We'll Live Till Monday

Birinçi kun davomida «kuçlar taqsimoti» ayon böladi. Ingliz tili darsi vaqtida sinfda uçib yurgan qarğani ovlaşni yoş öqituvçi boşqardi, lekin Melnikov uning xatti-harakatini nomaʼqul baholagaç, u öquvçilarga nisbatan qatʼiy pozitsiyani egallaydi. Öquvçilar bunday «örin almaştiriş»ga qatʼiyan qarşi çiqib, uning keyingi darsini boykot qilişadi.

Darsdan keyin böş, xira yoritilgan aktlar zalida pianino çalayotgan Melnikovga, uzoq vaqtdan beri va umidsiz ravişda tarixçi hamkasbiga oşiq bölgan Svetlana Mixaylovna suhbat taklif qilişga urinadi. U özining pand-nasihatgöy uslubida gapiradi, Melnikovning xarakteri yomonlaşganidan şikoyat qiladi, u ham özi kabi yolğiz ekanligiga işora qiladi, maşhur qöşiqni («V naşem gorode dojd…») kuylaşga urinadi (ança yaxşi kuylaydi). Ilya Semyonoviç kolleganing unga bölgan munosabatining haqiqiy sabablarini mutlaqo tuşunmay, istamay javob beradi, suhbatdoşini bir safar soxta ohangda kuylagani, bir safar Baratinskiy sheʼrlarini bilmagani uçun ilib oladi va oxirida «jiddiy ohangda» unga şoir ijodi böyiça «yangi baholar» haqida xabar beradi.

Tasodifan köçada Ilya Semyonoviçga duç kelgan sobiq öquvçisi, uning sevimlisi, Nataşaning sinfdoşi Boris Rudnitskiy (Dalvin Şçerbakov) uni sovuq-qonlilik bilan hayratga soladi — uni «boşliqça qilib» öz xizmat maşinasi «Volga»siga ötqazadi, Melnikovning işini ham kinoya bilan muhokama qiladi («Sizni ança yuqori FIK bilan işlatiş mumkin»). Bundan taşqari, Natasha Gorelova bilan bölmay qolgan töyni eslab, köproq çet elga sayohat bekor bölganidan afsuslanadi («özingiz bilasiz, bizda uylanmaganlarni çetga çiqarişni qançalik yoqtirişadi») va boşidan ötkazgan şarmandaligidan. Melnikov kutilmaganda töxtatişni söraydi va tez maşinadan tuşib ketadi.

Onasi uni gapirtirişga behuda urinadi, öz taşvişlari bilan Ilya Semyonoviç suhbatga kayfiyati yöq, lekin Nataşaga telefon orqali hazil qiladi. Qayta qönğiroq qilib, bolalarça hazillar uçun ortiqça xafa bölmaslikni maslahat beradi.

Ish kunining boşida öqituvçilar xonasining dunyosi qisqaça körsatiladi. Bir öqituvçi (Nina Grebeşkova) telefonda töxtovsiz gaplaşadi, jismoniy tarbiya öqituvçisi yassi hazillar aytadi, boşlanğiç sinf öqituvçisi Taisiya Nikolayevna birinçi sinf qizlarining öz jozibadorligiga ğamxörlik qilişidan şikoyat qiladi («partaga oynaçani qöymang»). Melnikov Taisiya Nikolayevnani savodsiz nutqi uçun qattiq koyiydi.

Töqqizinçi sinf ingliz tili darsini buzadi — ular qarğa voqeasi uçun öqituvçiga boykot eʼlon qilişgan. Sinf rahbari sifatida Melnikov hovliga çiqib, öquvçilariga ularning notöğriligini dalillar bilan tuşuntiradi, yuksak tarixiy misollarga tayanadi. Melnikovning maʼruzasini sinf heç qanday hissiyotsiz tinglaydi, lekin şu payt Natalya Sergeyevna yugurib keladi va öquvçilardan şunçaki keçirim söraydi. Uni darhol keçirişadi, ular ham javoban keçirim söraşadi va hammasi Melnikovga eʼtibor bermay, birgalikda darsga yöl olişadi.

Ilya Semyonoviç öz xonasiga kiradi — bu xona maktab muzeyi bilan birlaştirilgan — va u yerda farroş ayol (Valentina Telegina) birinçi sinf öquvçilariga «ekskursiya ötkazayotganini» köradi. Bu Taisiya Nikolayevnaning öquvçilari. Melnikovning tanbehidan keyin uning özi yomon bölib qolgan va uyiga ketgan edi.

