«Oq yölbars» — Rossiyaning töliq metrajli, harbiy-fantastik badiiy filmi. Rejissyor Karen Şahnazarov tomonidan 2012-yilda suratga olingan. Film Ilya Boyaşovning «Tankçi, yoki „Oq yölbars“» romani asosida yaratilgan va Uluğ Vatan uruşi davridagi voqealarni hikoya qiladi.
Bu film Karen Şahnazarovning uruş mavzusidagi birinçi asari va uning eng miqyosli loyihasi hisoblanadi. Film rejissyorning otasi — Uluğ Vatan uruşi iştirokçisi Georgiy Şahnazarovga, ön sakkiz yoşida frontga ketgan öşa insonga, uning jangovar döstlariga, uruşning barça faxriylariga hamda öşa davrdagi butun sovet avlodiga bağişlangan.
Filmning premyerasi 2012-yil 2-mayda Moskvadagi «Oktyabr» kinoteatrida bölib ötdi.
2012-yil sentabrida Rossiyaning Oskar qömitasi «Oq yölbars» filmini «Oskar» mukofotining «Eng yaxşi xorijiy tildagi film» nominatsiyasiga taqdim etdi. 2013-yil yanvarida film «Oltin burgut» mukofotini «2012-yilning eng yaxşi badiiy filmi» nominatsiyasida qölga kiritdi.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Dirk Martens, Klaus Grünberg, Aleksey Vertkov
Karen ShakhnazarovrejissyorDMDirk MartensaktyorKGKlaus GrünbergaktyorAVAleksey VertkovaktyorVKVitaliy KishchenkoaktyorABAlexander Borodyanskyssenariy muallifi
Richard Wagnerkompozitor3Sujet
Uluğ Vatan uruşi, 1943-yilning yozi. Front çiziğida nemislarning sirli, zarbga bardoşli, ulkan tanki haqida…
Uluğ Vatan uruşi, 1943-yilning yozi. Front çiziğida nemislarning sirli, zarbga bardoşli, ulkan tanki haqida miş-mişlar yuradi. Bu tank jang maydonlarida kutilmaganda paydo bölib, xuddi şunday kutilmaganda tutun içida izsiz yöqolar va butun sovet tank batalonini yöq qilişga ulgurar edi. Bu sirli dahşatni «Oq yölbars» deb ataşdi. Jangdan söng urilgan sovet tankida qattiq kuygan, ammo tirik odam — mexanik-haydovçi (Aleksey Vertkov) topiladi. Tanasining 90 foiz yuzasi kuygan va qon zaharlanişi bölişiga qaramay, şifokorlarni hayratga solib, jangçi ğayrioddiy tez tuzaladi va yana safga qaytadi. U kim ekanini bilmaydi, şuning uçun gospitalda unga «Naydenov» familiyasini berişadi. U ötmişini eslamaydi, lekin tanklarning «tilini» tuşuniş, ularni aqli bor tirik mavjudotlardek «eşitiş» qobiliyatiga ega böladi. U işonadiki, uşlab bölmaydigan nemis tanki mavjud va uni yöq qiliş kerak (buni unga özi «tanklar xudosi» topşirgan), çunki «Oq yölbars» — uruşning timsoli, uning dahşati va qoni. Unga yangi hujjatlar beriladi — Ivan Ivanoviç Naydenov nomi bilan, harbiy unvoni esa oşiriladi.
Frontga ketayotganda tankçi platformali eşelonda zarar körgan texnikani köradi: ikkita urilgan tank, T-34 va «Matilda». Yonlariga kelgan ikki komandirga u tanklarning unga aytganlarini gapirib beradi: «Matilda» «Panter» tomonidan urilgan, u pistirmada turgan edi, T-34 esa «Oq yölbars» tomonidan yoqib yuborilgan. Komandirlar tankçini aqldan ozgan deb hisoblaşadi.
