White Sun of the Desert

Anatoliy Kuznetsov — Fyodor Ivanoviç Suxov, Avgust Bebel nomidagi Zakaspiy xalqaro inqilobiy proletar polkining qizil askari

Pavel Luspekayev — Pavel Artemyeviç Vereşçagin, inqilobgaça bölgan bojxona postining sobiq boşliği

Spartak Mişulin — Said

Kaxi Kavsadze — Qora Abdulla, bandit va filmning asosiy antagonisti (ovozini Mixail Volkov bergan)

Paşa Abdulragimov — Mahmud, bandit va Qora Abdullaning öng qöli

Raisa Kurkina — Nastasya, Vereşçaginning xotini

Nikolay Godovikov — qizil askar Petruxa

Tatyana Fedotova — Gulçatoy, Abdullaning töqqizinçi kattalik böyiça xotini (ovozini Nadejda Rumyantseva bergan)

Musa Dudayev — qizil qömondon Raximov (ovozini Igor Yefimov bergan)

Nikolay Badyev — Lebedev, muzey saqlovçisi, Abdulla tomonidan öldirilgan (ovozini Aleksey Kojevnikov bergan)

Vladimir Kadoçnikov — podporuçik Semyon

Igor Milonov — Aristarx, bandit

Vitaliy Matveyev — bandit

Galina Luçay — Yekaterina Matveevna, Suxovning xotini

Zarina (Alla Limenes)

Jamilya (Tatyana Kriçevskaya, filmning ayrim epizodlarida — Galina Daşevskaya va Galina Umpeleva)

Gyuzel (Marina Stavitskaya)

Saida (Svetlana Slivinskaya)

Xafiza (Velta Deglava)

Zuxra (Tatyana Tkaç)

Leyla (Lidiya Smirnova)

Zulfiya (Zinaida Raxmatova)

Gulçatoy (Tatyana Fedotova, filmning ayrim epizodlarida — Tatyana Denisova)

Rejissyor — Vladimir Motil

Ssenariy mualliflari — Valentin Yejov, Rustam Ibragimbekov

Operator — Eduard Rozovskiy

Boş rassomlar — Valeriy Kostrin, Bella Maneviç

Kompozitor — Isaak Şvars

Kostyum rassomi — Vadim Lindenbaum

Qöşiq matni — Bulat Okudjava

Suxovning xatlari matni — Mark Zaxarov

1960-yillarning ikkinçi yarmida «Uşlab bölmas qasoskorlar» (1966) dilogiyasining maşhurligi tölqinida sovet kino rahbariyati «istern» janriga murojaat qiladi (öşa paytda bunday atama hali mavjud emas edi). 1966-yildan boşlab SSSR kino tizimida ETK (Tajribaviy ijodiy kinostudiya) işlay boşladi. U kadrlarni tanlaş va ijodiy material tanlaşda keng erkinlikka ega tijorat korxonasi bölib, öz harakatlarini SSSR Davlat kinematografiya qömitasi bilan kelişmasdan amalga oşirişi mumkin edi.

1967-yilda ETK rahbariyati yangi film ssenariysi ustida işlaş uçun Andrey Mixalkov-Konçalovskiy va Fridrix Gorenşteynni taklif qiladi.

«Basmaçilar» deb nomlangan dastlabki ssenariy variantidan kinostudiya rahbariyati qoniqmadi, va Konçalovskiyga yangi hammualliflar berildi: Valentin Yejov va Rustam Ibragimbekov. Ssenaristlar material töplaşni boşlaydilar. Fuqarolar uruşi faxriysi bilan suhbatda Valentin Yejov bir basmaçi qoçayotganda çölda öz haramini taşlab ketgani haqidagi hikoyani eşitadi. Bu hikoya ssenariyچining eʼtiborini tortdi va yangi ssenariy uçun syujetni belgilovçi asos böldi.