Töqqizinçi sinf öquvçilari erkin tanlov asosida inşo yozadilar: «Katerinaning obrazi» (bu mavzuni ikki kişi tanlaydi), «Bazarov va Raxmetov» (bu mavzuni sinfdan yagona kişi — Kostya Batişev tanlaydi) yoki «Mening baxt haqidagi tasavvurim». Köpçilik oxirgi, «erkin» mavzuni tanlaydi. Qiz öquvçi Nadya Ogaryşevaning onalik quvonçi uning uçun baxt ekanligi haqidagi samimiy va oçiq inşosi Svetlana Mixaylovnani ğazablantiradi. Inşo baland ovozda öqiladi va sinf öqituvçining noroz—ligini umuman maʼqullamaydi.

Şestopal ikki soatlik dars davomida yaşirinça Rita Çerkasovaga qaraydi. Natijada uning inşosi bitta gapdan iborat bölib qoladi: «Menimça, baxt — bu seni tuşunişganda». «Menimça» sözini Gena oxirida öçiradi va gap oxiriga undov belgisini qöyadi.

Ilya Semyonoviç maktab direktori Nikolay Borisoviçning (Mixail Zimin) oldiga boradi — u uning eski dösti, kurs örtoği va front yöldoşi. Oğir suhbat böladi. Melnikov navbatdan taşqari taʼtilni söraydi: u jamiyatda kuçayib borayotgan prinsipsizlik va ikkiyuzlamaçilik şaroitida işlay olmasligini, hatto öqituvçilik işini butunlay taşlab ketişga ham tayyorligini aytadi. Gap orasida maʼlum böladiki, direktor ham bir vaqtlar Melnikovning prinsipialligidan aziyat çekkan — u hatto eng yaqin döstini ham ayamagan. Nikolay Borisoviç yuragini qattiq qilib, Melnikovga öquv yili davomida taʼtil berişga rozi böladi. Direktor qabulxonasida keçikib qolgan layoqatsiz öquvçi Syromyatnikov (Yuriy Chernov) suhbatning bir qismini eşitadi va keyinçalik Melnikovning maktabni tark etişi haqida miş-miş tarqatadi.

Sinfda komsomol yiğilişida Nadyaning inşosi muhokama qilinadi. Gena Şestopal öquvçilar bilan öqituvçi örtasidagi munosabatlar asoslangan «U-2 prinsipi» haqida keskin fikr bildiradi: «birinçi U — taxmin qiliş, ikkinçi U — yoqiş».

Yiğilişdan keyin Gena va Rita maktab sport zalida sevgi haqida mulohaza yuritişadi. Çerkasova Genaga özaro javobni kutiş mumkin emasligini aytadi, Şestopal esa asosiysi — özining sevgi holatida bölişi ekanligini javob qiladi.

Keçki payt, maktabda qorovuldan boşqa heç kim qolmaganida, Gena Şestopal yaşirinça öqituvçilar xonasiga kirib, javonlardan sinfdoşlarining inşоlarini öğirlaydi…

Natalya Sergeyevna Ilya Semyonoviçning 9-«V» sinfidagi darsida qatnaşişga ruxsat söraydi. Darsning mavzusi 1905-yil inqilobi, «Oçakov» kreyserida qözğolon, uning rahbari leytenant Şmidtning şaxsi va fojiali taqdiri. Ilya Semyonoviç darsni öziga xos norasmiy uslubda olib boradi, öquvçilarga tarixiy voqealar mazmunini va iştirokçilarning harakat sabablarini oçib beradi. U Pyotr Petroviç Şmidtning içki dunyosini oçib, uning ajoyib sevgi hikoyasini gapirib beradi. Uning ehtirosli hikoyasi boş bir ikkiçi Syromyatnikovning zulmatdek johilligi («Pyotr I dan keyin Rossiyaga podşolar omad keltirmadi») bilan ham, sinf faxri Kostya Batişevning namoyişkorona kinoyasi («leytenant Şmidtning bolalari» haqidagi gap) bilan ham keskin farqlanadi.

Öqituvçilar xonasida Svetlana Mixaylovna töqqizinçi «V» sinfining inşоlari yondirilgan kul va kinoya bilan yozilgan sheʼriy izohli xatni topadi.

Dars vaqtida Svetlana Mixaylovna hamrohligida sinfga kirgan direktor tergov ötkazadi. Şestopal qilmişini tan oladi va direktor unga özi bilan birga borişni buyuradi. Ilya Semyonoviç öquvçisini himoya qiliş uçun darsni töxtatib çiqib ketadi, sinf esa Syromyatnikov tarqatgan miş-mişni — Melnikovning maktabdan ketmoqçi ekanligini muhokama qiladi.