Tank armiyasi qarşi razvedka boşliğining örinbosari mayor Fedotov (Vitaliy Kişenko) sovet qömondonligidan oxirgi modifikatsiyadagi, maxsus yaratilgan eksperimental örta tank — T-34-85 (raqamsiz, kuçaytirilgan dvigatel, mustahkamlangan zirh, eksperimental qurol stabilizatori) ni oladi. Uning vazifasi — unga ekipaj şakllantiriş hamda duşman «Oq yölbars»ini topib yöq qiliş. Yangi sovet tankining komandiri qilib Fedotov Ivan Naydenovni tayinlaydi va uning ekipajiga topşiriqni bajarişni buyuradi.
Birinçi uriniş muvaffaqiyatsiz tugaydi: «Oq yölbars» jangda uçta öq uzgan yem-tank (ham T-34-85) dan qoçib, birinçi öqi bilan uni yöq qiladi, Naydenovning tankini esa muşukning siçqon bilan öynaşi kabi öynaydi: uni yonib ketgan texnikalar tepaligi orqasiga haydaydi, qöyib yuboradi va nihoyat mensimay, zargarlarça aniq öq bilan çap tomondan qönga uradi, sirli tarzda uning orqasida paydo bölib. Baxtga qarşi, Ivanning butun ekipaji soğ qoladi. Mayor Fedotov şuningdek işonç hosil qiladiki, Naydenov tanasining 90 foiz yuzasi şunday keng kuyişlardan keyin omon qolişi mumkin emas edi. U sözning töğri maʼnosida «qayta tuğilgan», «Oq yölbars»ni yöq qiliş uçun. Bundan taşqari, Naydenovni «tanklar xudosi» ham, tanklarning özi ham «Yölbars» öqi haqida ogohlantiradi. Keyinçalik Ivan bu haqda şunday deydi: «Ular uning yaşaşini xohlaşadi».
Sönggi jangda Naydenovning tanki avval yakka özi sovet hujumini buzgan «Oq yölbars»ni quvib, taşlab ketilgan qişloqqa kiradi, u yerda yaşirin turgan boşqa nemis tankini yöq qiladi va yana asosiy duşmani bilan töqnaşadi. Bu safar «Oq yölbars» qattiq şikastlangan, ammo yöq qilinmagan edi. Naydenovning tankining quroli stvoli yorilib ketadi va u duşmanni tugata olmaydi. Jangdan keyin «Oq yölbars» yana yaşirinadi va uning izini topib bölmaydi.
1945-yilning bahori. Germaniya taslim bölganidan söng Fedotov, endi polkovnik unvonida, eng oliy askariy mukofot — I darajali «Şon-şaraf» ordeni bilan Naydenovni uruş tugaganiga işontirişga urinadi, ammo u rozi bölmaydi. «„Oq yölbars“ yöq qilinmagunça, uruş tugamaydi, — deb işonç bilan aytadi Naydenov, — u yigirma yil, ellik yil, yuz yil kutişga tayyor, lekin albatta qaytib keladi va zarba beradi». Polkovnik Fedotov öz maşinasiga qaytadi va orqasiga ögirilib, Naydenov tankining örnida faqat kiçik tumanni köradi.
Final sahnasi — Adolf Gitlerga öxşaş «kimdir» kamin oldidagi kresloda ötirib, nomaʼlum notaniş odamga Ikkinçi jahon uruşining sabablari va oqibatlari haqida monolog aytadi:
4Zamisl
Karen Şahnazarov uzoq vaqtdan beri harbiy kartina suratga olişni xohlardi. Uning fikriça, uning avlodidagi…
Karen Şahnazarov uzoq vaqtdan beri harbiy kartina suratga olişni xohlardi. Uning fikriça, uning avlodidagi har bir rejissyor uruş haqida film suratga olişi kerak. «Birinçidan, mening marhum otam frontçi edi, — deb tuşuntiradi Şahnazarov, — u ikki yil uruşgan. Bu film qandaydir maʼnoda u haqida, uning döstlari haqida xotiradir. Va ikkinçidan, ehtimol eng muhimi: uruş vaqt jihatidan qançalik uzoqlaşsa, u tarixning şunçalik muhim va tamoyilli voqeasiga aylanadi. Biz doim uning yangi qirralarini kaşf etamiz».