Ssenariy ustidagi ish rasman 1967-yil 7-iyunda boşlangan va iyulda tugagan. Konçalovskiy ssenariy tugaşidan oldin loyihani tark etdi, çunki u Ivan Turgenevning «Zodagonlar uyasi» romanini ekranlaştiriş taklifini oldi. Şu yilning 1-avgustida ssenariy işga qabul qilindi va rejissyor izlaş boşlandi. Syomkalarga rahbarlik qiliş taklifini ketma-ket Vitautas Jalakyaviçyus, Yuriy Çulyukin va hatto Andrey Tarkovskiy rad etdi.

Uzoq muhokamalardan söng taklif Vladimir Motilga berildi. «Jenya, Jeneçka va „katyuşa“» filmi unga maʼlum şuhrat keltirgan edi va studiya rahbariyati tajribali rejissyor filmni buzmaydi deb hisoblagan, garçi Motil «işonçsiz» toifasiga kirsa ham.

Öşa paytda u dekabristlar haqida «Ozodlikning gözal yulduzi» filmini suratga olişni orzu qilar edi, lekin boşqa takliflar bölmagani va moddiy qiyinçiliklarga duç kelgani uçun rozi böldi. Ssenariy birinçi öqişda unga yoqdi, lekin Motil bunday filmni suratga olişga ruxsat berilmasligini öylardi. Oldingi filmlar tajribasidan maʼlum böldiki, bunday syujet sovet senzurasi nazarida fuqarolar uruşi askarlari obrazini haqorat qiliş sifatida körinişi mumkin edi.

Şunga qaramay, Grigoriy Çuxray (ETK rahbari) va Valentin Yejov Motilni köndirişga muvaffaq bölişdi, unga syomka maydonçasida töliq erkinlik vaʼda qilib. Bu bosqiçda filmning taqdiri katta savol ostida qoldi.

1967-yil 14-sentabrda ssenariy yangi işçi nomi — «Çöl» bilan 1968-yilgi tematik rejaga kiritiş taklif qilindi. Javoban kutilmaganda Örta Osiyo respublikalaridan biri kinostudiyalari bilan birgalikda syomka qiliş haqida kelişib oliş taklif qilindi.

Murakkab muzokaralar natijasida ssenariy şunday qayta işlandiki, milliy kolorit uluşi kamaydi va rus qahramonlari (Suxov va Vereşçagin) rollari yanada börttirildi. Ssenariy 1968-yilga işga qabul qilindi, filmning yakuniy nomi esa — «Çölning oq quyoşi» — Davlat kinematografiya qömitasi birinçi örinbosari Vladimir Baskakov tomonidan taklif qilindi.

Sinovlar 1968-yil yanvarida boşlandi. Qizil askar Suxov boş roli uçun Georgiy Yumatov va Anatoliy Kuznetsov sinovdan ötdi. Birinçisi 1950-1960-yillarda bir neça qahramonlik-sarguzaşt filmlarida boş rollarda suratga tuşgani bilan aktyor sifatida köproq tanilgan edi. 1960-yillarning oxiriga kelib u qahramonlik rollaridan xarakterli rollarga öta boşladi va uning şuhrati biroz söndi.

Yumatovning içkilikka moyil odam sifatida obrösi bor edi va u syomkalarni buzişi mumkin edi. Film rejissyori Vladimir Motilning sözlariga köra, birinçi syomka arafasida tunda Yumatov motam marosimida janjalga aralaşib qolgan va yuzi urilgan; şunda Vladimir Yakovleviç aktyor Anatoliy Kuznetsovga rolga qaytiş haqida telegramma yuborgan.

Boşqa versiyaga köra, syomka boşlanganidan bir hafta ötib uni qattiq mast holda topişgan, yuzi janjaldan qattiq şikastlangan. Keyingi syomkalar haqida gap bölişi mumkin emas edi va Vladimir Motil sinovda dastlab rad etilgan Kuznetsovga yana murojaat qildi. U band emas edi va syomkada iştirok etişga rozi böldi.

Said rolini Igor Ledogorov sinovdan ötkazdi, Vereşçagin rolini esa Yefim Kopelyan. Ammo Said roli Satira teatri aktyori Spartak Mişulinga, Vereşçagin roli esa Leningrad BDT aktyori Pavel Luspekayevga berildi. U teatr aktyori sifatida yaxşi tanilgan edi, lekin kinodagi karerasi unçalik muvaffaqiyatli bölmagan.