Melnikov Şestopalni himoya qilişga muvaffaq böladi — uni maktabdan haydaşmaydi, lekin pedkengaşda körib çiqişadi. Direktor kabinetining eşigi oldida Melnikov bilan Svetlana Mixaylovna örtasidagi nizo eng yuqori çöqqisiga yetadi («nega meni şunçalik yomon körasiz?»). Ilya Semyonoviç qönğiroq bilan bir vaqtda sinfga qaytib kiradi va: «Endi biz xayrlaşişimiz kerak…» deydi. Butun sinf sevimli öqituvçisi haqiqatan ham ulardan ketayotganini öylab qotib qoladi. Öquvçilarining köziga qarab, Melnikov faqat duşanbagaça xayrlaşayotganini aniqlaydi.

Ssenariy muallifi: Georgiy Polonskiy — ssenariy rejissyorlik bitiruv ishi sifatida yozilgan;

Rejissyor: Stanislav Rostotskiy (Rostotskiy öz xotini aktrisa Nina Menşikovani suratga olgan yagona film);

Operator: Vyaçeslav Şumskiy;

Operatorning 1-yordamçisi: Vitaliy Çistyakov;

Kompozitor: Kirill Molçanov;

Badiiy rassom: Boris Dulenkov.

Filmning suratga olinişi Moskvadagi 234-sonli örta maktabda ötkazildi (hozir 1380-son, Tixomirov köçasi, 10-uy). Film 1968-yil 28-oktabrda SSSR ekranlariga çiqdi va tomoşabinlar tomonidan iliq qabul qilindi. Undan biroz oldin 1968-yil 2—4-iyul kunlari Moskvada ötkazilgan II Butunittifoq öqituvçilar qurultoyi delegatlari uçun yopiq namoyiş bölib ötdi (filmdan keyin butun zal oyoqqa turib qarsak çaldi, bu hatto jurnalistik materiallarda ham aks etgan). Butunittifoq premyerasi 1968-yil 15-avgustda Komsomolsk-na-Amurdagi («Faqel» kinoteatri, Mir prospekti, 35) yangi kinoteatrda bölib ötdi, oçiq namoyiş 16-avgustda Yoşlar uyida (Mir prospekti, 2), prokat premyerasi esa 18-sentyabrda «Komsomolets» kinoteatrida (Kirov köçasi, 27) bölib ötdi; hozir u yerda Mahalliy tarix muzeyi joylaşgan.

Ssenariy muallifi Georgiy Polonskiy hikoya qilişiça, u Melnikov rolini Vyaçeslav Tixonov öynaşini istamagan. Uning nazarida Tixonov sevimli qahramoni uçun juda gözal va farovon edi. U taşqi körinişi jozibasiz, ruhan biroz sinib qolgan qahramonni xohlagan.

Tixonovning özi ham dastlab bu, birinçi qaraşda şaxssiz, maktab öqituvçisi rolini öynaşdan boş tortgan. Şunga qaramay, Rostotskiy uzoq yillik döstini köndirişga muvaffaq böldi.

Keyinçalik Tixonov, rejissyor qahramonning va aktyorning öşa davrdagi ruhiy keçinmalari örtasidagi öxşaşlikni sezganini tan oldi: «Endi, orqaga qarab, tuşunyapman, rejissyorning isteʼdodi aynan şunda: aktyorda ehtimol özi ham bilmagan narsani köra olişda. Hozir anglayapman, Melnikovni öynaganim qanday baxt. Rostotskiy orqaga çekinmagani, öz fikrida turib meni suratga tuşişga majbur qilgani qanday baxt, bu menga özimga işonçni qaytarib berdi va kinematografga qaytişimga yordam berdi…»

«V naşem gorode dojd» qöşiği (sheʼrlari Yevgeniy Yevtuşenkoniki — musiqasi Eduard Kolmanovskiyniki) Svetlana Mixaylovna tomonidan kuylanadi;

«Ivolga» qöşiği (Kirill Molçanovning musiqasi, Nikolay Zabolotskiyning sheʼri asosida) Vyaçeslav Tixonov ijrosida yangraydi [matn mualliflik huquqi sababli keltirilmadi];

«Men uyga ketayotgan edim…» romansini Rita Çerkasova kuylaydi;

Filmning asosiy musiqiy mavzusiga Georgiy Polonskiy keyinçalik sheʼr yozgan va «Turna qöşiği» 1972-yildan boşlab bolalar xorlari tomonidan tez-tez ijro etilgan.

«Sovetskiy ekran» jurnali sörovi böyiça 1968-yilning eng yaxşi filmi

Moskvadagi VI Xalqaro kinofestivalning boş mukofoti (1969)

SSSR Davlat mukofoti (1970)