«S toboy i bez tebya» — Rodion Naxapetovning snimlangan birinçi töliqmetrajli filmi bölib, 1973-yilda Mixail Jestevning «Stepanida Bazirina» qissasi asosida yaratilgan. Kinoşunoslarning fikriça, rejissyorning debyut filmida uning ijodiy uslubi asoslari qöyilgan.
1976-yilda kartina Bryusseldagi kinofestivalda «Oltin Femina» mukofotiga sazovor böldi. Filmda boş rolni ijro etgan Marina Neyolova uçun bu birinçi mukofot böldi: u Belgraddagi jahon kinoforumida tomoşabinlar hayʼati mukofotini oldi.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Marina Neyolova, Juozas Budraitis, Stanislav Borodokin
3Syujet
Qişloq qizi Steşa (Marina Neyolova) yengil va taşvişsiz yaşaydi. Uning mehribon onasi (Maya Bulgakova) va…
Qişloq qizi Steşa (Marina Neyolova) yengil va taşvişsiz yaşaydi. Uning mehribon onasi (Maya Bulgakova) va qişloq xöjaligi artelining faoli Ivan Suxanov (Stanislav Borodokin) degan kuyovi bor. Töğri, yoşlarning ikkovlon qişloqda sayr qilişi kam uçraydi: Ivan doim jamoat işlari bilan band. Bu ish ortiği bilan ovora bölgan yigit uzoq xutordan kelgan Fyodor Bazirinning (Yuozas Budraytis) Steşaga qanday olovli nigohlar taşlayotganini sezmay qoladi.
Bir kuni Fyodor boşqa birovning kelinini öğirlaydi: qizni aravaga otib, uning faryodlari va noroziligiga eʼtibor bermay, öz uyiga olib keladi. Ğazablangan Steşa avval xutorlikning «böri uyasi»da janjal kötaradi, qozon-tovoqlarni sindiradi; keyin burçakka siqilib, tun böyi uning eʼtiroflarini tinglaydi. Ertalab, Ivan militsiya kuzatuvida xutorga yetib kelganda, qiz ayvonga çiqib, endi u Steşa emas, balki Stepanida Bazirina ekanini eʼlon qiladi.
Köp ötmay Fyodor bozorga jönaydi. Mollarini yaxşi sotgaç, savdo qatorlari böylab sevgilisi uçun sovğalar tanlab yuradi. Uyiga qaytib, katta qutidan kiyimlar — köylaklar, poyabzal, römolçalarni çiqaradi. Steşa tanglayga tuşadi: uni heç kim, heç qaçon bu suvoriy va kam gapiradigan erkakçalik erkalatmagan edi. Özgaça kiyimlarini qöşnilariga körsatiş uçun qiz ota-onasining qişloğiga jönaydi. Qiz ketişiga hali ham könikolmagan Ivanga duç kelib, endi öz hayotini yaşaşini tuşuntiradi.
Xutordagi hayot köp narsani öz içiga oladi: kuz va qişda Steşa özini dunyodan ajratilgandek his qilib, uzoq vaqt derazadan taşqariga qaraydi; yozda esa uy işlari bilan xursand bölib şuğullanadi. Uni va erini bezovta qiladigan yagona narsa — agar oila kolxozga yozilmasa, Fyodorni surgun qilişlari haqida doimo yetib keladigan miş-mişlardir.
Bir kuni ularga artel majlisiga keliş haqida rasmiy taklif keladi. Steşa özi qişloqqa boradi. Majlisda u yana Ivan bilan uçraşadi. Suxanovdan Fyodor öz xutoriga juda mahkam yopişib olganini eşitgaç, qiz ilgari yollanib işlaganini aytib, endi haqiqiy xöjayin kabi his qilişni xohlaşini bildiradi. Biroq Fyodor tinç hayotni endi kutmaydi: hovlidan uskunalarni olib ketadi, örmonga uy hayvonlarini yaşiradi. Bir janjaldan söng Steşa buyumlarini yiğib qişloqqa qaytadi. Qisqa oilaviy baxtning xotiralari tinçlik bermaydigan Bazirin uyni tark etib, xotinining ortidan jönaydi.