Syomka boşlanganda Luspekayev allaqaçon oğir kasal edi: ikkala oyoq barmoqlari amputatsiya qilingan bölib, faqat tayoq bilan yura olardi.

Motil Luspekayevga kostilda suratga tuşişni taklif qildi va hatto ssenariyni şunga mos özgartirmoqçi böldi. Aktyor bu variantlarni rad etdi va dublyorsiz suratga tuşişni şart qilib qöydi. Rejissyor rozi böldi va Pavel Luspekayevning şaxsi va aktyorlik öyini ssenariyga jiddiy taʼsir körsatdi. Vereşçagin rolini ijro etayotganini kuzatib, rejissyor dastlab közga taşlanmaydigan bojxonaçi rolini deyarli boş rolgaça kengaytirdi. Hatto personajning ismi ham özgartirildi: Aleksandr örniga u Pavel böldi.

Syomkada iştirok etganlarning köpçiligi kasbiy aktyorlar emas edi. «Abdullaning xotinlari»dan töqqiztasining faqat uçtasi aktrisa edi. Asosiy sahnalar suratga olingaç, qizlar zudlik bilan işga qaytişlari kerak edi, şuning uçun iştirok etmagan «xotinlar» epizodlarida askarlar dublyorlik qilişdi. Mahalliy qizlar syomkada qatnaşişdan boş tortdi va «xotinlar»ni butun Ittifoq böylab topişdi (ulardan biri Latviyada topildi). Galina Luçay «Ostankino» studiyasida muharrir bölib işlar edi va uzoq köndirişlardan söng Suxovning xotini rolini öynaşga rozi böldi.

Ikkinçi darajali muhim rol — Petruxa uçun aktyor tanlaş qiyin keçdi. Bu rol uçun hatto Savely Kramarov ham sinovdan ötdi. Rejissyor Vladimir Motil tasdiqlagan aktyor Yuriy Chernov bölsa-da, u baribir sirk yölini tanladi.

Natijada rol Nikolay Godovikovga berildi, u ham kasbiy aktyor emas edi va zavodda slesar bölib işlar edi.

«Çölning oq quyoşi» — Godovikov va Luspekayevning ekranda sönggi birgalikdagi körinişi. Bundan oldin ular birgalikda «Şkid respublikasi» (1966) filmida suratga tuşgan edilar, unda Godovikov beş-ön qişloq bolalaridan biri bölgan epizodik rolni, Luspekayev esa Kostalmedni ijro etgan.

Saundtrek uçun orkestr partiyalarini Leningrad akademik kiçik opera va balet teatri musiqa jamoasi Leo Korxin rahbarligida ijro etgan. Vladimir Motil Isaak Şvars va Bulat Okudjava ijodiy tandemi bilan oldin ham işlagan. Ular uning oldingi «Jenya, Jeneçka va „katyuşa“» filmi uçun «Qirol Daniyaning tomçilari» qöşiğini yozgan edilar. «Sizning olijanobligingiz» qöşiği filmga maxsus yozilgan va uni Pavel Luspekayev ijro etgan. Qöşiqda yangrayotgan gitara partiyasini öşa paytda maşhur Moskva gitaraçilar triosida öynagan va kinoda köp işlagan gitaraçi Aleksey Yakuşev yozib bergan.

Şvarzning keyinçalik tan olişiça, bu qöşiqni u Pavel Luspekayev ijro etişini tasavvur qilib yozgan. Aktyor ham Isaak Şvars bilan birinçi marta işlamagan edi, u BDT spektakllari uçun musiqa va qöşiqlar yozgan. Vereşçagin qöşiği sovet kinosining eng maşhur kuylaridan biriga aylandi va mustaqil şuhrat qozondi.

Filmni «Lenfilm» studiyasining işlab çiqariş bazasida suratga oliş 1968-yil 24-iyulda Leningrad viloyatida (Mistolovo qişloği, Vsevolojsk tumani) boşlangan. Filmning birinçi suratga olingan sahnalari — Suxovning tuşi, unda u öroqni sindiradi va keyin xotini va butun harami bilan çoy içadi.