Ehtimol, rejissyor uruş mavzusiga heç qaçon murojaat qilmagan bölardi, agar filmning asosini taşkil etgan Ilya Boyaşovning «Tankçi, yoki „Oq yölbars“» romanini öqimaganida. Kitob Şahnazarovni boşqa harbiy adabiyotga xos bölmagan uruşga yangi qaraş bilan qiziqtirdi. Uning eʼtirof etişiça, Ilya Boyaşovning qissasi, uning asosida u Aleksandr Borodyanskiy bilan birga stsenariy yozgan, «ruhan» Herman Melvillning «Moby Dik, yoki Oq kit» romaniga «yaqin». Bundan taşqari, rejissyor uruş haqida film suratga olişga yana şu sababli qaror qildi: uning fikriça, zamonaviy kinematografiyada uruş haqidagi haqiqat yetişmaydi.
5Suratga oliş
Özining eng yuqori byudjetli (11 million AQŞ dollari byudjeti bilan) badiiy filmi «Oq yölbars»ni rejissyor…
Özining eng yuqori byudjetli (11 million AQŞ dollari byudjeti bilan) badiiy filmi «Oq yölbars»ni rejissyor Karen Şahnazarov 3,5 yil davomida suratga olgan.
Suratga oliş Moskva viloyatidagi Alabino yaqinidagi harbiy poligonda ötkazildi, u yerda butun bir qişloq qurildi; Petrovskoye-Alabino mulkida, «Mosfilm»da — «Eski Moskva» natura maydonçasida, uning bir qismi uruş oxiridagi vayron bölgan Yevropa şahriga aylantirildi, şuningdek pavilonlarda. «Mosfilm»ning 1-pavilonida Karlşorstdagi muhandislik bilim yurti zali nusxasi qurildi — u yerda Germaniya taslim böliş aktini imzolaş sahnasi suratga olindi. 3-pavilonga harakat va öqqa tutişni taqlid qiladigan tank maketi joylaştirildi — unda qahramonlar tank içida bölgan sahnalar suratga olindi. 4-pavilonda esa «Gitler kabineti» dekoratsiyasi qurildi, u yerda finalidagi fyurer nutqi suratga olindi.
Film uçun Samaradagi «Rondo-S» studiyasi tomonidan 1:1 masştabli nemis «Tigr» tankining maketi yaratildi. Tank harbiy tirkamadan olingan dizel dvigatel bilan jihozlangan bölib, u soatiga 38 km tezlikka erişiş imkonini beradi (asl nusxadagidek), va quroli nemis tank qurolini — 8,8 cm KwK 36 ni nusxalovçi, öq uziş effektini taqlid qiluvçi moslama bilan jihozlangan, asl «Tigr»lar şu qurol bilan qurollangan edi. Umuman olganda barça detallar köçirildi, faqat maket asl nusxadan uç baravar yengil edi. Biroq maket uçun pul yetişmagani sababli suratga olişda «Tigr»ga «böyalgan» sovet tanklari T-54 va IS-3 işlatildi. «Tigr» maketi keyinçalik «Mosfilm» muzeyiga topşirildi.
Tank komandiri Ivan Ivanoviç Naydenov rolini aktyor Aleksey Vertkov ijro etdi. Biroq kinoekspertlarning fikriça, mayor Fedotov obrazi Vitaliy Kişenko ijrosida boş qahramonnikidan kam ahamiyatga ega bölmadi, garçi stsenariyda bunday nazarda tutilmagan edi.