4Filmning yaratuvçilari
Rodion Naxapetov —…
Rodion Naxapetov — rejissyor
Aleksandr Popov, Mixail Jestev — ssenariy
Sergey Zaytsev — operator
Ivan Plastinkin — rassom
Bogdan Trotsyuk — kompozitor
Veniamin Kirşenbaum — tovuş rejissyori
5Yaratiliş tarixi
1970-yillarning boşida VGIK bitiruvçisi yoş Rodion Naxapetovga «Mosfilm»da Mixail Jestevning «Stepanida…
1970-yillarning boşida VGIK bitiruvçisi yoş Rodion Naxapetovga «Mosfilm»da Mixail Jestevning «Stepanida Bazirina» qissasi asosida kartina suratga oliş taklif qilindi. «Kollektivlaştiriş haqidagi ijtimoiy drama» yoş rejissyorga özining hayotiy qiziqişlaridan çeksiz uzoq körinardi. Şu sababli u ssenariyni öqib çiqqaç, urğularni boşqaça qöyib, ekranda sevgi tarixini yaratişga qaror qildi:
Avvalo Naxapetov voqealarni şimoliy kengliklardan örta rus mintaqasiga köçirdi, uning yozgi manzaralari filmga sheʼriyat bağişladi. Aktyorlarni tanlaş bilan boğliq keyingi qadam köpçilikni hayratga soldi. Xutorlik Fyodor rolini rejissyor Yuozas Budraytisga taklif qildi, qişloq qizi Steşa rolini esa Marina Neyolovaga taklif qildi. Badiiy birlaşma rahbari Yuliy Rayzman kinosinovlarni körib, Neyolovani rol-dan olib taşlaşni söradi: Stepanida syujetga köra Kustodiev ayollari tipiga kiradigan edi, nozik aktrisa esa «qişloq gözalligi» kanonlariga töğri kelmasdi. Naxapetov almaştirişdan boş tortdi. Kartina tayyor bölgaç, Rayzman yoş hamkasbining haqligini tan oldi.
Naxapetov keyinçalik eslaganidek, suratga oliş jarayonida unga improvizatsiya juda muhim bölgan, şuning uçun aktyorlar bilan işlaganda u «köpinça kadrni çözardi, kutilmagan, oldindan rejalaştirilmagan, yangi narsani ilğaş uçun».
6Şarhlar
Yangi çiqqan kartina haqidagi dastlabki batafsil retsenziyalardan biri «Iskusstvo kino» jurnalida çop etildi…
Yangi çiqqan kartina haqidagi dastlabki batafsil retsenziyalardan biri «Iskusstvo kino» jurnalida çop etildi (1974, № 12). Adabiyotşunos Lev Anninskiy öz maqolasida filmni «juda qiziqarli» deb atadi. Tanqidçi faktura «uşlanadigan aniqligini» va öşa yillardagi qatʼiy realistik kinoga nisbatan noyob lirizm hamda «qişloq tipologiyasining» bayramona ruhini qayd etdi.
Retsenziya rejissyorga qaratilgan taʼna bilan yakunlandi: u uçun 1930-yillar boşidagi ijtimoiy silkinişlar şunçaki «fon» bölib qolgan edi: «Maʼlum böladiki, hikoyani melodrama darajasiga tuşiriş ham mumkin ekan».
Yillar ötib kinotanqidçi Sergey Kudryavtsev Anninskiyning bu taʼnasini «asossiz» deb atadi. Kudryavtsevning fikriça, rejissyor özi oldiga boşqa vazifani qöygan: u «insonning boşqa odamlardan çetda yaşaşi mumkin emasligi» haqida hikoya qilmoqçi bölgan. Alohida qayd etilgan ish — Marina Neyolovaning ishi bölib, u qişloq qizini tabiiy va işonarli öynagan. Filmning finalida, Steşa erini kuzatib qöyar ekan, uning ortidan borişini sezganda, Kudryavtsev syujetning aniq yopilganini kördi: «endi Fyodor «öğirlangan» böldi — sevgi, öz qalbi uçun».
7Mukofotlar va festivallar
1973 — San-Frantsisko xalqaro…
1973 — San-Frantsisko xalqaro kinofestivali
1975 — Belgraddagi jahon kinoforumi (Marina Neyolova — tomoşabinlar hayʼati mukofoti)
1976 — Bryusseldagi kinofestival («Oltin Femina» mukofoti)
8Retsenziyalar
Anninskiy L. — Bunday sevgi // «Iskusstvo kino». — 1974. — №…
Anninskiy L. — Bunday sevgi // «Iskusstvo kino». — 1974. — № 12.
Ganelina I. — Ikki kişi sevganda // «Sovetskaya kultura», 1974-yil 30-iyul
Matn: maqola tarjimasi «С тобой и без тебя (фильм, 1973)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.