Şundan söng syomka guruhi Doğistonga, Kaspiy dengizi sohilidagi Maxaçqala atrofiga birinçi safarga jönadi. Bu yerda ssenariyga köra asosiy voqealar sodir böladigan kiçik Örta Osiyo şahri Pedjentning dekoratsiyalari yaratildi. Saidni Sariqum barxanining qumlariga kömişgan. Filmning bir qismi Turkmanistonda, Qadimgi Marv hududida suratga olingan. Syomka Kurşskaya kosa (Kurşskaya kosa) yerida bölgan degan afsona ham mavjud.

Syomkalar oğir keçdi va yomon taşkil etilgan edi. 1968-yil kuzida SSSRda «Ozodlik» kinoepopeyasi yaratilayotgan edi va unga eng yaxşi kino kuçlari va barça resurslar taşlangan edi. «Çölning oq quyoşi»ga hatto syomka krani ham berilmadi — uni maydonçaning özida qöl ostidagi vositalardan yasaşga töğri keldi. Syomkalarga maşhur «Uruş va tinçlik» filmi uçun tuzilgan otliq polkning bölinmasi — eskadron jalb qilindi. Biroq oxir-oqibat filmga murakkab ot trryuklari kiritilmadi. Şu bilan birga syomka vaqtida otliq kaskadyorlardan biri beparvolik tufayli halok böldi.

Keyinçalik mablağ ortiqça sarflanganligi böyiça tekşiruvda bularning hammasi Vladimir Motilga aybga qöyildi. Ijodiy guruhda intizom buzilgan edi — syomkadan taşqari aktyorlar qöşni restoranlarda doimiy ravişda içkilik va janjallarda qatnaşardi. Vereşçaginning barkasdagi jang vaqtida yuzidan qon oqadigan sahnasi haqiqiy: bir kun oldin mahalliy bezorilar bilan janjalda Luspekayevning qoşi yorilgan edi.

1968-yil noyabrda syomkalar yakunlandi, şu yilning noyabridan keyingi yilning yanvarigaça esa павилон syomkalari, şuningdek musiqa va qöşiq yozuvi davom etdi.

Ijodiy birlaşma komissiyasi işlab çiqarilgan materialni körib çiqdi va natijalardan norozi böldi. 1969-yil 15-yanvarda ETKning badiiy rahbari Grigoriy Çuxray rejissyorga yozgan xatida suratga olingan materialning sifati qoniqarsiz ekanini va film mablağ ortiqça sarflaniş xavfi ostida qolganini körsatdi. Demak, uni yopiş mumkin edi. Rejissyorni kasbiy yaroqsizlikda ayblaşdi — safar davomida suratga olinişi rejalaştirilgan material tayyor emas edi. Ikki uçdan bir qismi suratga olingan film tört oyga konservatsiya qilindi.

ETK rahbariyati tugallanmagan filmni boşqa rejissyorga topşiriş variantini körib çiqdi. Masala Vladimir Basov bilan muhokama qilindi, lekin u rad etdi. Vladimir Motil işning istiqboli borligini isbotlaş uçun SSSR Davlat kinematografiya qömitasi raisi Aleksey Romanovgaça bölgan barça idoralarga murojaat qildi. Hammasi befoyda edi.

Studiya filmni yopişga tayyor edi, şu paytda kutilmaganda Moliya vazirligi aralaşib, undan 300 ming rubldan ortiq sarflangan mablağni hisobdan çiqarişni rad etdi. Byudjetni qayta körib çiqiş, qöşimça mablağ ajratiş va filmni yakunlaş qaror qilindi. Komissiya rejissyorga film juda fojiali çiqayotganini körsatdi va uni jiddiy qayta işlaş talab qilindi.

Talablarni qondiriş uçun bir neçta asosiy sahnalarni qayta suratga oliş zarur böldi, jumladan, oxirini töliq özgartiriş. Dastlabki variantda Nastasya (Vereşçaginning xotini) qayğudan aqldan ozadi, Abdullaning xotinlari esa neft sisternasidan çiqib, umidsizlikda ölik eriga yugurib borib yiğlaydilar. Abdulla bilan Suxovning yakuniy jangi butunlay boşqaça körinardi. Bu sahnalarning hammasi yakuniy variantga kirmadi yoki butunlay qayta işlandi.