6Mukofotlar va nominatsiyalar
Badiiy film «Oq yölbars» köplab xalqaro kinofestivallar va kino mukofotlarida taqdim etildi hamda köplab…
Badiiy film «Oq yölbars» köplab xalqaro kinofestivallar va kino mukofotlarida taqdim etildi hamda köplab mukofotlarga sazovor böldi:
Pxenyan xalqaro kinofestivali, KXDR, 2012-yil sentabr — Hakamlar hayʼatining maxsus mukofoti.
X Yu. N. Ozerov nomidagi xalqaro harbiy kino festivali, Rossiya, Moskva (2012-yil 14–18-oktabr) — «Oltin qiliç» Grand-prisi, eng yaxşi rejissyorlik ishi uçun mukofot.
IX S. F. Bondarçuk nomidagi xalqaro harbiy-vatanparvarlik filmlari festivali «Volokolamsk çegarasi», Rossiya, Volokolamsk (2012-yil 16–21-noyabr) — Boş mukofot, Davlat kinofond mukofoti.
«Capri» xalqaro kinofestivali, Hollywood, Italiya, 2012-yil dekabr — «Capri», Hollywood badiiy mukofoti.
Dublindagi «Jemison» xalqaro kinofestivali, Irlandiya, 2013-yil fevral — eng yaxşi erkak rol uçun mukofot aktyor Aleksey Vertkovga.
«Fantasporto» xalqaro kinofestivali, Portugaliya, 2013-yil fevral — Hakamlar hayʼatining maxsus mukofoti, «Rejissyorlar haftaligi» doirasida eng yaxşi aktyor mukofoti, eng yaxşi rejissyor mukofoti.
Armaniston milliy kino mukofoti «Ayak», Armaniston, 2013-yil aprel — «Eng yaxşi xorijiy tildagi film» nominatsiyasida boş mukofot.
«Fantaspoa» xalqaro kinofestivali, Braziliya, 2013-yil may — eng yaxşi rejissura uçun mukofot.
XI «Levante» xalqaro kinofestivali, Bari şahri, Italiya, 2013-yil noyabr–dekabr — Italiya kino tanqidçilari mukofoti.
Rossiya FXB «Federal xavfsizlik xizmati organlari faoliyati haqida adabiyot va sanʼatning eng yaxşi asarlari uçun» 7-mukofoti doirasida «Badiiy va telekörsatuvlar» nominatsiyasida 2012-yil uçun 1-örin — Karen Şahnazarovga filmning qöyilişi va stsenariysi uçun.
Rossiya FXB «Federal xavfsizlik xizmati organlari faoliyati haqida adabiyot va sanʼatning eng yaxşi asarlari uçun» 7-mukofoti doirasida «Aktyorlik ishi» nominatsiyasida 2012-yil uçun 3-örin — aktyor Vitaliy Kişenkoga harbiy kontrrazvedka ofitseri mayor Fedotov rolidagi ishi uçun.
Rossiya Milliy kinematografiya sanʼati va fanlari akademiyasining «Oltin burgut» mukofoti (2013):
«2012-yilning eng yaxşi badiiy filmi».
«2012-yil uçun eng yaxşi film musiqasi».
«2012-yil uçun filmning eng yaxşi montaji».
«2012-yil uçun eng yaxşi tovuş rejissyori ishi».
7Qisqa metrajli qöşimça
Film tarkibiga kirmagan, tankçi Naydenovning paydo bölişining muqobil tarixiga oid kadrlar alohida qisqa…
Film tarkibiga kirmagan, tankçi Naydenovning paydo bölişining muqobil tarixiga oid kadrlar alohida qisqa metrajli «Qurşovda» (2012) filmiga montaj qilindi. Film «Mosfilm» kinokontsernining rasmiy YouTube kanalida taqdim etildi. Kiçik rolni Anna Sinyakina ijro etgan, uning qahramoni asosiy filmga kirmagan.
Matn: maqola tarjimasi «Белый тигр (фильм, 2012)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.