu nafasni böğadigan dramatik lahzalardan biri» deb hisoblagan, bu sahnani boşqa şarhlovçilar ham alohida taʼkidlaşgan. The New York Timesʼda hujjatli kinoda «deepfake» texnologiyasidan foydalaniş haqidagi maqolasida Joshua Rothkopf «„Welcome to Çeçnya“dagi effekt heç qaçon yetarliça silliq işlamaydi. Ammo balki bu şart ham emasdir» deb qayd etgan. IndieWireʼdan Jude Dry aktyorlar yuzlarini qöyiş effektini «dahşatli darajada hayotiy» deb hisoblagan va bu «tomoşabinga ekranda körsatilgan jasur erkaklar va ayollar bilan hissiy aloqa örnatişga imkon beradi» deb yozgan.

2020-yil yanvarda «Sundance» kinofestivalida Tyler Walk montaj uçun maxsus hakamlar mukofotiga sazovor bölgan. Bundan taşqari, «Welcome to Çeçnya» hujjatli filmlar nominatsiyasida körsatilgan, ammo mukofot olmagan.

70-Berlin xalqaro kinofestivali doirasida filmda tasvirlangan faollar David Isteev, Olga Baranova va Maksim Lapunov gomoseksual odamlarni taʼqib qiliş muammosini yoritişga qöşgan hissasi uçun «Teddy» mukofotiga sazovor bölgan, film esa tomoşabinlar simpatiyasi mukofotini («Panorama» dasturi) hamda Amnesty International xalqaro taşkilotining «Amnesty International Film» mukofotini qölga kiritgan. 2020-yil may oyida Saloniki xalqaro hujjatli kino festivalida film boş mukofot — «Oltin Aleksandr»ni, şuningdek, Xalqaro kino matbuoti federatsiyasi mukofotini va LGBT mavzusidagi eng yaxşi film sifatida Mermaid Award mukofotini olgan. 2021-yil aprelda film Vizual effektlar mutaxassislari jamiyatining mukofotiga «Badiiy töliq metrajli filmdagi ajoyib yordamçi effektlar» nominatsiyasida, GLAAD Media Awards mukofotiga «Ajoyib hujjatli film» nominatsiyasida va Amerika rejissyorlar gildiyasi mukofotiga «Hujjatli kinoda ajoyib rejissyorlik yutuği» nominatsiyasida nomzod bölgan. 2021-yil iyunda film «International» (ingl. — «Xalqaro [kino]») nominatsiyasida BAFTA mukofoti sovrindori bölgan.

2020-yil noyabrda film Doc NYC kinofestivalida prodyuserlik uçun mukofotga sazovor bölgan. 2021-yil yanvarda David France, syomka guruhi va faollar Xalqaro hujjatli kino assotsiatsiyasining «Jang maydonidagi jasorat» (ingl. Courage under Fire) mukofotiga sazovor bölgan.

Film 2021-yilgi «Oskar» mukofoti şortlistiga «Eng yaxşi hujjatli töliq metrajli film» va «Eng yaxşi vizual effektlar» nominatsiyalarida kiritilgan. «Welcome to Çeçnya» mukofot tarixida «Eng yaxşi vizual effektlar» nominatsiyasi şortlistiga kirgan birinçi hujjatli film böldi. Yakuniy nomzodlar röyxatiga film kirmagan.

2021-yil iyunda «Welcome to Çeçnya» «Hujjatli kino» nominatsiyasida «Peabody» mukofotiga sazovor bölgan filmlardan biri böldi. Avgustda film «Emmy» prime-time mukofotiga «Hujjatli kinodagi ajoyib xizmatlar» (ingl. Exceptional Merit In Documentary Filmmaking) nominatsiyasida nomzod qilib körsatilgan. Film, şuningdek, Gollivud tanqidçilar assotsiatsiyasining HCA TV Awards mukofotini «Eng yaxşi telekörsatuv hujjatli film yoki serial» (ingl. Best Broadcast Network or Cable Docuseries, Documentary Television Movie, or Non-Fiction Series) nominatsiyasida olgan. Sentyabrda David France va effektlar böyiça mutaxassis Ryan Laney Gollivud professional assotsiatsiyasining HPA Awards mukofotining «Ijodiy yondaşuv va yangilik uçun» (ingl. Judges Award for Creativity and Innovation) hakamlar mukofotini olişi eʼlon qilingan.

Filmning asosiy qahramonlaridan biriga aylangan Maksim Lapunov «Dojd» telekanaliga bergan intervyusida filmning uni hayratga solganini va uning fikriça, film voqealarni «yetarliça aniq» körsatayotganini aytgan.

Rossiya prezidentining matbuot kotibi Dmitriy Peskov 2020-yil iyulda Kreml siyosatçilari filmni körişni niyat qilmayotganini aytgan. U filmning çiqişiga şunday izoh bergan: «Agar siz Kreml hamma işni taşlab, HBÖda Rossiyadagi geylar haqidagi serialni tomoşa qilişi kerak deb hisoblasangiz, bizga xabar bering. Biz boşqa, muhimroq işlarimiz köp deb hisoblaymiz. Men bunday seriallarning ahamiyatini mubolağa qilmagan bölardim».

Çeçiston hokimiyati filmning çiqişiga javob bermagan, ammo davlat telekanali «Grozniy»da jurnalistlar Franceʼni tuhmatda va «Rossiyaning eng barqaror mintaqasini qora böyoqqa böyaşda» ayblagan lavha çiqqan. Reja-ssenarist Anzor Yuşayev «Çeçnya segodnya» intervyusida filmning çiqişidan oldin ham uni keskin tanqid qilib, Franceʼni «yaroqsiz rejissyor» deb atagan. Huquq himoyaçisi Xeda Saratova film faktlarga asoslanmaganini va «çeçen xalqini qora böyoqqa böyaş» uçun suratga olinganini aytgan. Rejissyor Beslan Terekbayev ham filmda yolğon voqealar körsatilganini hisoblagan, şu bilan birga uni texnik jihatdan professional tarzda suratga olinganini taʼkidlagan.

2020-yil avgustda YouTube şousi Straight Talk with Gay Peopleʼning «Çeçen uruşi LGBT bilan» (ingl. «Чеченская война с ЛГБТ») deb nomlangan çiqişi bölib ötdi, u filmga va u tasvirlagan voqealarga bağişlangan edi. Uşbu çiqişning aparçisi, jurnalist Karen Şainyan, «Welcome to Çeçnya» filmining mualliflari va qahramonlari bilan ham suhbatlaşgan.