1969-yil 18-mayda syomka guruhi ikkinçi safarga jönadi, lekin endi SSSRning şarqiy Kaspiy sohiliga — Turkmanistonga, Bayram-Ali şahri yaqinidagi hududga. Syomkadagi bunday uzoq tanaffus natijasida guruh Gulçatoy rolini ijro etgan aktrisadan mahrum böldi. Tatyana Denisova örniga 17 yoşli Vaganova öquv yurti talabasi Tatyana Fedotova tasdiqlandi. May-iyul oylarida ikkinçi ekspeditsiya bölib ötdi, natijada film sezilarli özgardi va unda aslida boşqa oxir paydo böldi.

Syomkalar 1969-yil sentabrda yakunlandi, lekin muammolar şu bilan tugamadi. Ikkinçi ekspeditsiyadan keyin ham materiallar studiya rahbariyatini qoniqtirmadi. Vladimir Motilga yana taxminan 30 ta tuzatiş kiritişga töğri keldi. Filmni «Lenfilm» bazasida boşlaşgan, «Mosfilm»da tugatişgan (çiqiş maʼlumotlarida ikkala yirik sovet kinostudiyasi ham körsatilgan). 1969-yil 18-sentabrda filmni qabul qiliş bölib ötdi. Uni «Mosfilm» direktori Vladimir Surin körib çiqdi. U sifatdan norozi bölib, qabul dalolatnomasini imzolamadi.

Filmning keyingi taqdiriga davlat rahbari Leonid Brejnev aralaşdi. U nega hali «Çölning oq quyoşi»ni körmaganini söradi — öşa paytda oliy partiya amaldorlarining daçalarida sovet va xorijiy kino yangiliklarining yopiq körsatuvlari uyuştirilar edi.

Brejnev ğarbiy jangari filmlar va xususan vesternlarning katta muxlisi edi. Noyabr bayrami arafasida unga filʼmotekadan yangilik yuborildi va Boş kotib tomoşadan mamnun qoldi — bu filmga qöyilgan oxirgi tösiqlarni olib taşladi. Film keng prokatga ruxsat etildi.

Kosmonavt Aleksey Leonovning sözlariga köra, u şaxsiy masʼuliyati ostida Davlat filʼmofondidan kosmonavtlar tayyorlaş markazida yopiq prokat uçun bir nusxa söragan, kosmonavtlar esa Brejnevga murojaat qilişgan.

Ijodkorlar va rahbariyat uçun filmning çeklangan premyerasi 1969-yil 14-dekabrda Leningraddagi Kino uyida bölib ötdi. Poytaxtda keng ekrandagi premyera keyingi yilning 30-martida bölib ötdi. Qabul komissiyasining past bahosi tufayli film 2-toifaga kiritildi, bu esa ijodkorlarning fikriça prokat körsatkiçlarini pasaytirgan.

1970-yil prokatida film 2-örinni egalladi — 50 million tomoşabin (yetakçi «Ozodlik» böldi, rejissyor Yuriy Ozerov).

Men bu kutilmagan muvaffaqiyatning sabablari haqida qança köp öylasam, şunça köproq menga şunday tuyuladi: men bu kutilmagan özining qismi bölgan töqqiz filmning birida kimningdir irodasining ijroçisi bölgandekman, Xudo esa menga, şunday deylik, qöl urmasdan yordam bergan.

Keng ekranga çiqqan yilda film tomoşabinlar orasida noaniq qabul qilindi. Tomoşabinlar soni böyiça u 1970-yilda prokatga çiqqan filmlar orasida beşinçi örinni egalladi — 34,5 million kişi. «Sovetskiy ekran» jurnalining yillik sörovnomasiga köra esa ovoz berganlarning atigi 4,1 foizi «Çölning oq quyoşi»ni yilning eng yaxşi filmi deb tanladi (12-örin), boşqa tomondan söralganlarning 4,5 foizi uni yilning eng yomon filmi deb topdi. Boşqa tomondan, «Sovetskaya kultura» gazetasi 16 nafar professional kino tanqidçisi örtasida sörov ötkazdi, ular filmni eng yaxşilar qatoriga kiritdilar (3-örin, «Boşlaniş» va «Köl böyida» filmlaridan keyin).

Film sovet kinematografiyasi tarixidagi eng maşhur filmlardan biriga aylandi, şu qadar keng şuhrat qozondiki, baʼzan unga «kult» sifatini berişadi, qahramonlarning iboralari esa rus tilida barqaror örnaşib, qanotli sözlarga aylangan.

Syomka vaqtida ham, undan keyin ham tanqidçilar va SSSR kino rahbariyatining filmga munosabati asosan şubhali edi. Köp marta qayta işlaşlardan keyin ham natija ekranda körişni istagan narsadan uzoq edi. Rejissyorlik talqini ssenariyga singdirilgan barça salohiyatni işonarli darajada röyobga çiqara olmadi. Mutaxassislarning fikriça, operator ishi, montaj va tovuş rejissurasini ham sanʼat namunalari deb bölmaydi.

Vladimir Motil filmga kirişar ekan, aynan vestern suratga olmoqçi edi: «Janr tozaligiga qarşilik qilsam ham, men aynan vestern suratga olişga intilyapman. Lekin taqlid qiliş yöli bilan emas. Biz boşqa yöldan boramiz, lekin oxir-oqibat janr saqlanib qoladi, aynan şu uçun biz butun bu hikoyani boşlaganmiz…»

Film dastlab vestern sifatida suratga olinişi rejalaştirilgan bölsa-da, natijaning janr mansubligi biroz noaniq. Sanʼatşunoslar «Çölning oq quyoşi»da Antonionining «Kasb: reporter», Bertolluççining «Osmon pardasi ostida» va Mixail Rommning sovet «Ön uç» filmlariga öxşaş köp narsa borligini hisoblaşdi.

Kino tanqidçisi Maya Turovskaya «Çölning oq quyoşi» haqida gapirib, SSSRda yangi janr yaratilganini aytgan, jahon kinosida unga öxşaşi yöqligini taʼkidlagan.

Men öylaymanki, tarixiy-inqilobiy film — bu sovet kinosi öz içida yaratgan yagona janr. Boşqa barça janrlar u bölmasdan ham qandaydir şaklda mavjud edi, tarixiy-inqilobiy film esa sovet kinosida, masalan, amerikalik kinoda vestern janri qanday bölsa, şunday janrga aylandi.

Filmning yaratuvçilari yaxşi tuşunganidek, klassik vesternlar yaratişda Gollivud bilan raqobatlaşiş befoyda bölardi. Filmning jozibadorligi uning paradoksal ziddiyatlarida. Bir tomondan, bu vesternning oçiq parodiyasi va şu bilan birga jangari va yuqori vatanparvar film. Boş qahramon Suxov bir vaqtning özida rus ertaklarining tinimsiz va çaqqon qahramoniga öxşaydi va uruşda haqiqiy jasorat körsatadi. Haqiqiy qahramonlik pafosi ekrandan haqiqiy did va ölçov tuyğusi bilan taqdim etiladi. Tomoşabinni şarq anʼanaviy madaniyati va rus folklorining töqnaşuvi, anʼanaviy quvğinlar va otişmalar bilan qahramonlik-sarguzaşt syujeti fonida jalb qiladi.

Rasmning ijobiy tomonlari — uslub va syujetga çuqurlik va dramatizm beradigan puxta işlangan mayda-çuydalar. Masalan, Suxovning xotiniga yozgan xatlari, ular uning nuqtai nazaridan, pastroq ovozda öqiladi, qiziqarli rejissyorlik topilmasi. Syujetni şunday xilma-xil qiliş ğoyasi rejissyorga tegişli edi, xatlar matnini esa Mark Zaxarov yozgan.

Filmning yana bir ustunligi — aktyorlik öyini, ikkinçi darajali personajlarnikini ham öz içiga olgan holda, lekin eng avvalo Pavel Luspekayevniki, uning ishi tomoşabin uçun kaşfiyot bölgan.